ביים סוף פון פרק י"א לערנט מען דריי פסוקים וואס אלע שמועסן אויס דעם גלייכגעוויכט צווישן עולם הזה און עולם הבא: וואס א מענטש בויט אויף אין זיין הויז, וואס ער לאזט איבער בירושה פאר זיינע קינדער און תלמידים, און וואו צום סוף מען באצאלט אים זיין חשבון. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, און ברענגען די ווערטער פון רבינו יונה, דער גר"א און דער מלבי"ם.
עֹכֵר בֵּיתוֹ יִנְחַל רוּחַ וְעֶבֶד אֱוִיל לַחֲכַם לֵב׃ (כט) - דער וואס פארדארבט זיין הויז וועט ירשענען ווינט, און דער נאר וועט ווערן א קנעכט צום קלוגן מענטש.
זאגט רבינו יונה: ווער איז דער וואס עכרט און פארדארבט זיין הויז? דער כילי, דאס הייסט דער קארגער קמצן. ער פייניגט אויס זיינע בני בית, ער גיט זיי נישט קיין געלט כדי זיי זאלן קענען לערנען תורה אדער קונה זיין אן אומנות. עס באנגט אים אויסצוגעבן געלט אויף א קורס, ס'באנגט אים אויסצוגעבן אויף לימודים. און וואס טוט ער אנשטאט דעם? ער לאזט די קינדער ארומגיין ליידיג אין די גאסן. דער מענטש פארדארבט זיין הויז, און דורך דעם "ינחל רוח" - וואס וועט אים בלייבן פון זיין גאנצער פלאג און זיין גאנצן עשירות? א ווינט, און דאס וועט זיין זיין נחלה, ווי דער לשון "זאת נחלת עבדי ה'". דיינע קינדער זענען כסילים, זיי האבן נישט קונה געווען קיין חכמה, נישט קיין אומנות און נישט קיין מלאכה.
און דער כתוב פירט אויס: "ועבד אוויל לחכם לב". דאס איז דער טעם אויף וואס ס'איז פריער געזאגט געווארן. וואס וועט העלפן פאר די קינדער דאס גאנצע פארמעגן וואס ער וועט זיי איבערלאזן, ווען זיי זענען לער און פוסט פון יעדער חכמה? זיי זענען דאך אווילים. דער פאטער האט זיך נישט אפגעגעבן מיט זייער הצלחה, נישט געלערנט מיט זיי קיין חכמה און נישט קיין מוסר, און דעריבער אפילו אויב זיי וועלן האבן אסאך געלט - וועלן זיי זיין בבחינת אן עבד צום חכם לב, און ווער ס'איז א חכם וועט זיין פאר זיי ווי אן אדון.
און דאס זעט מען אויך היינטיגע צייטן אין דער מציאות. מענטשן קענען זיין עשירים אן צו זיין קיין גרויסע חכמים, אבער וואס מוזן זיי האבן? גוטע יועצים, א גוטן מנכ"ל. מען זעט בענק און ביזנעס-לייט אינעם פרייען מארק וואס צאלן געהאלטער פון מיליאנען, און מ'וואונדערט זיך וויאזוי קען דאס זיין? נאר דער תירוץ איז: דאס איז דער מענטש וואס האלט אויף די גאנצע געשעפט. דער חילוק צווישן א גוטן מנכ"ל צו א שלעכטן מנכ"ל איז דער חילוק צווישן א ריזיגע פירמע וואס ווערט געפירט כשורה ביז א פירמע וואס קראכט איין. קומט אויס אז דער בעל הבית איז בבחינת אן עבד צום מנכ"ל, צו יענעם מוח וואס דרייט און פירט די גאנצע מאשין. הגם דעם כבוד באקומט דער בעל הבית, און ער איז דער וואס זיצט אויף די מיליאנען, אבער למעשה אלעס וואס דער מנכ"ל זאגט דארף ער פאלגן, ווייל ער איז דאך דער מבין און דער יועץ. דאס איז דער טייטש "ועבד אוויל לחכם לב" - דו דארפסט צוקומען צו אנדערע חכמים וואס זאלן דיך אנפירן.
דער גאון מווילנא טייטשט: "בית והון נחלת אבות". דער טאטע האט דיר איבערגעלאזט א הויז, און אנשטאט עס צו באזארגן און אפהיטן - האסטו עס פארנאכלעסיגט און פארדארבן, און יעצט האסטו נישט וואו צו וואוינען. און פארוואס ווערט ער אנגערופן אוויל? ווייל ער האט נישט געטראכט אז דאס הויז קען אנקומען צו א מצב פון חורבן, אז ס'וועט אים נישט בלייבן וואו צו וואוינען. אן אוויל איז א מענטש וואס פירט נישט זיינע מעשים מיט חכמה. וויאזוי האסטו נישט פארשטאנען אז אויב מ'פארריכט נישט די בדק הבית אין צייט, וועט צום סוף גארנישט בלייבן פון דעם הויז? און וויבאלד ער האט חרוב געמאכט זיין הויז - "ינחל רוח", וואו וועט ער יעצט וואוינען? אין דער גאס, און דאס איינציגע וואס ער האט ארום זיך איז ווינט, ער איז אויסגעשטעלט צו ווינטן און רעגנס.
און אז דו האסט נישט קיין דאך איבערן קאפ, ווערסטו אן עבד צו איינעם וואס איז א חכם לב, פונקט דאס פארקערטע פונעם אוויל: צום פיקח וואס האט זיך געזארגט אפצוהיטן זיין הויז, וואס האט געוואוסט וויאזוי צו פירן זיינע ענינים מיט שכל. דו, דער אוויל וואס האט חרוב געמאכט זיין אייגן הויז און שטייט יעצט ליידיג אויפן ווינט, ווערסט א קנעכט צום חכם לב, וואס דו מוזסט זיך דינגען צו אים אלס באדינער כדי צו האבן א דאך איבערן קאפ.
נאך טייטשט דער גר"א: "עוכר ביתו" איז דער וואס לערנט נישט מיט די בני בית זיינע, מיט זיינע קינדער און די וואס דרייען זיך ארום אים תמיד. דורך דעם וועט ער פארגעסן דאס לערנען און ס'וועט נישט זיין ווער ס'זאל אים דערמאנען. אבער ווער ס'לערנט יא מיט זיינע בני בית - וועלן זיי אים דערמאנען. אויב דו האסט זיי אויסגעלערנט די הלכות, און ביסט זיך טועה אין עפעס, וועלן זיי דיר זאגן: ווארט, דא דארף דאך זיין אזוי און אזוי. און דו וועסט זיך דערמאנען: ריכטיג, פאראיאר האב איך עס זיי געלערנט און איך אליין האב עס שוין פארגעסן! זיי אליין וועלן אים צוהעלפן אז זיין לערנען זאל ביי אים בלייבן. אבער דער וואס פארנאכלעסיגט זיין הויז און לערנט מיט זיי נישט קיין הלכות - "ינחל רוח", קיינער וועט אים נישט דערמאנען ווען ער מאכט א גרייז, און ער וועט צוקומען צו א מכשול.
און "ועבד אוויל לחכם לב" - דא, זאגט דער גר"א, רעדט מען פון איינעם וואס לערנט בד בבד, דאס הייסט אליין, ווי דער לשון "חרב אל הבדים ונואלו", "בד" איז א לשון פון אליינס. איינער וואס לערנט אליין ווערט פארנארט און פארשטומפט, ווי די גמרא זאגט, און ער ווערט אן עבד צו דעם וואס מאכט אנדערע קלוג. פארוואס? ווייל וויבאלד דו פארגעסט דיין תורה, ווערסטו א קנעכט צו א צווייטן, וואס דו מוזסט אים פרעגן וואס איז דא די הלכה און וואס איז דא דער דין - און דו אליין האסט דאס דאך געלערנט! נאר אזוי ווי דו האסט געלערנט אליין איז דיר גארנישט געבליבן דערפון, און יעצט דארף דער חכם לב דיר אויסלערנען זאכן וואס דו האסט בעצם שוין געוואוסט.
דער מלבי"ם טייטשט אויפ'ן פשט: "עוכר ביתו" איז א מענטש וואס צעשטערט די סדרים פון זיין שטוב, פארדארבט זיינע כלים און מאכט הוצאות העכער זיינע מעגלעכקייטן. וואס וועסטו לאזן בירושה פאר דיינע קינדער? דו האסט פארשווענדט דיין גאנץ געלט אויף שטותים און הבלים, און אנשטאט זיי צו לאזן בירושה א הויז און פארמעגן, וואס זענען נחלת אבות, לאזטו זיי בירושה ווינט - א מינוס אין באנק. פארוואס? ווייל דו האסט געלעבט אומארגאניזירט, און דו האסט נישט געפירט דיינע מעשים מיט פארשטאנד.
נאר די ווערטער פון שלמה המלך, ווי מיר האבן שוין עטליכע מאל דערמאנט, רעדן נישט פון עקאנאמישע עצות ווי אזוי אנצופירן די שטוב. דאס איז אויך וויכטיג, בפרט אין אונדזער דור, וואס יעדער דארף א קאוטש וואס זאל אים מסביר זיין ווי אזוי מען ניצט א קרעדיט קארטל, וואס ס'איז כדאי צו קויפן און וואס מען זאל אפשטיפן אויפ'ן קומענדיגן חודש. מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם אז מיר זענען געווארן א דור פון עמי הארצות וואס מען דארף זיי מסביר זיין אפילו ווי אזוי מען קויפט אין גראסערי. ירידת הדורות - שוין נישט קיין ירידה נאר א פאל. אבער דער משל דא רעדט פון רוחניות: דאס מליצה'דיגע הויז איז דאס הויז פון דער נפש, און אויף דעם שטייט "בחכמה יבנה בית ובתבונה יתכונן ובדעת חדרים ימלאו כל הון יקר ונעים". די געזעצן פון חכמה און אירע וועגן זענען דער בנין פונעם הויז.
דורך דער חכמה בויט דער מענטש זיין הויז - נישט זיין שטוב אינעם באדייט פון זיין פרוי, נאר זיין אינעווייניגסטן הויז: ער פירט זיינע מעשים מיט פארשטאנד, לערנט זיך אויס זיך אויפצופירן כראוי, און אלע זיינע הנהגות און מעשים זענען לויט'ן שכל און דער חכמה. דאס איז ענליך צו איינעם וואס בויט א הויז: ער קלויבט צונויף האלץ און שטיינער, זאמלט זיי איין און לייגט זיי אויס אין א סדר, און פון זיי בויט ער דאס הויז. אזוי אויך א מענטש וואס לערנט חכמה פארריכט זיינע מדות, זיינע הנהגות און זיינע דרכים, און אפילו אין גשמיות'דיגע ענינים. דער רמב"ם גיט דאך עצות אויך אין גשמיות'דיגע זאכן - "לעולם ישליש אדם נכסיו" און ענליכעס. א מענטש וואס האט חכמה, איז זיין גאנצע הנהגה אויסגעבויט און פאסיג, און מיט דעם בויט ער א הויז.
קעגנאיבער אים, איז דער "עוכר ביתו" דער רשע, און ער איז בגדר אוויל קעגן דעם חכם לב. און דער מלבי"ם האט אונדז שוין מסביר געווען דעם חילוק צווישן אן אוויל און א כסיל, און מיר האבן שוין גערעדט אז די כוונה איז נישט אויף דעם שכל-ניווא: איינער וואס זיין שכל-ניווא איז נידעריג דארף מען רחמנות האבן אויף אים, און נישט אפלאכן פון אים אדער רעדן אויף אים הארבע ווערטער. א כסיל איז א מענטש וואס ווייסט די חכמה און דאך טוט ער פארקערט. אפילו א גרויסער פראפעסאר קען זיין א כסיל - ער לעבט נישט לויט דער חכמה, ער לעבט נישט לויט דער תורה.
א משל צו וואס איז דאס ענליך: א מענטש וואס גייט בויען א ווילא אויף אן אינזל וואס איבער עטליכע יאר וועט עס פארשוועמט ווערן און גארנישט וועט נישט בלייבן דערפון. מען זאגט אים אז איבער א יאר גייט דער אינזל זינקען, און ער אינוועסטירט דארט מיליאנען - דאס איז א כסיל. אזוי אויך א מענטש וואס אינוועסטירט דא אין עולם הזה אן א שיעור און פארלאזט אינגאנצן דעם עולם הבא. ווידעראום דער אוויל איז א מענטש וואס צווייפלט אין די געזעצן פון חכמה, א ספקן. "אוויל" - מלשון "אולי": ווער זאגט, ס'איז נישט קיין מוכרח, מען האט נאך נישט געוויזן, ס'איז נישט אינגאנצן קלאר, עס זענען דא אנדערע מיינונגען, און אזוי ווייטער.
און דער רשע, וואס איז מסופק אין די געזעצן פון חכמה, און בפרט אז ער האט בכלל נישט קיין בינה און דעת - ער איז עוכר זיין שטוב. און וואס וועט ער לאזן בירושה פאר זיינע קינדער? רוח, דאס הייסט הבל ורעות רוח. און ווען מען טייטשט "ביתו" אויפ'ן מענטש אליין: דו האסט נישט מקיים געווען קיין מצוות, דו האסט זיך נישט צוגעלייגט קיין רוחניות'דיגע חלקים, דו האסט נישט צוגעלייגט קיין חכמה - טא וואס איז געבליבן? ווינט. צי איז דיר געבליבן עפעס פון דער פיצא וואס דו האסט געגעסן מיט א יאר צוריק? עפעס פון דעם סטייק וואס דו האסט געגעסן מיט צוויי טעג צוריק? אזוי אויך פון אלע קנינים וואס ער האט אויף דער וועלט וועט ער ירש'נען ווינט - וואס וועט אים בלייבן דערפון נאך הונדערט און צוואנציג יאר?
"חכם לב", ווי דער מלבי"ם האט שוין מסביר געווען עטליכע מאל, איז א בעל כח הממשלה. דאס הארץ איז דער מושל איבער'ן גוף, און א "חכם לב" איז דער וואס האט א שליטה איבער זיין גוף, איבער זיינע רצונות און איבער זיינע תאוות. ביי אים זענען נישטא קיין זאכן וואס ווערן געטאן אויף אן אויטאמאטישן אופן, נישטא קיין אויטאמאט - אלעס איז בשום שכל, מיט התבוננות און מיט א טיפער בדיקה. ער הערשט איבער זיינע רצונות און איבער זיינע תאוות, און דערפאר טוט ער אלעס על פי חכמה און על פי אמת, און זיין הויז - זיין פנימיות - איז פול מיט כל הון יקר ונעים.
לעומת זה, דער עני בדעת, דער אוויל וואס צווייפלט אין יעדער זאך, וועט זיין אן עבד צום חכם לב, פונקט ווי דער ארימאן און דער דל וואס באדינט דעם עושר. ער פארמאגט נישט קיין חכמה צו פירן זיינע מעשים מיט פארשטאנד, און אלע זיינע וועגן זענען פארדארבן, און דערפאר גייט ער מדחי אל דחי, ער פאלט פון איין צרה צו דער צווייטער און פון איין פראבלעם צום צווייטן, ווייל ער האט נישט קונה געווען די דרכי החכמה און ער פארמאגט נישט קיין כח הממשלה.
און דאס זעט מען ביי פיל מענטשן וואס זייער שטוב ווערט ממש חרוב, גירושין און חורבן - מחמת וואס? ווייל ער פארמאגט נישט דעם כח פונעם מושל, ער איז נישט בכח זיך מתגבר צו זיין אויף זיינע רצונות, אויף זיינע תאוות און אויף זיין גאווה. וויבאלד ער פארמאגט נישט די בחינה פון חכם לב, האט ער נישט קיין כח הממשלה, און מיט דעם איז ער עוכר זיין שטוב און פירט זיך אויף ווי אן אוויל, ווייל ער פארלירט נאר און ברענגט אויף זיך היזקות. ביז ער ווערט א משרת פונעם עושר: "ועבד אוויל לחכם לב" - און אויך כפשוטו אויף דער יענער וועלט, אז דער אוויל האט נישט קונה געווען קיין עולם הבא, און ער ווערט א בחינה פון עפר תחת כפות רגלי הצדיקים.
פְּרִי צַדִּיק עֵץ חַיִּים וְלֹקֵחַ נְפָשׁוֹת חָכָם׃ (ל) - די פירות פונעם צדיק זענען אן עץ חיים, און דער וואס נעמט נפשות איז א חכם.
זאגט דער גר"א: "עץ חיים" דאס זענען די קינדער. יעדער וואס לאזט איבער א זון נאך זיך איז ווי ער לעבט ווייטער, און אויב נישט חס ושלום - פארקערט. און "פרי צדיק עץ חיים" - אז ער לאזט איבער נאך זיך קינדער וואס גייען אין דעם וועג פון ה'. און נאך זאגט דער גר"א: דער צדיק לערנט אויס אנדערע אז זיי זאלן מקיים זיין די מצוות ה', "אשר יעשה אותם האדם וחי בהם". וואס זענען די פירות וואס דער דאזיגער בוים וואס הייסט א צדיק ברענגט ארויס? פירות פון לעבן, פון אן עץ חיים.
"ולוקח נפשות חכם" - זאלסט וויסן אז ס'איז פארהאן א זאך וואס איז נאך בעסער פון קינדער, וואס זיי זענען די פירות פונעם בוים, און דאס איז "לוקח נפשות", דאס הייסט דער וואס לערנט אויס תלמידים. דער וואס לערנט אויס תלמידים איז גרעסער פון דעם וואס שטעלט בלויז אויף קינדער, ווייל דעם זון האסטו געבוירן בגוף, בעת דער וואס לערנט תורה מיט אנדערע איז אין בחינה פון "לוקח נפשות" - דאס איז דיין זון אין דער נפש, ווייל תלמידים זענען דאך ווי קינדער, און דערפאר הייסט דער וואס לערנט אויס תורה א חכם.
וואס די מצוות, זאגט דער גר"א, זענען א בחינה פון גוף, ווייל די מצוות טוען מיר מקיים זיין בגוף: מען לייגט תפילין מיטן גוף, מען עסט מצה מיטן גוף. אבער די תורה איז כנגד דער נפש - צו לערנען תורה איז נישט דא קיין פולער חיוב ארויסצוברענגען מיט די ליפן, ס'איז דא אין דעם א מעלה אבער ס'איז נישט קיין חובה, און ווער ס'טראכט איבער דברי תורה לערנט דאך תורה. קומט אויס אז די מצוות זענען כנגד עולם הזה און א בחינה פון גוף, און די תורה איז כנגד עולם הבא און א בחינה פון נפש.
דערפאר "פרי צדיק עץ חיים" - דאס איז כנגד דעם גוף, וויבאלד "כי האדם עץ השדה", דער מענטש איז אין דער בחינה פון א בוים, און דער צדיק גיט דעם מענטש לעבן אין דער דאזיגער בחינה פונעם בוים, פונעם גשמיות'דיגן גוף דא. אבער דער חכם פארדינט נאך מער, ווייל ער נעמט נפשות: ער לערנט אויס תורה, און די תורה איז די בחינה פונעם נפש, און דאס איז א פיל גרעסערער זכות ווי דאס זוכה זיין מיט מצוות.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער צדיק איז דער וואס באנוצט זיך מיט די געזעצן און כללים פון חכמה כדי צו טון גערעכטיגקייט למעשה, בעת דער חכם איז דער וואס האט געלערנט די געזעצן פון חכמה און זיי מקבל געווען פון זיינע רבי'ס ביז ער איז געווארן א חכם. און אויפן צדיק ווערט געזאגט "אמרו צדיק כי טוב כי פרי מעלליהם יאכלו" - דער צדיק ווערט צוגעגליכן צו א פרוכטבוים, און ער און זיינע חברים עסן פון זיינע פירות, און די פירות זענען די מעשים. דער צדיק טוט גוטע מעשים, מעשים וואס האבן אין זיך א תועלת פארן יחיד, פאר דער געזעלשאפט און פארן כלל, מעשים וואס יעדער האט הנאה פון זיי.
און דאס זענען מעשים פון לעבן: ווער ס'עסט פון דעם פרי, עסט פון דער פרי פונעם עץ החיים, "ואכל וחי לעולם", און דאס זענען חיי הנפש. און וואס מיינט "ער עסט דעם פרי"? דער וואס לערנט זיך אפ פון די מעשים פונעם צדיק. ווער ס'גייט אין זיינע וועגן, אין זיין וועג פון ענווה, אין זיין וועג פון עבודת ה', אין זיין וועג פון לערנען, ווער ס'דבק'עט זיך אין די מדות פונעם צדיק - איז פונקט ווי ער עסט פון דער פרי פונעם עץ החיים, וואס אויף דעם שטייט "ואכל וחי לעולם". דורך דעם וואס ער באהעפט זיך צו די מדות פונעם צדיק, נעמט ער אן פאר זיך גוטע מדות, לימוד התורה און קיום המצוות, און דאס איז חיי עולם, און ווען ער וועט נסתלק ווערן פון דער וועלט וועט ער האבן אייביגע לעבן.
און דער חכם - "לוקח נפשות" מיט רייד. עס איז באקאנט, זאגט דער מלבי"ם, אז ביי מענטשן איז נישט פארהאן קיין נעמען נאר דורך רעדן: "קח את אהרן אחיך" - און רש"י טייטשט "קחנו בדברים" (נעם אים מיט רייד). דער חכם נעמט נפשות מיט רייד און מיט לערנען: ער לערנט מיט זיין חבר תורה, ער לערנט אים אויס די חוקי החכמה, און דורך דעם טוט ער אים באלעבן און באהעפטן צום אויבערשטן. דער צדיק באלעבט דורך דעם וואס ער שפייזט דעם פרי, וואס דאס זענען די מעשים, און דער חכם באלעבט דורך זיין לערנען. דא האבן מיר צוויי ביישפילן: א ביישפיל אויף מעשים טובים און א ביישפיל אויף תורה - דער צדיק וואס מען האט הנאה פון זיינע מעשים און מען לערנט זיך פון זיי, און דער חכם וואס לערנט אויס זיין תורה פאר אנדערע, מען האט הנאה דערפון און מען איז עס מקיים.
הֵן צַדִּיק בָּאָרֶץ יְשֻׁלָּם אַף כִּי רָשָׁע וְחוֹטֵא׃ (לא) - זע, דער צדיק ווערט באצאלט אויף דער ערד, וויפיל מער דער רשע און דער זינדיגער.
דא פאראייניגן זיך רבנו יונה, רש"י און דער הגר"א אין זייער פשט, און זייערע ווערטער גייען אויפן זעלבן ליניע. זאגט רבנו יונה: אויב דו זעסט א רשע וטוב לו אויף דער וועלט, זאל דיר נישט אריינגיין קיין שום ספק וועגן דער רעכענונג און דער באצאלונג אין זיין אחרית. האב נישט קיין ספקות וועגן דעם פרייז וואס דער רשע וועט מוזן באצאלן פאר אלעס וואס ער האט דא גענאסן, ווייל באמת וועט מען אים באצאלן לויט זיינע מעשים. און פון וואו ווייסן מיר דאס? אט זעסטו אז דער צדיק, פאר איין איינציגן קליינעם חטא וואס ער האט געזינדיגט, ווערט ער געשטראפט דא אויף דער וועלט. כאטש דער הקדוש ברוך הוא האט אים ליב און ער איז באליבט פאר אים יתברך און דער אויבערשטער בארימט זיך מיט אים - וועט גארנישט העלפן, יקוב הדין את ההר, ס'קומט זיך אן עונש און ס'איז דא אן עונש.
"הן צדיק בארץ ישולם, אף כי רשע וחוטא" - פון דא קענסטו לערנען א קל וחומר: אויב דער צדיק באצאלט פאר יעדן איינציגן מעשה, על אחת כמה וכמה אז א רשע און א חוטא וועט באצאלן פאר אלע זיינע מעשים. און דערפאר, ווען דו זעסט א רשע וטוב לו, גיי נישט אריין אין קיין קושיות און פראגעס וויאזוי ס'איז אים גוט; זאלסט זיין פארזיכערט אז ער וועט באצאלן דעם פולן פרייז, און אויב דער באליבטער צדיק באצאלט א טייערן פרייז, על אחת כמה וכמה דער רשע, וואס מען וועט אים אויסמעסטן זיינע מעשים אין זיין שויס.
און אויב דו וועסט פרעגן: אויב אזוי, פארוואס גיט מען אים דא גוטס, פארוואס פארפלייצט מען אים מיט שפע אויף דער וועלט? איז דער ענטפער: עס קען זיין אז ער האט א געוויסע זכות, און ער איז נישט ראוי צו דער זיסער באלוינונג אין עולם האמת, דערפאר שפייזט מען אים אפ זיין זכות אויף דער וועלט, "ומשלם לשונאיו אל פניו להאבידו" - אים אומצוברענגען פונעם עולם הבא.
און פארוואס "הן צדיק בארץ ישולם"? ווייל דער צדיק - וואו איז זיין גאנצע עבודה און זיין גאנצער ציל, וואוהין שטרעבט ער? צום עולם הבא. יעדן איינציגן טאג, יעדע איינציגע מינוט, בויט ער זיין פאלאץ אינעם עולם הבא. וועט דען דער הקדוש ברוך הוא חרוב מאכן פאר אים דעם פאלאץ? ניין. נאר ער זאגט אים: דא האסטו א הילצערנע בודקע, דא וועל איך דיר טרעפן, און ווען דו וועסט אנקומען אויבן וועסטו טרעפן א פאלאץ פארראכטן און הערליך. ווידעראום דער רשע האט גארנישט אויפן עולם הבא, ער בויט דארט אינגאנצן נישט, דארט האט ער א וויסטעניש. וואו איז זיין פאלאץ? דא: פיר שטאק, א שווימבאד, א פיטנעס שטוב. וועט דען דער הקדוש ברוך הוא אים חרוב מאכן דאס וואס ער לייגט אריין דערין, בשעת דער פאלאץ פון אויבן אינטערעסירט אים נישט? נאר אויבן וועט מען שוין מאכן דעם חשבון מיט אים, און דא גיט מען אים די תענוגים.
און פאר וואס קומט אים תענוגים? פאר א מצוה וואס ער האט אמאל מקיים געווען. ווי די מעשה מיט יענעם רשע וואס איז געקומען פרעגן דעם רבי'ן: רבי, איך בין עובר געווען אויף אלע עבירות אין דער תורה, און אט זעסטו אז ס'איז מיר גוט. וויאזוי שטימט דאס מיט דעם וואס שטייט אין דער תורה, "אם לא תשמעו... וחרה אף ה' בכם ועצר את השמים... ואבדתם מהרה מעל הארץ הטובה אשר ה' אלוקיכם נותן לכם"? זעסט דאך, ברוך השם ס'איז מיר גוט, אלעס מיט שפע, הערליך. האט יענער רבי אים געזאגט: פון דיין קשיא אליין פארשטיי איך אז איין מאל האסטו געזאגט קריאת שמע. האט ער אים געזאגט: יא, פארשטייט זיך. האט ער אים געזאגט: אויב אזוי זאלסטו וויסן, אלעס וואס מען האט דיר געגעבן איז בלויז א קליין ביסל פאר יענעם איין מאל וואס דו האסט געליינט קריאת שמע, און דו האסט גארנישט וואס צו פרעגן. וואס דו באקומסט דא איז פאר די מצוות וואס עס קומט דיר שכר דערויף, און מען האט עס דיר דא אראפגעווארפן. דו האסט אמאל מכבד געווען די עלטערן, דו האסט אמאל געטאן א חסד מיט א איד - קומט זיך דאך שכר, און אויך פאר א רשע קומט זיך שכר, ווייל דער הקדוש ברוך הוא איז נישט מקפח שכר כל בריה. אבער וואו גיט ער אים עס? דא אויף דער וועלט, "אל פניו", כדי אים אומצוברענגען פונעם עולם הבא.
און דאס איז וואס חז"ל האבן געזאגט: אויב פאר עוברי רצונו איז אזוי, פאר עושי רצונו על אחת כמה וכמה. אויב פאר עוברי רצונו איז דא רואיגקייט, שפע, ברכה און הצלחה אויף דער וועלט, על אחת כמה וכמה אז פאר עושי רצונו וועט זיין שפע און זיסקייט אין עולם האמת. און פונעם צווייטן זייט, אויב דו זעסט אז עושי רצונו ווערן אזוי געשטראפט דא אויף קליינע זאכן און קליינע חטאים, כאטש זיי האבן געטאן דעם רצון ה' - איז דאך נישט קיין ספק וויפיל עוברי רצונו וועלן געשטראפט ווערן פארן פארלעצן דעם ווארט פונעם אויבערשטן. אזוי ערקלערן רבנו יונה, רש"י און דער הגר"א.
דער ווילנער גאון לייגט צו א וואונדערבארן ביאור, לויטן פסוק "על כן לא יקומו רשעים במשפט וחטאים בעדת צדיקים". ווער איז א רשע? א מענטש וואס גייט איבער איסורים, מצוות לא תעשה: די תורה האט געזאגט לא תגנוב און ער גנבעט, לא תרצח און ער הרגעט, לא תנאף און ער טוט עבירות. אזא מענטש - האט ער דען א שאנס אינעם משפט? ער האט נישט קיין שום שאנס, און דערפאר "לא יקומו רשעים במשפט", ער האט נישט קיין שום תקומה אינעם דין וחשבון, אוי לו ואוי לנפשו.
אבער "חטאים" זענען נישט קיין רשעים. וואס מיינט "חטא" אויף לשון הקודש? א חיסרון, ווי "והייתי אני ובני שלמה חטאים" - עס פעלט זיי די מלוכה. און אזוי אויך "החטיא את המטרה" מיינט ער האט פארפעלט די ציל. דער חוטא האט נישט קיין עבירה בפועל אין דער האנט, נאר א חיסרון פון מצוות: ס'איז דא געווען נאך א מצוה און ער האט זי פארפעלט, ס'איז דא געווען נאך א רוחניות'דיגע שטאפל און ער האט עס פארפעלט. אזא מענטש, אויב מען שטעלט אים צום משפט, וועט ער קענען באשטיין - ער איז נישט קיין רשע. דערפאר שטייט נישט "לא יקומו חטאים במשפט", נאר "לא יקומו רשעים במשפט", דווקא איינער וואס איז עובר אויף א לא תעשה; אבער איינער וואס האט בלויז מבטל געווען מצוות עשה, קען יא אויפשטיין אינעם משפט.
נאר "חטאים בעדת צדיקים" - דער חוטא וועט נישט קענען זיין אין מדור הצדיקים. וואס איז דען די מעלה פון עדת צדיקים? אז זיי האבן אויך מקיים געווען מצוות עשה בשלימות, נישט נאר אפגעהיטן פון לא תעשה. דעריבער קענען די חטאים יא שטיין אינעם משפט, אבער אין דעם מדור פון די צדיקים וועלן זיי נישט אויפשטיין.
און לויט דעם ערקלערט דער הגר"א אונזער פסוק: "הן צדיק" - איינער וואס האט מקיים געווען מצוות עשה, און עס קומט אים שכר. אבער "כי אדם אין צדיק בארץ אשר יעשה טוב ולא יחטא" - איז דען פאראן א מענטש א צדיק וואס האט קיינמאל נישט געהאט קיין חטא, נישט פארפעלט קיין שום מצות עשה? אוודאי איז מעגליך אז ער האט פארפעלט, און מען דארף אים באצאלן דערויף. און וואו? "בארץ" - דא אויף דער וועלט ווערט ער באצאלט. און כל שכן איינער וואס איז א רשע און א חוטא, וואס וועט באקומען באצאלט פאר זיינע מעשים: אויב דער צדיק ווערט געשטראפט פאר א קליינעם חיסרון, זיכער וועט געשטראפט ווערן דער רשע וואס איז עובר אויף גאנצע לאווין, און זיכער וועט געשטראפט ווערן דער חוטא וואס כאטש ער איז נישט עובר אויף לאווין, האט ער נישט מקיים געווען פילע מצוות עשה.
נאך ערקלערט דער ווילנער גאון: גיב אכטונג אז עס שטייט "בארץ" און נישט "על הארץ". פארוואס? ווייל דער צדיק באקומט זיין באצאלונג דורך חיבוט הקבר, און קומט אויס אז די באצאלונג איז נישט אויף דער ערד נאר אין דער ערד ממש - אינעם קבר אליין.
דער מלבי"ם פארבינדט דעם פסוק צום פריערדיקן. נאכדעם וואס מיר האבן געזאגט "פרי צדיק עץ חיים", און מסביר געווען אז דאס גייט ארויף אויף די חיי הנפש, אויף דאס אייביקע רוחניות'דיקע לעבן, איז דאך מוכרח אז דער צדיק זאל האבן יסורים דא אויף דער וועלט. ווארעם אויב מען האט אים צוגעזאגט דאס גאנצע גוטס דארט, וואו וועט בלייבן אן ארט זיך אפצורעכענען מיט אים פאר די ניט-גוטע זאכן וואס ער האט געטאן? דארט איז דאך אים אנגעזאגט געווארן אז עס וועט זיין בלויז גוט, עץ חיים, "ואכל וחי לעולם". אויב אזוי, איז דאך נישטא קיין ברירה נאר "הן צדיק בארץ ישולם" - אים אפצוצאלן פאר די ווייניקע עבירות וואס ער האט דא אויף דער וועלט.
און אויב אזוי איז דאך על אחת כמה וכמה "אף כי רשע וחוטא", אז מען וועט אים באצאלן פאר זיין חטא. נאר דער חילוק איז אין דעם פלאץ פון באצאלן: פונעם רשע און חוטא רעכנט מען זיך אפ אויף יענער וועלט. פארוואס? ווייל ווער עסט פונעם עץ החיים? דער צדיק, וואס האט אן אייביק לעבן. אבער דער רשע האט אפגעשניטן זיין נפש פונעם עץ החיים, און דאס איז דער טייטש פון כרת. און ווי קען מען אים באצאלן אויבן - ער האט דאך נישט קיין גזע און נישט קיין צווייג, ער איז אפגעריסן. און דערפאר דער צדיק, וואס ער האט דארט א בוים פון וואנעט ער זויגט און דארט איז זיין שלימות, "בארץ ישולם"; און דער רשע און חוטא, וואס ער האט דארט נישט קיין גוטן שכר און איז נישט צוגעבונדן צום בוים און צום פרי, רעכנט מען זיך אפ מיט אים דא.
און אויך דער רשע ווערט באשטראפט אויף א לייכטן חטא, מיט א קל וחומר פונעם צדיק. ווי דער מעשה וואס איז געווען מיטן הגאון מווילנא, וואס ער איז געגאנגען מיט זיינע תלמידים און געזען איין רשע זיצן און עסן אין טאג פון תשעה באב אין א רעסטאראן פון גוים. האט דער הגר"א געזאגט אז יענעם כופר וועט מען משפט'ן אויך אויף מים אחרונים. מים אחרונים - דאס איז די פראבלעם? ער עסט חזיר אין תשעה באב אין א רעסטאראן פון גוים און אלע עבירות אויף דער וועלט, און דו זאגסט מים אחרונים? יא, אויך אויף מים אחרונים וועט מען אים משפט'ן. און טייל זאגן אז ער האט געזאגט אז מען וועט אים משפט'ן אויך אויף דעם וואס ער האט זיך נישט פארנומען מיט מעשה מרכבה: נאכדעם וואס מען וועט אים לייטערן און לייטערן און לייטערן, וועט מען אנקומען מיט אים אויך צו דער פראגע פארוואס האסטו זיך נישט פארנומען מיט מעשה מרכבה.
פון דא לערנען מיר מיט א קל וחומר: אויב דער צדיק ווערט געפאדערט אויף א לייכטן חטא, איז זיכער אז מען וועט אויך פאדערן פונעם רשע. אבער מען דארף וויסן אז עס איז פאראן א באזונדערער ענין, אז מיט צדיקים איז מען מדקדק כחוט השערה, און דאס איז נישט געזאגט געווארן אויף רשעים אז מען זאל מיט זיי מדקדק זיין ביז אזא מאס. וואס דער מלבי"ם זאגט דא איז בלויז, אז אויב אויף א לייכטן חטא פאדערט מען פונעם צדיק, וועט מען אויף א לייכטן חטא פאדערן אויך פונעם רשע.
די דריי פסוקים וואס מיר האבן געלערנט שטעלן פאר איין באלאנס. "עוכר ביתו ינחל רוח" - דער וואס בויט נישט זיין הויז, סיי דאס גשמיות'דיקע הויז און סיי דאס הויז פונעם נפש, בלייבט בלויז מיט ווינט, און ווערט אן עבד אוויל לחכם לב, וואס ער פארמאגט דעם כוח הממשלה איבער זיינע רצונות און תאוות. "פרי צדיק עץ חיים" - דער צדיק שפייזט די ארומיקע פון די פירות פון זיינע מעשים טובים, און דער חכם, וואס איז גרעסער פון אים, איז לוקח נפשות מיט רייד און מיט לערנען, און פארזיכערט לעבן פאר נפשות אויף אייביק. און "הן צדיק בארץ ישולם" - וואונדער זיך נישט אויף רשע וטוב לו: פונעם צדיק, וואס זיין גאנצער שכר איז אים געהיט אויף עולם הבא, רעכנט מען זיך אפ דא פאר זיינע ווייניקע חסרונות, און דער רשע, וואס האט אפגעשניטן זיין נפש פונעם עץ החיים, געניסט פון זיינע ווייניקע זכותים דא און ווערט געמשפט'ט דארט. און א קל וחומר בן בנו של קל וחומר: אויב מיטן צדיק איז מען מדקדק אויף א לייכטן חטא, כל שכן מיטן רשע און חוטא.