פאר אונז זענען דא צוויי פסוקים פון קאפיטל י"א, און ביידע באשעפטיקן זיך מיט א יסודות'דיקער שאלה: וואס זוכט דער מענטש, און אויף וואס פארלאזט ער זיך. דער ערשטער פסוק - "שוחר טוב יבקש רצון" - לערנט אונז איבער דעם כח פון זוכן דאס גוטע, סיי פאר יענעם און סיי פאר זיך אליין. דער צווייטער פסוק - "בוטח בעושרו הוא ייפול" - לערנט וואס עס פאסירט מיט א מענטש וואס האט געמאכט די עשירות פאר דעם עיקר פון זיין מהות, קעגנאיבער דעם צדיק ביי וועמען די עשירות איז בלויז ווי א בלאט. מיר וועלן גיין כסדר, ברענגען די ביאורים פון רבינו יונה, דער גר"א און דער מלבי"ם, צוזאמען מיט די מוסר השכל דערפון.
שֹׁחֵר טוֹב יְבַקֵּשׁ רָצוֹן, וְדֹרֵשׁ רָעָה תְבוֹאֶנּוּ׃ (כז) - דער וואס זוכט דאס גוטע וועט באקומען רצון, און דער וואס זוכט שלעכטס וועט עס קומען אויף אים.
זאגט רבינו יונה: א מענטש וואס בעט פאר זיינע חברים, איז ער א "שוחר טוב" פאר זיי. און וואס מיינט דער לשון "שוחר"? מלשון שחר, מלשון "משחר" - ער שטעלט זיך פאר פרי צו בעטן, ביים שחר (פארטאגס). דאס הייסט, ער וויל די זאך גאר שטארק, פונקט ווי א מענטש וואס קומט פרי אינדערפרי כדי צו פארלאנגען די זאך; אזוי ווי "שוחר דעת". און דערפאר "שוחר טוב" - ווער עס בעט טובה פאר אנדערע - בעט ער דערמיט רצון פונעם אויבערשטן.
חז"ל זאגן: המתפלל על חברו והוא צריך לאותו דבר - נענה תחילה (ווער עס בעט אויף זיין חבר און ער דארף אליין די זעלבע זאך, ווערט ער געהאלפן פריער). און וואו זעט מען דאס? "והשם שב את שבות איוב" - ווען? "בהתפללו בעד רעהו". דו האסט מתפלל געווען פאר זיי, און בזכות דעם ביסטו זוכה. און אזוי אויך אין תהילים: "ותפילתי אל חיקי תשוב" - ווען איך בין מתפלל אויפן צווייטן, קערט זיך די תפילה צוריק צו מיין שויס.
און דער פנימיות'דיקער הסבר דערצו איז: ווען א מענטש איז מתפלל פאר יענעם, ברענגט ער אראפ שפע פון די אויבערשטע עולמות. און וויבאלד דער שפע גייט אראפ דורך דיר, ביסטו דאך בבחינת א צינור. און אזוי ווי עס שטייט: "וכל העולם כולו ניזון בשביל חנינא בני, וחנינא בני די לו בקב חרובים" - וואס מיינט "בשביל"? אין דעם שביל, אין דעם צינור וואס רבי חנינא בן דוסא האט געמאכט אין די רוחניות'דיקע עולמות, דורך דעם גיסט מען אראפ פאר דער גאנצער וועלט. ווען? בתנאי אז חנינא בני באגנוגנט זיך מיט א קב חרובים. אבער אויב חנינא בני וואלט געוואלט הנאה האבן פון דעם שפע - וואלט עס געבליבן ביי אים, געבליבן אינעם צינור און נישט געגאנגען ווייטער. אזוי אויך דא: דו ביסט מתפלל פאר יענעם, און דער צינור ביסט דו - און ווער ווערט דער ערשטער נאס? דו. דער שפע קומט קודם אראפ צו דיר, מאכט דיך נאס און גייט ווייטער. ווער עס וויל שפייזן די גאנצע וועלט דארף זיין ווי רבי חנינא, וואס נעמט גארנישט פאר זיך; אבער א געווענלעכער מענטש, וואס איז מתפלל פאר יענעם, ווערט נענה תחילה. און דערפאר, ווער עס איז א שוחר טוב פאר אנדערע - "יבקש רצון", ברענגט ער אויף זיך דעם רצון פונעם אויבערשטן, אז עס זאל זיין דער רצון פונעם הקדוש ברוך הוא משפיע צו זיין אויף אים אליין.
מענטשן וואס זענען מסוגל ממשיך צו זיין שפע אויף אנדערע און טוען עס נישט - ווערן באשטראפט דערפאר. א פרנס, אן ערלעכער צדיק וואס קען מתפלל זיין און בעטן רחמים פארן דור און ער האט נישט געבעטן, ווערט באשטראפט. און וואו זעט מען דאס? ביים כהן גדול. עס שטייט אז ווען ער איז געשטארבן זענען אלע מענטשן אין דער עיר מקלט באפרייט געווארן - און דאס איז דאך א שאדן פאר אים, ווייל יעדער האט מתפלל געווען ער זאל שטארבן כדי זיי זאלן קענען ארויסגיין. זאגט די גמרא: וויבאלד ער טראגט א שולד דערין וואס עס זענען דא רוצחים בשגגה, ווייל ער האט נישט מתפלל געווען פאר די בני דורו.
און אזוי אויך ברענגט די גמרא אויף רבי יהושע בן לוי אז אליהו הנביא האט זיך נישט באוויזן צו אים, צוליב דעם וואס א לייב האט צעריסן א מענטש אין זיין שטאט, אין זיין מחוז. און וואס האט דאס מיט אים צו טאן? ווען דו וואלסט מתפלל געווען פאר די בני מחוזך, וואלט נישט געווען קיין מציאות אז א לייב זאל צערייסן א מענטש; און אז דאס איז געשען - ליגט אויף דיר א שולד, און דו ביסט נישט אויף דער פאסיקער מדרגה פון שלמות. און אין א מפורש'ן פסוק זאגט שמואל: "חלילה לי מחטוא להשם מחדול להתפלל בעדכם" - אויב איך וועל אויפהערן מתפלל צו זיין פאר אייך, בין איך חס ושלום א חוטא צום אויבערשטן. מען זעט פון דעם אז דער אדם השלם דארף מתפלל זיין פאר יענעם און בעטן רחמים פאר זיין דור.
דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "שוחר טוב יבקש רצון" - דער וואס זוכט טובה און וויל נאר גוטס פאר יענעם, בעט אז דער רצון השם זאל זיין צום גוטן פארן כלל און פארן ציבור, און דורך דעם ציט ער אראפ רצון אויף זיך אליין, און אויף אים אליין וועט רוהען די ברכה. לעומת זה, "ודורש רעה תבואנו": דער מענטש וואס פאדערט רעה - נישט גענוג וואס ער בעט נישט קיין שלום פאר זיין דור, פאר זיינע חברים און פאר זיינע קרובים, נאר ער זוכט נאך זייער שלעכטס; יעדער איינער וואס ער זעט, זאל אים געשען אזוי און אזוי, השם ירחם. זאגט מען אים: דאס שלעכטס וואס דו בעטסט אויף יענעם - תבואנו, עס וועט קומען אויף דיר. אזוי ווי ווען מיר זענען געווען קינדער, ווען איינער האט געזאגט צום צווייטן ס'זאל דיר געשען אזוי און אזוי, האט יענער געענטפערט: "אלעס אויף דיר". דאס איז פונקט דאס. און פונעם זעלבן יסוד: כל המתפלל על חברו נענה תחילה - דו בעטסט אויף מיר שלעכטס, חס ושלום ברענגסטו עס אויף זיך אליין. און אזוי שטייט אויך אויף איינעם וואס שילט יענעם א קללת חינם, אז די קללה וועט חל זיין אויף אים.
שרייבט דא רבינו יונה א זאץ וואס איז א ביאור אויפן גאנצן ספר: "וזה דרך רוב הספר הזה, לדבר על הקצה האחרון מן ההפך". דער טייטש דערפון איז: שלמה המלך, ווען ער ברענגט משלים און ביישפילן, נעמט ער די עקסטרעמע ביישפילן צו ביידע עקן. פון איין זייט "שוחר טוב" - און וואס איז דער היפך? נישט סתם א מענטש וואס זוכט נישט קיין טובה פאר אנדערע, נאר ער שפרינגט צום לעצטן עק: "דורש רעה". און אזוי איז תמיד. "נפש ברכה תדושן ומרווה גם הוא יורא" - און לעומת דעם נישט איינער וואס טוט נישט אנזעטיגן, נאר "מונע בר", ער האט תבואה און פארשליסט עס. אויפן מיטלסטן מענטש רעדט ער נישט. אין אלע פסוקים זעט מען דאס: פון איין זייט אזוי, און פון דער צווייטער זייט דער גמארנער היפך. וואס איז אינמיטן? דער מיטלסטער דרך געפינט זיך ערגעץ צווישן ביידע, אבער די לשונות זענען געוואנדן צו די וואס שטייען ביי די עקן. און אזוי איז אויך דער דרך פון משלים: א משל ווערט פארשטאנען ווען מען שארפט עס אויס ביזן עקסטרעם. א קאריקאטור, ווען זי וויל עפעס ארויסברענגען, שארפט זי אויס און מאלט אפ די זאך אויף אן איבערגעטריבענעם אופן, און דורך דעם שיקט זי ארויס דעם מעסעדזש וואס מ'וויל זאגן. דורך דעם וואס מען נעמט עס צום שפיץ, ווערן די זאכן מער פארשטענדליך צום שכל.
דער גר"א ערקלערט: "שוחר טוב" - ווער ס'יאגט זיך און שטעקט זיך אונטער פריער צו טון טובות פאר די באשעפענישן, ווערט פאררעכנט ווי איינער וואס זוכט זיין רצון, און אויף אים וועט קומען א ברכת טוב, ווייל דורך דעם בעט ער דעם רצון השם אז דער קדוש ברוך הוא זאל ערפילן זיין רצון. און דער וואס פאדערט צו טון שלעכטס פאר אנדערע - וועט דאס שלעכטס אליין קומען אויף אים. דאס איז דער זעלבער מהלך וואס רבינו יונה האט מבאר געווען.
נאר דער ווילנער גאון לייגט צו, אז דער פסוק דרוקט אויך אויס זאכן בנוגע עבודת השם: אויב א מענטש איז "שוחר טוב" - צו טון מצוות, וואס דאס מקיים זיין די מצוות ווערט אנגערופן טוב - דאדורך זוכט ער דאך צו טון דעם רצון השם. ווייל ווען מען לאזט איבער דעם אייגענעם ווילן - מיין ווילן איז אויפצושטיין צען אזייגער צופרי און ווייטער שלאפן, און נישט אויפשטיין זיבן אזייגער דאווענען - און מען לאזט אפ דעם אייגענעם רצון און מען טוט מצוות השם, דאס איז דאך "בטל רצונך מפני רצונו", כדי שיבטל רצון אחרים מפני רצונך. "עשה רצונך כרצונו" - אז מיין שטרעבונג, מיין רצון, זאל זיין צו טון דעם רצון השם, און ממילא טוט דער קדוש ברוך הוא זיין רצון. איינער וואס איז שוחר טוב שטרעבט מקיים צו זיין די מצוות, און דורך דעם איז ער מבטל זיינע אייגענע תאוות און רצונות - ווייל א מענטש פון דער נאטור ציט נישט צו מצוות; ווען מען וואלט פון דער נאטור געצויגן דערצו, וואלט אונז דאך נישט געקומען קיין שכר. פארוואס קומט אונז יא שכר? ווייל באמת גלוסט זיך צו טון אנדערע זאכן, און מען איז מקיים ווייל דאס איז וואס מען דארף טון. אזא מענטש "יבקש רצון" - ער איז ווי איינער וואס זוכט דעם רצון פונעם קדוש ברוך הוא, אז ס'זאל זיין דער רצון השם אין אים און אז דער קדוש ברוך הוא זאל טון דעם רצון פון דעם מענטש, וויבאלד ער איז מבטל זיין רצון מפני רצון השם.
מיטן יצר הרע זענען מיר חברים שוין פון געבורט אן; בעת דער יצר הטוב קומט ערשט שפעטער, און ער דארף אנהייבן אנקניפן קשרים מיט א מענטש וואס האט שוין פארצווייגטע קשרים מיטן יצר הרע. דערפאר איז פון דער נאטור זייער שווער פאר א מענטש צו טון גוטס, בעת צו טון שלעכטס איז אים פיל גרינגער; ער פליסט מיטן שלעכטן פיל מער ווי מיטן גוטן. און בפרט אז דער מענטש איז א באשעפעניש פון חומר, און דער חומר איז פארוואלקנט און טונקל, און וואוהין שטרעבט ער? צום שלעכטן. דער חומר איז די תאוות, די גשמיות, די בהמיות, און דאס איז זיין שטרעבונג. דערפאר, כדי א מענטש זאל טון גוטס איז נישט גענוג אז ער איז נאר "דורש" טוב, נאר ער מוז זיין א "שוחר" טוב - זיך איבערצוקומען איבער אלע כוחות הרע וואס ברויזן אין אים. אבער פאר שלעכטס איז גענוג בלויז צו דורש זיין דאס שלעכטע.
דער "שוחר טוב" דארף קודם יבקש רצון - זוכן און אויפוועקן דעם רצון. ווי אזוי וועט מען צוקומען צו טון א טובה? קודם כל דארף מען האבן א רצון. א מענטש וועט גארנישט טון אויב ער האט נישט דעם ווילן דערצו. דער ערשטער שריט איז: וועק אויף אין זיך דעם רצון. ווער עס וויל זיין א שוחר טוב, אז זיין גלוסט זאל זיין צו טון גוטס - זאל קודם כל וועלן טון גוטס. ווייל אויב מען שפירט נישט קיין חשק צו טון גוטס, רירט מען זיך גארנישט, און ווי אזוי וועט מען צוקומען צו זיין א שוחר טוב? אבער ביי א "דורש רעה" - תבואנו, דארף מען נישט זוכן קיין רצון. ווען מען וויל שלעכטס, זענען די תאוות שוין דא, די רצונות זענען דא, דער שלעכטער כח אינעווייניג איז שוין דא; מען דארף נישט מעורר זיין קיין רצון צום שלעכטן.
ווער האבן יא געדארפט מעורר זיין ביי זיך דעם רצון צום שלעכטן? דור המדבר. דארט האבן זיי געגעסן דעם מן, און דער מן האט געמאכט ביי זיי א לויטער בלוט, אז זיי זענען נישט געצויגן געווארן צו תאוות. און דערפאר שטייט "והאספסוף אשר בקרבו התאוו תאוה" - זאגן די מפרשים: זיי האבן געגלוסט ס'זאל ביי זיי זיין א תאווה, ווייל א לאנגע צייט האבן זיי נישט געהאט קיין שום תאווה. אבער א געווענליכער מענטש פון דער נאטור דארף נישט גלוסטן נאך א תאווה - זי קומט פון זיך אליין, "תבואנו". לעומת דעם, אויב מען וויל יעצט אנהייבן לערנען דעם דף היומי, מקיים זיין א מצווה, עפענען א גמ"ח - דארף מען שטארק אויסארבעטן ביי זיך די כוחות פונעם רצון, כדי צו זיין באמת א שוחר צו יענעם גוטס און באמת זוכן יענע טובה. אויב מען וועט נישט אנטוויקלען אין זיך דעם רצון, וועט מען נישט צוקומען דערצו. אבער צום שלעכטן פעלט נישט אויס צו אנטוויקלען קיין רצון: ווי נאר ס'גלוסט זיך טוט מען, ווייל די כוחות הרע אינעווייניג ציען א מענטש מאליהם. און דאס איז "ודורש רעה תבואנו" - פארוואס? ווייל הבא לטמא פותחין לו.
גיב אַ קוק: לגבי דעם גוטן שטייט "יבקש רצון". וואָס מיינט "יבקש"? די גמרא זאָגט דאָך אַז אלמלא הקדוש ברוך הוא עוזרו אינו יכול לו - ווען נישט דער אייבערשטער העלפֿט אים אַרויס, קען ער זיך נישט קעגן אים. און וואָס דאַרף איך כדי צו מצליח זײַן זיך צו שטאַרקן אויפֿן יצר הרע? בעטן סייעתא דשמיא, בעטן אַז דער הקדוש ברוך הוא זאָל מיר העלפֿן, ווײַל אויף אַ נאַטירלעכן אופֿן בין איך נישט ביכולת. דערפֿאַר ווער עס איז אַ שוחר טוב - "יבקש": עס פֿאָדערט זיך אַ בקשה, עס פֿאָדערט זיך תפילה, ער זאָל בעטן אַז דער רצון פֿונעם באשעפער זאָל זײַן מיט אים, און דורך דעם וועט דער הקדוש ברוך הוא אים מסייע זײַן. אָבער דער דורש רעה דאַרף גאָרנישט בעטן - מען עפֿנט אים גלײַך, דאָס שלעכטע שטייט אָפֿן פֿאַר אים, קום און נעם. נאָר בײַם וועלן גוטס - דאָ דאַרף מען בעטן רצון, מתפלל זײַן און זיך אָנשטרענגען כדי דער רצון השם זאָל זײַן מיט אים.
בּוֹטֵחַ בְּעׇשְׁרוֹ הוּא יִפּוֹל, וְכֶעָלֶה צַדִּיקִים יִפְרָחוּ׃ (כח) - דער וואָס פֿאַרלאָזט זיך אויף זײַן עשירות וועט פֿאַלן, און ווי אַ בלאַט וועלן די צדיקים בליִען.
זאָגט דער הגר"א: "בוטח בעושרו" איז אַ מענטש וואָס מאַכט פֿון זײַן עשירות דעם עיקר. ווער ביסטו? מיט וואָס דעפֿינירט ער זיך? מיט זײַן עשירות - איך בין אַ מענטש וואָס פֿאַרמאָגט אַזוי און אַזוי, וואָס זײַנע הכנסות זענען אַזוי און אַזוי. אָבער עס איז דאָך אַ גלגל סובב בעולם, הײַנט אויבן און מאָרגן אונטן, און וואָס וועט פּאַסירן? "הוא ייפול" - ער וועט פֿאַלן. און ווען דאָס עשירות פֿאַלט אַראָפּ, וואָס געשעט מיטן מענטש אַליין? ער פֿאַלט אויך, ווײַל ווער ביסטו דען? דו ביסט דאָך דײַן געלט; און דעם מאָמענט וואָס דו האָסט נישט קיין געלט, ביסטו אַ נול. דערפֿאַר זעען מיר מענטשן, אַז ווען זיי זענען געפֿאַלן פֿינאַנציעל - זענען געווען אַזעלכע וואָס האָבן זיך גענומען דאָס לעבן רחמנא ליצלן. ווײַל ווער בין איך? איך בין דאָך אַ מיליאָן דאָלאַר; און אַז עס איז נישטאָ קיין מיליאָן דאָלאַר, עקזיסטיר איך נישט.
דאָס איז פּונקט ווי אַ מענטש וואָס מען פֿרעגט אים "ווער איז מכובד?", און ער ענטפֿערט: "דאָקטאָר אַנילעוויטש". וואָס הייסט דאָקטאָר? דײַן נאָמען איז אַנילעוויטש, דער דאָקטאָר קומט דערנאָך. אויב מען וואָלט געפֿרעגט אַ מענטש "ווער איז מכובד?" און ער וואָלט געענטפֿערט "פּלאָמבער יעקובאָוויטש" - וואָלט דען עמיצער געזאָגט אַזאַ זאַך? וואָס איז די שייכות, איך האָב געפֿרעגט ווער דו ביסט, נישט וואָס דו אַרבעטסט. "אַדוואָקאַט שלמה מלכי" - ווער האָט דיך געפֿרעגט וואָס דו אַרבעטסט? אויב איך וועל פֿרעגן וואָס דו אַרבעטסט, דעמאָלט זאָג. ביז וואַנען איז דאָס געוואָרן מאָדנע און ממש קאָמיש, אַז מענטשן שרײַבן עס שוין אויפֿן טיר פֿונעם הויז: "אַדוואָקאַטן ביוראָ" - דאָס איז דאָך דײַן שטוב, פֿאַרוואָס שרײַבסטו דאָרט אַדוואָקאַט? אָדער אַ מענטש שרײַבט אונטן "טיטל B.A. אין גענעטישער אינזשעניריע" - וועמען אינטערעסירט דאָס? שרײַב דײַן פֿאַמיליע נאָמען און פֿאַרטיק. דאָס זענען מענטשן וואָס זייער גאַנצער מהות איז געווען צו באַקומען דעם "דאָקטאָר", און נאָכדעם וואָס זיי האָבן עס באַקומען, פֿילן זיי: שוין, דאָס בין איך, און אויסער דעם בין איך גאָרנישט. עס זענען דאָ מענטשן וואָס זייער גאַנצער מהות איז ווי אַזוי צו מאַכן נאָך אַ טויזנטער; און נאָכדעם וואָס זיי דערגרייכן אַ געוויסע מדרגה - דאָס איז עס, דאָס בין איך. איז אַוועק דאָס געלט, איז אַוועק דער מענטש, ווײַל ער האָט קיינמאָל נישט פֿאַרמאָגט קיין אייגענע פּערזענלעכקייט, דײַן גאַנצער מהות איז געווען דאָס עשירות. דאָס איז "בוטח בעושרו הוא ייפול" - ווער וועט פֿאַלן? סײַ דאָס עשירות און סײַ דער מענטש, ווײַל אַז דאָס עשירות פֿאַלט, פֿאַלט דער מענטש ממילא מיט. אַ גלגל סובב בעולם, הײַנט איז מען אויבן, מאָרגן פֿאַלט די בערזע - וואָס וועט דיר בלײַבן פֿון דעם אַלעס?
לעומת זאת, בײַ די צדיקים איז דאָס עשירות נישט דער פֿרוכט, נאָר בלויז בבחינת אַ בלאַט. און וואָס טוען די בלעטער פֿאַרן בוים? זיי באַשיצן די פֿרוכטן און היטן אויף זיי; די בלעטער זענען נישט דער עיקר, דער פֿרוכט איז דאָך דער עיקר פֿונעם בוים. און ווען דער בלאַט פֿאַלט אַראָפּ אין די רעגנדיקע טעג פֿונעם ווינטער - וואָס געשעט ווען די זוניקע זומער טעג קומען צוריק? די בלעטער שפּראָצן און בליִען פֿון פֿריש. דערפֿאַר דער צדיק, אַפֿילו אויב ער פֿאַלט, איז דאָס נישט קיין פֿאַל וואָס ער ברעכט זיך דערפֿון: בײַ אים איז דאָס עשירות ווי אַ בלאַט, און ווען דער בלאַט פֿאַלט זאָגט ער - נו, עס איז געפֿאַלן, עס וועט אויפֿשטיין אַ נײַער בלאַט, דער בלאַט וועט ווידער בליִען. אָבער דער וואָס באַציט זיך צום עשירות ווי צום עיקר, ווען דער עיקר איז געפֿאַלן בלײַבט גאָרנישט; עס איז דאָך אַ גלגל סובב בעולם און עס וועט נאָך צוריקקומען, אָבער אין זײַנע אויגן איז שוין פֿאַרפֿאַלן, ער איז אַ נול. דער צדיק זאָגט: וואָס איז דאָס עשירות? אַ בלאַט. עס איז באַקוועם, עס דעקט דיך צו און גיט דיר מער מעגלעכקייטן צו לערנען; אָבער ווען דער בלאַט איז אַראָפּגעפֿאַלן - בלײַבט ער נאָך אַלץ, ער פֿאַרמאָגט זײַן מעלה, דער בלאַט וועט צוריקקומען און וואַקסן, און קיין שלעכטס איז נישט געשען.
און דאָס איז וואָס עס שטייט "שבע יפול צדיק וקם", בעת דער רשע באחת יפול: דער רשע פֿאַלט פֿון איין קלאַפּ, און ער האָט מער נישט קיין אויפֿשטאַנד. דער צדיק ווידער פֿאַלט און ווערט נישט דערשראָקן - איך בין געפֿאַלן, נו, שטיי אויף, שאָקל זיך אָפּ, הייב אָן גיין. דאָס איז דער חילוק צווישן אַ צדיק און אַ רשע: דער רשע האָט באַקומען איין קלאַפּ און איז צעבראָכן געוואָרן, און דער צדיק ראַנגלט זיך; געפֿאַלן - שטייט ער אויף פֿון די ברעטער, עס איז דאָ נאָך אַ ראַונד; געפֿאַלן ווידער - איז דאָ נאָך אַ ראַונד. קיינמאָל גיט ער זיך נישט אויף.
דער מלבי"ם ערקלערט: די ענינים פֿונעם מענטש זענען ענלעך צום משל פֿון אַ בוים וואָס גיט אַרויס פֿרוכט. דער פֿרוכט זענען די מצוות און די תורה - אויב אַ מענטש לערנט תורה און דינט דעם אייבערשטן, "צדיק כתמר יפרח", און דער המשך "ופריו יתן בעתו", דאָס איז די בחינה פֿון פֿרוכט. און אַלע קנינים פֿון דרויסן זענען בלויז בלעטער וואָס היטן אויפֿן פֿרוכט און באַשיצן אים: כדי דער צדיק זאָל נישט זײַן פֿאַרטאָן אין די עניני הבית און אין עניני פרנסה, האָט ער עפּעס וואָס היט אויפֿן פֿרוכט. אָבער דער פֿרוכט אַליין איז דאָס מקיים זײַן תורה ומצוות, ווי עס שטייט "פרי צדיק עץ חיים".
אָבער דער וואָס פֿאַרלאָזט זיך אויף זײַן עשירות און האַלט אַז דאָס עשירות אַליין איז דער עיקר - ער וועט פֿאַלן ווי אַ בלאַט וואָס פֿאַלט פֿונעם ווײַנשטאָק. די בלעטער פֿונעם ווײַנשטאָק האָבן דאָך גאָר קיין באַטײַט פֿאַר זיך אַליין; נאָכדעם וואָס דער בלאַט פֿאַלט ווערט ער אויסגעטריקנט און עס איז נישטאָ פֿון אים קיין שום תועלת. די צדיקים ווידער - "וכעלה צדיקים יפרחו": בײַם צדיק איז דאָ אַ בלאַט וואָס ברענגט צו דער בליִונג, און ווען עס איז פֿאַראַן אַ בליִונג קומט פֿון דעם אַרויס אַ פֿרוכט - די בליט פֿאַלט אַראָפּ און דער פֿרוכט קומט אַרויס. דאָס איז נישט סתּם אַ בלאַט, נאָר אַ בלאַט וואָס דער אָנהייב פֿונעם פֿרוכט ליגט אין אים. אָבער דער וואָס איז כולו בלאַט, ווען דער בלאַט שיט זיך אָפּ און טריקנט אויס - בלײַבט גאָרנישט. און בײַ וועמען דער בלאַט איז אַ סיבה צום פֿרוכט, דאָס איז דער צדיק: דער בלאַט איז געפֿאַלן, ווײַזט דאָס נאָר אַז איצט הייבט אָן אַרויסקומען דער פֿרוכט. "וכעלה צדיקים יפרחו" - די צדיקים זענען ווי דער בלאַט וואָס איז דער אָנהייב, דער סימן און דער צייכן צום וואַקסן פֿונעם פֿרוכט.
לויטן זעלבן מהלך קען מען זאָגן בדרך רמז: דאָס פֿאַלן פֿונעם בלאַט איז אַ סימן אויפֿן אָנהייב פֿונעם פֿרוכט. און דאָס פֿאַרבינדט זיך וואונדערבאַר מיטן נמשל. עס איז געווען אָנגענומען אין אייראָפּע אַז ביי די מתמידים און שקדנים פֿון די ישיבה בחורים, די גרויסע תלמידי חכמים און עילויי הישיבה, פֿלעגט קומען אַ גביר און זיי זוכן פֿאַר אַ חתן פֿאַר זיין טאָכטער, און ער פֿלעגט אים געבן "קעסט" - אַ פֿאַרפֿליכטונג אים אויסצוהאַלטן אויף זיין טיש למשל אויף צען יאָר, כּדי ער זאָל קענען לערנען ברווח וברוגע (ווייל דעמאָלט זענען דאָך נישט געווען קיין כוללים), און ער פֿלעגט אים אויך באַזאָרגן מיט אַ גאָר גרויסן נדן.
און ס'זענען געווען פֿאַלן וואָס דווקא יענע עילויים, וואָס מען האָט פֿון זיי אַזוי פֿיל ערוואַרטעט, האָבן באַקומען אַ גרויסן סכום - לאָמיר זאָגן הונדערט טויזנט דאָלאַר - און האָבן געוואָלט האָבן אַ שיינע פּרנסה ברווח, און זענען געגאַנגען אינוועסטירן דאָס געלט אין עפּעס אַ האַנדל כּדי צו האָבן אַ קרן קיימת; און צומאָל צוליב דעם זענען זיי פֿאַרזונקען געוואָרן אינעם מסחר, און פֿאַרטיק: אַוועק איז דער תלמיד חכם, אַוועק איז די תורה, אַוועק איז אַלץ. פֿון אַ מענטש וואָס איז באַשטימט געווען צו זיין "עדיו לגאון ולתפארת" איז געוואָרן אַ פֿאַרהאָרעוועטער בעל מלאכה, אַ מענטש פֿאַרטאָן אין חומריות, מאיגרא רמא לבירא עמיקתא.
אַמאָל איז געקומען אַ מענטש צום חפץ חיים און האָט אים דערציילט אַז ער איז אויך געווען אַזאַ עילוי אין דער ישיבה, האָט באַקומען אַ גרויסן נדן, און דער נעבעך האָט נאָך עטלעכע חדשים פֿאַרלוירן דאָס גאַנצע געלט - ער האָט עס אינוועסטירט אין אַ שלעכטן געשעפֿט און אַלץ אָנגעוואוירן. איז ער געקומען צום חפץ חיים בעטן אַ ברכה. האָט אים דער חפץ חיים געזאָגט: זע נאָר, דער וואָס ברכת השם רוהט אויף אים - פֿאַרלירט דאָס געלט פֿונעם שווערס נדן גלייך נאָך דער חתונה, און וואָס קען ער דעמאָלט טאָן? לערנען. ער גייט און זינקט אַריין אין בית המדרש, זיצט און לערנט, און עס וואַקסט פֿון אים טאַקע אויס אַ גרויסער מענטש. אָבער דער וואָס די ברכה רוהט נישט אויף אים - נעמט עס ביי אים אַ לאַנגע צייט ביז ער פֿאַרלירט דאָס געלט, פֿינף יאָר און צען יאָר, און צום סוף בלייבט אים גאָרנישט פֿון יענעם נדן; און וואָס פּאַסירט דעמאָלט? קיין געלט האָט ער נישט, און צו לערנען האָט ער שוין פֿאַרגעסן, ווייל צען יאָר האָט ער שוין נישט געלערנט און האָט זיך אָפּגעריסן פֿון דער תורה - און ער בלייבט אָן געלט און אָן תורה. האָט ער אים געזאָגט: ס'איז אויף דיר געווען אַ חסד השם וואָס דו האָסט פֿאַרלוירן דעם נדן גלייך; יעצט קער זיך צוריק אין בית המדרש, און פֿון דיר וועט טאַקע אַרויסקומען אַ גרויסער מענטש. און אַזוי ווערט טאַקע דערציילט אַז פֿון יענעם מענטש איז אויסגעוואַקסן איינער פֿון די גדולי ישראל, און ער אַליין האָט שפּעטער דערציילט אַז אַזוי האָט אים דער חפץ חיים געזאָגט, אַז דער אויבערשטער האָט רחמנות געהאַט אויף אים און אים גלייך פֿאַרלוירן דאָס געלט.
דאָס איז וואָס דער פּסוק זאָגט: "וכעלה צדיקים יפרחו". דער עשירות ביים צדיק איז ווי אַ בלאַט; און אויב דער עשירות פֿאַלט אַוועק פֿון אים - אַדרבה, דאָס ווייזט אַז פֿון דאַנען וועט בליען עפּעס גוטס, פֿון דאַנען וועט אַרויסקומען אַ פֿרוכט און עס וועט טאַקע אַרויסקומען אַ גרויסער מענטש. אָבער אויב דער גאַנצער מענטש איז בלויז אַ בלאַט, ער האָט נישט קיין פֿרוכט און גאָרנישט, און ער באַשטייט בלויז פֿון עשירות - ווען דער בלאַט פֿאַלט אַראָפּ און ווערט פֿאַרטריקנט בלייבט פֿון אים גאָרנישט. דאָס זענען די רשעים: "בוטח בעושרו הוא ייפול", ווי אַ בלאַט וואָס פֿאַלט אַראָפּ און עס בלייבט פֿון אים קיין שום זאַך נישט.
די צוויי פּסוקים לערנען אונדז אויס וועגן דעם כּוח פֿון בעטן און וועגן דעם סדר פֿון פּריאָריטעטן. "שוחר טוב יבקש רצון": דער וואָס זוכט אַ טובה פֿאַר יענעם ברענגט אַראָפּ השפּעות און ממילא ווערט ער געענטפֿערט תּחילה, און ער ציט אויף זיך דעם רצון השם; און יעדער בעל מעלה איז מחויב מתפּלל צו זיין אויף זיין דור, און דער כּהן גדול, רבי יהושע בן לוי און שמואל הנביא באַווייזן דאָס. און פֿאַרקערט, "ודורש רעה תבואנו" - די שלעכטס וואָס מען זוכט אויף אַנדערע קערט זיך אום צו זיך אַליין. און מיר האָבן נאָך געלערנט, אַז צום גוטן דאַרף מען זיין אַ "שוחר" - מעורר זיין אַ רצון, בעטן און מתפּלל זיין אויף סייעתא דשמיא, ווייל אלמלא הקדוש ברוך הוא עוזרו אינו יכול לו; אָבער צום שלעכטן איז גענוג בלויז צו דורש זיין, ווייל הבא לטמא פותחין לו. און צום סוף: "בוטח בעושרו הוא ייפול" - ווער עס האָט געמאַכט דעם עשירות פֿאַר דעם עיקר פֿון זיין וועזן, פֿאַלט צוזאַמען מיט אים; און דער צדיק, ביי וועמען דער עשירות איז בלויז אַ בלאַט וואָס באַשיצט די פֿרוכט, אַפֿילו ווען דער בלאַט פֿאַלט אַראָפּ בליט ער פֿון ס'נײַ, ווייל "שבע יפול צדיק וקם", און צומאָל איז דאָס פֿאַלן פֿונעם בלאַט גופֿא דער אָנהייב פֿונעם וואַקסן פֿון דער פֿרוכט.