קאפיטל י"א אין משלי באשעפטיגט זיך בעיקר מיט די חילוקי המדות צווישן דעם צדיק און דעם רשע, צווישן דעם ערליכן מענטש און דעם בוגד. אין דעם טייל פונעם קאפיטל קומען מיר אן צו דריי פסוקים וואס רעדן איבער פראקטישע הנהגות בין אדם לחבירו: שמירת הסוד, דער אופן ווי אזוי אנצונעמען באשלוסן און נעמען עצה, און די זהירות ביים אריינגיין אין א ערבות. די דריי פסוקים, כדרכו פונעם קלוגסטן פון אלע מענטשן, שלמה המלך, ווערן געזאגט אלס א קלארע פראקטישע הדרכה, אבער אין זיי ליגט אויך באהאלטן א טיפע הדרכה אין דער מלחמת היצר און אין דער אחריות וואס איינער וואס לערנט אנדערע אדער א דיין וואס פסק'נט נעמט אויף זיך.
הוֹלֵךְ רָכִיל מְגַלֶּה־סּוֹד וְנֶאֱמַן־רוּחַ מְכַסֶּה דָבָר׃ (יג) - דער וואס גייט רכילות אנטפלעקט א סוד, אבער דער וואס איז געטריי אין גייסט פארדעקט א זאך.
דער הגאון מווילנא זצ"ל ערקלערט: ווער עס אנטפלעקט א סוד וואס מ'האט אים פארטרויט, זאל ביי דיר גערעכנט ווערן פונקט ווי א הולך רכיל. דאס הייסט, אויב זעסטו א מענטש וואס מ'האט איבערגעגעבן א סוד אין זיינע הענט און ער טראגט דאס ווייטער פאר אנדערע - זאלסטו וויסן אז ס'איז נישט פאראן קיין שום חילוק צווישן אים און איינעם וואס גייט און דרייט זיך מיט רכילות און טראגט אריבער זאכן פון איינעם צום צווייטן. און ווער איז דער נאמן רוח? א מענטש וואס פארדעקט א זאך. א מענטש וואס אפילו א זאך וואס איז נישט קיין סוד, נאר מ'האט אים פשוט נישט געהייסן דערציילן - דערציילט ער עס אויך נישט. ער איז בכוח זיך מתגבר צו זיין אויף זיין רוח, אויף זיינע רצונות און תאוות. אויף אזא מענטש קענסטו זיך פארלאזן און אים אויסזאגן אלעס וואס דו ווילסט, ווייל ער איז א נאמן רוח און ער וועט עס פארדעקן.
לעומת זה, אויב דו זעסט א מענטש וואס איז א הולך רכיל, וואס דערציילט פאר דעם אויף יענעם און פאר יענעם אויף דעם, וואס זיין צונג האט נישט קיין שום רסן און צוימונג - זאלסטו וויסן אז ער איז אויך א מגלה סוד. היט זיך גוט אפ פון אים אויסצוזאגן באהאלטענע זאכן, ווייל גאר שנעל וועט די גאנצע געגנט וויסן דערפון. ס'זענען פאראן מענטשן וואס ווען מ'קען זיי, ווייסט מען: אויב ווילסטו עפעס מפרסם זיין, איז א שאד צו צאלן פאר א מודעה אין צייטונג - גיי דערצייל עס פאר אים. און בפרט אויב דו ווילסט אז ס'זאל לויפן שנעל, זאג אים נאך צו "זאלסט קיינעם נישט דערציילן" - און דאן פארט עס שוין מיט אן עקספרעס, אין איין רגע ווייסן שוין אלע דערפון.
דער מלבי"ם און רבינו יונה ערקלערן דעם פסוק אין דעם זעלבן וועג: א מענטש וואס גייט רכילות, איז זיין טבע אויסצוזאגן דעם סוד פון זיין חבר. און דער סוד איז דאך ווי א פיקדון - דיין חבר האט כביכול איינגעפאנדעט ביי דיר זיין רוח, זיינע פארבארגענע ענינים. און אזוי ווי א מענטש איז נישט מפקיד קיין פיקדון ביי איינעם וואס איז נישט געטריי, אזוי אויך טארסטו נישט איבערגעבן קיין סוד פאר איינעם וואס איז נישט נאמן. ווען דו זעסט א מענטש וואס גייט רכילות, זאלסטו וויסן אז ער איז נישט געטריי אין זיין גייסט אז מ'זאל קענען אנפארטרוען ביי אים א סוד.
און דער מלבי"ם לייגט צו: שפעטער אינעם ספר שטייט אויך פארקערט - "גולה סוד הולך רכיל". אויב דו זעסט א מענטש וואס אנטפלעקט א סוד, נעם ארויס דערפון אז ער איז אויך א רכילטאר. און דער טעם איז: ווער עס אנטפלעקט א סוד קען נישט צוימען זיין מויל, און וואס ס'ליגט אים אויפן בויך קאכט אין אים און ער גיט עס תיכף ארויס ווייטער. ממילא, אויב ער הערט עפעס א פרישע נייעס אויף דיין שכן - וועט ער קומען און דערציילן יענץ אויך פאר דיר, און ער האט קיין שום פראבלעם דערמיט. דאקעגן א נאמן רוח: נישט בלויז וואס ער אנטפלעקט נישט קיין סודות, נאר ער מאכט אלע פעולות מעלים צו זיין די זאך און עס צודעקן, וכל שכן אז ער וועט נישט ארומגיין מיט רכילות אויפצודעקן די באהאלטענע זאכן פון זיין חבר, וכל שכן אז ער וועט נישט רעדן אויף אים קיין לשון הרע און דברי גנות.
בְּאֵין תַּחְבֻּלוֹת יִפָּל־עָם וּתְשׁוּעָה בְּרֹב יוֹעֵץ׃ (יד) - אן קלוגע פלענער פאלט א פאלק, און א ישועה קומט דורך פיל ראטגעבער.
זאגט דער הגאון מווילנא: "באין תחבולות יפול עם" - אויב מ'מאכט נישט קיין תחבולות ביים ארויסגיין אין מלחמה, וועט דאס פאלק ממילא פאלן. און פארוואס שטייט דא דער לשון "עם"? דיר צו לערנען אז אפילו דו פארמאגסט אן עם רב, א גרויס פאלק מיט וועמען ארויסצוגיין אין קאמף, אויב ס'פעלט תחבולות - וועט דאס פאלק פאלן. אפילו א ריזיג פאלק וועט אומקומען אויפן פעלד פון קריג. און ווי מיר האבן געזען אין די מלחמות פון די אראבער קעגן אונז: לויט די נומערן האבן זיי געהאט א גוואלדיגן יתרון, און כאטש אוודאי איז דער נס געווען פונעם הקדוש ברוך הוא וואס איז געווען מיט אונז, איז דער יסוד אבער ריכטיג - "בתחבולות תעשה לך מלחמה".
און וואס מיינט "ותשועה ברוב יועץ"? ערקלערט דער הגר"א: אויב ס'איז פאראן איין איינציגער מענטש וואס איז דער קאפ פאר אלע מלחמה לייט, על פיו יצאו ועל פיו יבואו, און ער באראט זיך מיט קיינעם נישט און הערט זיך נישט צו צו קיינעם - אפילו ער איז זייער קלוג און פיקח - איז דא גאר אסאך שאנסן אז ער זאל פאלן. און פארוואס? ווייל ווי קלוג און משכיל דו זאלסט נאר זיין, איז נישט מוכרח אז דו זאלסט טראכטן פון אלע מעגליכקייטן, אלע אָפּציעס און אלע מצבים. סוף כל סוף רעדט מען דא פון איין איינציגן מענטש.
אויב אזוי, זאל מען זאגן: לאמיר אויפשטעלן א פארום. דרייסיג קלוגע, פארשטענדליכע מענטשן און יועצים, און זיי וועלן אנקומען צו א פסק, און נאר ווען ס'וועט זיין א באשלוס פה אחד וועט מען טון למעשה לויט זייער דעה. זאגט דער הגר"א: דאס איז אויך נישט מעגליך. ווייל דער וועט טענה'ן "איך בין גערעכט", און יענער וועט טענה'ן "איך בין גערעכט", און דער דריטער וועט טענה'ן "איך בין גערעכט", און ווי אזוי וועט מען קענען מכריע זיין? די דאזיגע פראבלעם עקזיסטירט ביים חבר המושבעים אין די פאראייניגטע שטאטן: די מושבעים זיצן כביכול אין א תפיסה, זיי קענען נישט ארויסגיין און גארנישט טון ביז זיי קומען צו א באשלוס, און אויב צוויי פון זיי שטימען נישט צו - זיצט מען אויף זיי ביז זיי געבן זיך אונטער. זאגט דער הגאון מווילנא: אין אזא מצב וועסטו קיינמאל נישט קענען אנקומען צו קיין פולקאמע הסכמה, ווייל אייביג וועט יעדער ציען צו זיין זייט.
נאר וואס איז דער ריכטיגער וועג? אז עס זאלן זיין אסאך וואס באראטן זיך צווישן זיך: דער זאגט זיין עצה און פרובירט איבערצוצייגן לויט זיין שיטה, און יענער זאגט זיין עצה און פרובירט איבערצוצייגן לויט זיין שיטה, און העכער אלעמען זאל זיין איין מענטש, וואס פון אלע עצות און פון אלעס וואס איז געזאגט געווארן וועט ער אויספילטערן די ריכטיגסטע עצה, און לויט אים וועט זיין די מלחמה. דאס איז דער ריכטיגער וועג: צו באשליסן אליין אן קיין יועצים - ווער זאגט אז דו האסט געטראכט פון אלע מעגליכקייטן? אז די יועצים זאלן באשליסן - זיי וועלן קיינמאל נישט קומען צו אן הסכמה. נאר מיר שטעלן צוזאם ביידע: די יועצים וועלן דורכשמועסן און יעדער וועט זאגן זיין מיינונג, און העכער זיי איז פאראן איינער וואס ער איז דער ראש און נעמט אן דעם באשלוס, אבער כאטש האט ער געהערט עצות פון אלע מענטשן.
און דאס איז א וואונדערבארער דיוק אינעם לשון הפסוק: עס וואלט געדארפט שטיין "ותשועה ברוב יועצים", ווייל עס רעדט זיך דאך פון א רוב, און דא שטייט "יועץ" בלשון יחיד. נאר אונז צו לערנען: די ישועה דארף זיין "ברוב" - א סך דארפן דן זיין, מעיין זיין אין דער זאך און זאגן זייער מיינונג, אבער העכער אלעמען דארף זיין איין "יועץ". דער וואס באשליסט און מכריע איז, דארף זיין איין מענטש.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם פסוק לויטן ענליכן פסוק אין קאפיטל כ' פסוק י"ח: "מַחֲשָׁבוֹת בְּעֵצָה תִכּוֹן וּבְתַחְבֻּלוֹת עֲשֵׂה מִלְחָמָה". קודם ערקלערט ער דארט, און פון דארט קערט ער זיך צוריק צו מסביר זיין דא. עס איז פאראן א חילוק צווישן א מחשבה און אן עצה: די עצה איז די הסכמה וואס איך האב באשלאסן ביי מיר וועלכן וועג צו נעמען. די מחשבה, ווידער, איז אלעס וואס האט זיך געדרייט אין מיין קאפ ביז איך בין געקומען צו דער עצה - איך האב געטראכט פון אזא מעגליכקייט, און נאכדעם פון אן אנדער מעגליכקייט, און אפשר אזוי און אפשר אנדערש, און צום סוף בין איך געקומען צו אן החלטה, און די החלטה איז די עצה.
און אזוי איז מפורש: "רבות מחשבות בלב איש ועצת ה' היא תקום" - די מחשבות זענען וואס עס גייט פאר דעם, און דאס וואס שטעלט זיך אויף צום סוף איז די החלטה, און דאס ווערט אנגערופן אן עצה. דאס וואס דו טראכסט זענען בלויז מחשבות, ערטילאי'דיגע זאכן וואס גייען נאך נישט אראפ צום עולם המעשה; דאס אויספירן, דער עולם המעשה, דאס הייסט שוין אן עצה. און דאס איז "מחשבות בעצה תכון": כל זמן די מחשבות דרייען זיך אינעם קאפ, אזוי דעפינירט עס דער מלבי"ם, איז דאס נישט מער ווי שוים אויפן אויבערפלאך פון די כוואליעס פון געדאנקען - עס זענען דא כוואליעס און עס איז דא שוים פון אויבן, אבער עס איז נישטא קיין הכרעה און קיין קלארער באשלוס. ווען איז דא א יסוד אויף וואס מען קען זיך פארלאזן? ווען עס איז פאראן אן עצה. "תכון" איז מלשון כן און בסיס (א באזע): ווען וועט זיין פאר די מחשבות א פעסטער יסוד? ווען עס וועט זיין אן עצה, וואס זי איז די החלטה ווי אזוי צו טון.
אבער דאס אלעס איז אין עניני העולם. צום ביישפיל: אין וואס לוינט זיך צו מאכן פרנסה, וועלכן געשעפט לוינט זיך צו עפענען - לכתחילה האב איך געטראכט פון איין ריכטונג, נאכדעם האב איך אויסגעקלארט אן אנדער ריכטונג, און צום סוף בין איך געקומען צו א מסקנא. דאס איז שוין אן עצה. אבער אין א מלחמה איז נישט אזוי, און דאס איז דער המשך הפסוק: "ובתחבולות עשה מלחמה". אין א מלחמה איז נישט גענוג בלויז אן עצה, און פארוואס? ווייל אויך דער שונא האט אן עצה. אויב דו זאגסט "איך האב געטראכט אסאך מהלכים און צום סוף האב איך באשלאסן" - האט דאך דער שונא אויך געטראכט אסאך מהלכים און צום סוף באשלאסן, און עס איז נישטא קיין זיכערקייט אין דיין עצה אז דו וועסט בייקומען די עצה פונעם שונא.
א ביישפיל דערצו: עצת אחיתופל. אחיתופל האט געראטן פאר אבשלום קודם "בוא אל נשי אביך", און דערנאך האט ער אים געראטן איבערצופאלן דוד נאך יענע נאכט, מיט א קליין מיליטער, מיט אן אויסגעוועלטער איינהייט, אין דער צייט וואס דוד רוהט נאך נישט און איז נאך אומבארואיגט - צו קומען, איבערראשן, שלאגן און פארטיגן. אבער קעגן אים איז געקומען חושי הארכי מיט אן אנדער עצה: איז דען דוד איינער וואס מען קען איבערראשן מיט א קליין מיליטער? דוד ווערט קיינמאל נישט איבערראשט, ער איז א גבור מלחמה, ער גרייט זיך שטענדיג אן, ער שטעלט מענטשן אויף דער וואך, און זאלסט נישט מיינען אז ער גייט יעצט שלאפן. און נאך מער: אויב דו פאלסט יעצט דורך, עס וועט קומען א קליין חיל און דוד וועט זיי שלאגן - וואס פאר א קול וועט ארויסגיין אין גאנץ כלל ישראל? אז אבשלום האט רעבעלירט און דוד האט אים צעשלאגן. ביסטו דאך פארפאלן. דערפאר איז זיין עצה געווען: איילן זיך איז נישט גוט; מאך א חודש פון אן אלגעמיינער מאביליזאציע, קלויב צונויף גאנץ ישראל, ברענג אן ארמיי פון דריי הונדערט טויזנט מאן, און דאן באלאגער דוד'ן און גיב אים א טויטליכן קלאפ און ענדיג די מעשה, און נעם נישט יעצט דעם ריזיקע פון א שלאכט וואו דו קענסט אלעס פארלירן.
זע וואס מיר האבן געלערנט: עס קען זיין אז דו האסט אן עצה, און עצת אחיתופל איז געווען גאר ריכטיג. און וואס מען זאגט היינט "עצת אחיתופל" אלס א שלעכטע עצה - דאס איז א טעות. און פארוואס איז אחיתופל געגאנגען און האט זיך גענומען דאס לעבן נאכדעם וואס ער האט געזען אז זיין עצה איז נישט אנגענומען געווארן? ווייל ער האט געוואוסט אז דער וואס פרעגט ביי אחיתופל איז ווי מען פרעגט ביים דבר ה', און ער האט געוואוסט אז אויב זיין עצה איז נישט אנגענומען געווארן - זענען זיי אונטערגעגאנגען. ער האט געוואוסט אז זיין עצה איז די ריכטיגע. דער מלבי"ם ברענגט דאס אלס א ראיה: עס קען זיין אז דו האסט א וואונדערבארע עצה, אבער אויך די צווייטע זייט האט אן עצה; ער זיצט דאך נישט מיט פארלייגטע הענט. דערפאר איז פאר א מלחמה נישט גענוג בלויז אן עצה.
אויב אזוי, וואס פעלט אויס כדי צו מנצח זיין אין א מלחמה? "בתחבולות תעשה לך מלחמה". און וואס זענען תחבולות? זאגט דער מלבי"ם: א פארבינדונג פון אסאך עצות, וואס בינדט א שטריק צו א שטריק (חבל בחבל), סיבות און מסובבים, ביז אז אין יעדן אופן וואס דער שונא וועט זיך דרייען - וועט ער געפינען א גרייטע עצה קעגן אים, און ער דרייט זיך איבער מיט זיינע תחבולות קעגן דער עצה פונעם שונא.
און כדי צו פארשטיין דעם יסוד קען מען דאס פארגלייכן צום שאך שפיל. ווער געווינט ביים שאך שפיל? דער וואס זעט פאר מער טריט פאראויס. אויב איך האב אן עצה ארויסצוברענגען דעם לויפער (דעם רץ) פאראויס, כדי אז דו זאלסט אים קומען עסן און דאן וועל איך דיך עסן און צונעמען פון דיר א וויכטיגן כלי אויפן ברעט - זייער שיין. אבער אויב דער קעגנער טראכט דריי מהלכים פאראויס: ער טראכט ווי אזוי דו שטעלסט ארויס דעם לויפער, ווי אזוי ער וועט קעגן דעם שטעלן א כלי וואס דו וועסט עסן, און ווי אזוי צוויי מהלכים נאכדעם מאכט ער דיר א מאט - ווער האט געווינען? דער וואס האט געטראכט נאך א מהלך פאראויס. דער וואס האט געזאגט: אויב איך וועל טון אזוי און דו וועסט טון אזוי, און איך וועל רעאגירן אזוי און דו וועסט רעאגירן אזוי - צום סוף איז דער לעצטער קלאפ מיינער. דאס איז א תחבולה, ער בינדט חבל בחבל, און שטעלט זיך נישט אפ ביי דער ערשטער מעגליכקייט.
און אזוי אויך ממש אין א מלחמה: איך האב אן עצה, אבער די עצה איז נישט גענוג. וואס וועסטו טון אויב דער שונא וועט רעאגירן אזוי? וועלן מיר רעאגירן אזוי. און אויב קעגן דעם וועט ער באמבארדירן דארט? וועלן מיר רעאגירן אזוי. און אויב ער וועט אריינדרינגען אהער? אין דעם מאמענט וואס ער דרינגט אריין אהער, ווארט אים דארט שוין אפ א חיל. דאס געווינט די מלחמה. דא קענסטו זיך נישט באגנוגענען מיט איין עצה, דו מוזט טראכטן פון אלע מעגליכקייטן און פון אלע ריכטונגען.
און פון דא קערט זיך דער מלבי"ם צוריק צו אונזער פסוק: "באין תחבולות יפול עם" - אין דער מינוט וואס די אנשי הצבא האבן זיך נישט דורכגעשמועסט ביחד און נישט געזעסן טראכטן פון אלע ריכטונגען, האבן זיי נישט קיין תחבולות, און דאס פאלק וועט פאלן. און דערפאר "ותשועה ברוב יועץ" - ברוב עצה. אין א געווענליכן מצב "מחשבות בעצה תכון", ווען דו האסט פארשידענע מחשבות - ווי אזוי צו עפענען א געשעפט, ווי אזוי זיך מסדר צו זיין, ווי אזוי צו בויען - נעם אן אן עצה און דו וועסט מצליח זיין. אבער אין א מלחמה ארבעט דאס נישט אזוי, און דערפאר מוזסטו האבן אסאך עצות; ווייל קעגן דיין עצה האט דער צד שכנגד אויך אן עצה, און דו מוזט טראכטן פון אלע מעגליכקייטן און האבן א לעזונג און אן עצה פאר יעדן מצב.
און דאס אלעס איז נישט געשריבן געווארן אלס א בוך פון סטראטעגיע, נאר זאגט דער מלבי"ם: דאס איז א משל אויף אן אנדער מלחמה, אן אינערליכע, קעגן דעם אינעווייניגסטן שונא. שלמה המלך רעדט מיט אונז וועגן מלחמות, אבער וועגן וועלכער מלחמה רעדט ער באמת? וועגן דער מלחמת היצר. "כי תצא למלחמה" - אויף דער מלחמת היצר רעדט דער כתוב, און זי איז די שווערסטע מלחמה.
און אזוי ווי עס ברענגט דער חובת הלבבות וועגן יענעם חסיד וואס האט געזען ווי די סאלדאטן קומען צוריק געקרוינט מיט נצחון, און ער האט זיי געזאגט: איר האט געענדיגט די קליינע מלחמה, אבער פאר אייך שטייט נאך די גרויסע מלחמה. האבן זיי אים געזאגט: וואס הייסט קליין און וואס הייסט גרויס? מיר האבן דאך שוין אלעס געענדיגט! האט ער זיי געזאגט: די קליינע מלחמה איז קעגן דעם שונא, און די גרויסע מלחמה איז קעגן דעם יצר הרע. דאס איז די אמת'ע מלחמה און דאס איז די גרויסע מלחמה. ווייל א מענטש קען זיין א גיבור חיל און אונטערטעניגן דעם שונא - אבער צי האסטו אמאל מצליח געווען זיך צו מתגבר זיין אויף דיין תאוה? צי האסטו מצליח געווען זיך צו מתגבר זיין אויף דיין רצון?
און דאס איז די מלחמה אויף וועלכער שלמה רעדט דא: דער יצר הרע האט תחבולות קעגן דיר און דו האסט תחבולות קעגן אים, דו האסט עצות קעגן אים און ער האט עצות קעגן דיר. דו דארפסט תחבולות - פילע עצות פאר יעדן מצב וואס זאל נאר נישט זיין: און אויב עס וועט זיין אזוי, און אויב עס וועט קומען צו מיר אזא נסיון, און אויב נאכדעם וועט זיין אזוי - צו וויסן פון פריער אז אין יעדן מצב ביסטו געדעקט.
רַע־יֵרוֹעַ כִּי־עָרַב זָר וְשֹׂנֵא תֹקְעִים בּוֹטֵחַ׃ (טו) - שלעכט וועט צוגיין ווען מען גייט אין ערבות פאר א פרעמדן, און דער וואס האט פיינט צו קלאפן כף (צו גיין אין ערבות) איז פארזיכערט.
"רע ירוע" - דער טייטש איז אז א שלעכטער מענטש וועט צובראכן ווערן, ווי אין דעם לשון "תרועם בשבט ברזל וככלי יוצר תנפצם". א שלעכטער מענטש וועט צובראכן ווערן ווען ער ווערט אן ערב פאר א פרעמדן מענטש. און וואס הייסט "ערב"? ער גייט אריין אין ערבות: נעם א הלוואה פונעם באנק און איך בין דיין ערב; נעם א הלוואה פון ראובן און איך חתמ'ע דיר אן ערבות. און ווער איז א "זר"? א מענטש וואס דו קענסט נישט זיין נאמנות און דו ווייסט נישט צי ער האט די מעגליכקייט צוריקצוצאלן.
און וואס פאסירט אויב דער פרעמדער צאלט נישט? מען ווענדט זיך צום לווה, און אויב ער האט נישט מיט וואס צו צאלן - ווענדט מען זיך צום ערב. און עס זאגט רבינו יונה: דא איז איינס פון צוויי. אדער וועט דער מלוה קומען שרייען אויפן ערב "הארציגער איד, צאל מיר", און אויב דער ערב צאלט נישט - איז מען דאך אריינגעפאלן אין א מריבה מיט א מענטש וואס מען קענט אפילו נישט און מען האט קיינמאל נישט געהאט קיין שום דין ודברים מיט אים, און יעצט מאנט ער געלט, און ער האט א כעס און תביעות ווייל מען האט אים נישט באצאלט. אדער א צווייטע מעגליכקייט: ער וועט דיך שלעפן אין בית דין, שלעפן ביים העמד, און בית דין וועט דיר זאגן אז דו ביסט מחויב צו באצאלן - און צו וועמען וועסטו זיך דעמאלט ווענדן? צום לווה: קוק וואס דו האסט מיר אנגעמאכט, איך האב געחתמ'עט פאר דיר ערבות, דו האסט נישט באצאלט, און יעצט קומט מען מאנען פון מיר און מען האט געלייגט אן עיקול אויף מיינע פארמעגנס. און אזוי קומט ארויס א מריבה מיטן לווה.
אויב אזוי, קומט מען פון דעם נישט ארויס גלאט: אדער וועסטו נישט באצאלן און דו וועסט האבן א מריבה מיטן מלוה, אדער וועסטו געצוואונגען זיין צו באצאלן ווען מען וועט עס ארויסנעמען פון דיר אין בית דין און דו וועסט האבן א מריבה מיטן לווה. און צום סוף וועסטו נאך האבן דערצו אן הפסד ממון, ווייל נישט אלעמאל קענסטו ארויסבאקומען דאס געלט פונעם לווה - מעגליך אז ער האט נישט, און מעגליך אז ער איז א גברא אלימא, א געוואלדטאטיגער און געפערליכער מענטש און דו האסט נישט קיין וועג ארויסצונעמען פון אים. און צום סוף שטעלט זיך נאך ארויס אז דו, דער ערב, ביסט א מענטש וואס איז נישט ערליך און נישט גלייך: דו האסט געזאגט "איך בין ערב" און דו האסט נישט באצאלט.
און פון דא צום סיפור וואס מען דערציילט אויפן חזון איש. איין מאל איז געקומען צו אים א מענטש וואס ער האט געקענט און האט אים געבעטן ער זאל אים אונטערשרייבן ערבות, און דער חזון איש האט אונטערגעשריבן, און נאך א צייט האט דער לווה צוריקגעצאלט די הלוואה. נאך א תקופה, א יאר אדער צוויי, איז דער זעלבער מענטש ווידער געקומען און געבעטן פונעם חזון איש ער זאל אים אונטערשרייבן ערבות - אבער דער חזון איש האט נישט מסכים געווען. האט ער אים געפרעגט: פארוואס? דער רבי האט דאך מסכים געווען מיר אונטערצושרייבן אמאל, און איך האב דאך נישט געטוישט מיין נאמען, איך בין געבליבן דער זעלבער מענטש. האט אים דער חזון איש געזאגט: דאס פריערדיגע מאל ווען דו האסט גענומען א הלוואה פון טויזנט דאלאר, למשל, האב איך געהאט אין שטוב טויזנט דאלאר פאר עפעס א צוועק, און דאס געלט איז געווען גרייט אויב דו וועסט נישט צאלן דעם חוב. אבער היינט האב איך נישט דאס געלט אין שטוב, און אויב דו וועסט נישט באצאלן די הלוואה - פון וואו וועל איך באצאלן?
זעט נאר וואספארא בליק פון א גרויסן מענטש: אונטערשרייבן ערבות איז נישט קיין שפיל. אויב האסטו אונטערגעשריבן ערבות, מוזסטו האבן דאס געלט; אונטערשרייבן ערבות מיינט אז דו ביסט גרייט צו באצאלן. דאס איז נישט "לאמיר אונטערשרייבן און האפן אז דער אויבערשטער וועט העלפן און יענער וועט צאלן אין צייט". מענטשן האבן פארלוירן זייערע דירות ווען זיי זענען געגאנגען און אונטערגעשריבן ערבות פאר אלערליי ספק'דיגע מענטשן.
און דערפאר שטייט "רע ירוע כי ערב זר": דער שלעכטער מענטש - אויף אים וועלן קומען אלע די דאזיגע צרות ווען ער ווערט אן ערב פאר א פרעמדן. אבער דער גוטער מענטש וועט נישט צוקומען דערצו, און פארוואס? ווייל דער גוטער מענטש, אזוי ווי דער חזון איש, לייגט אוועק געלט אין א זייט. אין דעם מאמענט וואס דער לווה צאלט נישט - האט ער מיט וואס צו באצאלן. ער וועט נישט גיין זיך קריגן מיטן מלוה, ער וועט נישט צוקומען צו א מצב אז מען זאל אים תובע זיין אין בית דין און מען זאל לייגן אן עיקול אויף זיינע זאכן, און ער וועט נישט צוקומען צו א מצב אז ער זאל נישט באצאלן ווייל ער האט נישט. און ווען ער גייט אריין אין ערבות, איז דאס מיט א קלארן דעת: אויב דו צאלסט נישט - צאל איך און איך מאך צו דאס מויל; און אויב נישט, גיי איך נישט אריין אין קיין ערבות. דאס איז א גוטער מענטש. און א שלעכטער מענטש איז דער וואס טוט זאכן אן קיין חשבון - אויף וואס האסטו געחתמ'עט אן קיין כוונה צו באצאלן?
און נאך מער: אפילו דערנאך, אויב דער לווה וועט נישט באצאלן, וועט דער גוטער מענטש זיך נישט קריגן מיט אים, ווייל אויף דעם אופן איז ער אריין אין דער ערבות. ווען איך האב דיר אונטערגעשריבן מיינט דאס אז אויב דו צאלסט נישט - צאל איך; איך האב דאס גענומען פון פאראויס און מסכים געווען דערצו. און אין אזא מצב וועט נישט צוקומען צו קיין קריגעריי, נישט צו קיין מחלוקת, און נישט צו דעם אז בית דין זאל אים צוצווינגען צו באצאלן. דאס איז אן איש טוב, א מענטש וואס איז שונא מדנים, וואס גייט אריין אין ערבות אויף דעם אופן.
"ושונא תוקעים בוטח" - דא, זאגט רבינו יונה, קומט שלמה המלך און דערווייטערט דעם מענטש פון אלע ענינים פון ערבות. א מענטש וואס וויל בוטח זיין בהונו, דאס הייסט זיין זיכער אז זיין געלט וועט בלייבן ביי אים, האט פיינט די מדה פון אריינגיין אין ערבות; און ווער ס'האט פיינט א זאך וועט זיכער נישט קומען דאס צו טון. און וואס מיינט "תוקעים"? א מענטש וואס גיט די האנט (תוקע כף) פאר יענעם און זאגט "איך בין ערב". און ווער ס'האט פיינט דאס צו טון, אפילו מען וועט זיך בעטן ביי אים, אפילו מען בעט אים מיט אלע לשונות און אפילו מען רעדט אים צו - וועט ער זיך נישט ברעכן דערצו, און ער וועט זאגן: איך בין שונא תוקעים, איך האב נישט ליב אריינצוגיין אין קיין ערבות און איך בין נישט גרייט צו ווערן קיין ערב. און דאס איז "בוטח": אזא מענטש שלאפט רואיג און בוטח. ער וועט נישט בלייבן וואך ביינאכט פון שרעק אז באלד קומט א טעלעפאן קאל אז דער חודש האט דער לווה נישט באצאלט די משכנתא. וואס איך האב גענומען - דאס ווייס איך, און מיינע חובות זענען מסודר; אבער נעמען חובות פון פרעמדע מענטשן וואס איך האב זיך נישט געראכטן דערויף און איך ווייס נישט וואס זייער מעשה איז, סתם אונטערשרייבן ערבות - דאס איז א נארישקייט. ווער איז דער בוטח? דער וואס איז שונא תוקעים.
זאגט דער הגר"א: חז"ל האבן געדרש'נט "רע ירוע" - רעה נאך רעה וועט קומען אויף דעם וואס איז ערב בעד זר. און עס זענען דא צוויי מיני ערבויות: עס איז פאראן א סתם ערב און עס איז פאראן אן ערב קבלן, וואס ווערט אנגערופן בלשון חז"ל "שלוף דוץ". א געווענליכער ערב - דו האסט נישט באצאלט די משכנתא, פרובירט דער באנק צו מאכן שריט קעגן דיר, אויב עס גייט נישט, ווענדט ער זיך צום ערב. אבער אן ערב קבלן - זאגט דער באנק פון פאראויס: איך ווענד זיך צו וועמען איך וויל, איך בין נישט מחויב צו גיין צום לווה, איך קען זיך ווענדן גלייך צו דיר, און זאג מיר נישט "גיי קודם צום לווה, איך בין בלויז אן ערב". און פון וואספארא לשון איז דאס "קבלן"? נישט קיין קבלן פון בויען, נאר קיבולת, מקבל זיין: איך דער ערב האב מקבל געווען אויף מיר צו זיין תחת הלווה, אז אויב דו ווילסט קענסטו זיך גלייך ווענדן צו מיר און איך באצאל דעם חוב.
און מיט דעם גיט אונז דער הגר"א א משל קעגן צוויי כיתות אין כלל ישראל: מלמדי תורה פאר אידישע קינדער, און דייני ישראל. מלמדי תורה זענען דאס וואס ווערט אנגערופן "שרי חמישים" און "שרי מאות", און חז"ל האבן געדרש'נט "שרי חמישים" - די וואס קענען נושא ונותן זיין אין חמישה חומשי תורה. און אט קומט א מענטש און לערנט אויס תלמידים, און אויב דער תלמיד טוט דערנאך אן עבירה צוליב אן אומריכטיגע הוראה וואס דו האסט אים געגעבן אדער א פאלשע לימוד וואס דו האסט אים אויסגעלערנט - אין וועמען איז דאס תלוי? אין דיר. מען פרעגט אים: וויאזוי האסטו געטון אזא זאך, ס'איז דאך אסור? און ער ענטפערט: אזוי האט מיין רבי מיר געזאגט. דער רבי האט בטעות געלערנט, דער רבי האט נישט געגעבן א ריכטיגע הוראה. און אזעלכע זאכן קענען פאסירן - עס איז דאך פאראן א קרבן ציבור וואס מען ברענגט ווען בית דין האבן בטעות ארויסגעגעבן אן אומריכטיגע הוראה, און פון דעם פארשטייען מיר אז עס איז פאראן א מצב וואס א בית דין קען גרייזן. און אויב דו מאכסט א טעות, נעם אין באטראכט אז דאס איז א סכנה: דער תלמיד פירט זיך אויף לויט דיינע רייד און דער עוון איז תלוי אין דיר.
אבער גיט אכט, זאגט דער הגר"א: דאס איז נישט קיין ערבות פון אן ערב קבלן נאר פון א סתם ערב. ווייל ביי אן ערב קבלן ביסטו אין יעדן מצב אין בילד און דארפסט באצאלן, און מען קען זיך גלייך ווענדן צו דיר. אבער ביי א סתם ערב איז נישט זיכער אז מען וועט דארפן באצאלן - אויב דער לווה צאלט באצייטנס, וועט מען זיך נישט ווענדן צו מיר. און אזוי איז אויך דא: כאטש דו האסט אים אויסגעלערנט א זאך וואס איז א טעות, איז אבער נישט זיכער אז דו וועסט דארפן געבן דין וחשבון, ווייל ס'איז נישט זיכער אז דער תלמיד וועט למעשה אזוי טון. דו האסט אים אויסגעלערנט, למשל, אז ס'איז מותר אנצוצינדן און אויסצולעשן א ליכט מיט א שינוי אום שבת, צוליב א טעות אין פארשטאנד; אויב דער תלמיד איז קיינמאל נישט אריינגעפאלן אין אזא מצב - האסטו טאקע געלערנט א טעות, אבער דו גיסט נישט דערויף קיין דין וחשבון, ווייל ער האט נישט מחלל שבת געווען צוליב דיר.
אבער ביי א דיין איז די זאך גאר אנדערש. א דיין וואס האט בטעות פוסק געווען, וואס האט מזכה געווען דעם חייב אדער מחייב געווען דעם זכאי - אויף דעם סמך פון זיינע רייד פירט מען אריבער געלט פון איין מענטש צום צווייטן. דער דיין איז ענליך צו אן ערב קבלן: אין יעדן מצב איז ער אין בילד, און מ'קומט גלייך צו אים פאדערן די צאלונג. א דיין קען נישט זאגן "מען האט נישט געטון למעשה לויט מיין פסק", ווייל אזא זאך איז נישט פאראן; דער דיין זאגט "דו ביסט חייב", "דו ביסט פטור", ער נעמט ארויס געלט פון דעם און גיט עס יענעם. ביי אים איז דא א זיכערער חיוב צו צאלן, און ממילא איז זיין ערבות אזוי ווי די ערבות פון אן ערב קבלן.
און דאס איז וואס שטייט "רע ירוע כי ערב זר": א מענטש וואס שטעלט זיך לערנען תורה לרבים, איז דא א סכנה טאמער וועט ער גרייזן און דער תלמיד וועט אזוי טון און דער עוון וועט זיין תלוי אין אים. "ושונא תוקעים" - דא רעדט מען פון אן ערב קבלן. און פארוואס הייסט ער תוקע? ווייל ער שטעקט זיך אליין אריין אנשטאט זיין חבר: איך שטעל מיך אריין אין בילד און איך בין דער נתבע; יענער האט גענומען די הלוואה, און אויב דו האסט א פראבלעם מיט'ן באצאלן - ווענד זיך צו מיר, און דו דארפסט אים נישט תובע זיין פריער. און דאס איז "שלוף דוץ": מען ציט ארויס דעם וואס איז געווען דא פריער, און "דוץ" איז מלשון שטעקן - ער שטעקט זיך אריין אויף זיין ארט.
"ושונא תוקעים בוטח" - ווער עס האט פיינט צו גיין פסק'נען דינים, דער איז בוטח און רואיג. ביי ערב זר, וואס איז אן ערבות פון א סתם ערב, איז נישט קיין ודאי אז עס וועט זיין א שאדן - "רע", עס איז פאראן א מעגליכקייט אז עס וועט זיין שלעכט, אבער ס'איז נישט קיין זיכערע זאך. אבער דער וואס איז תוקע, דאס הייסט א דיין וואס האט זיך אריינגעשטאכן פסק'נען א דין תורה און האט פארדרייט דעם דין - איז זיכער מחויב צו באצאלן. דעריבער, ווער עס האלט זיך צוריק פון משפט'ן איז בבחינת "בוטח": ער האט נישט וואס צו זארגן, אזוי ווי חז"ל זאגן אז דער וואס האלט זיך צוריק פון דין נעמט אראפ פון זיך פיינטשאפט און גזל. איך בין רואיג - איך האב נישט געפסק'נט קיין דין, איך האב דיר געזאגט זיך צו ווענדן צו א צווייטן, און איך האב זיך נישט פארמישט אין דער זאך.
ווי מען דערציילט אויפ'ן בריסקער רב (און ס'זעט אויס אז דאס ווערט דערציילט אויפ'ן בית הלוי): אז ער איז געווען ממש א ירא הוראה. ער פלעגט נישט פסק'נען קיין דין, און אפילו ביי אן הוראה אין איסור והיתר פלעגט ער זאגן "זאל מען פרעגן ר' זעליג דיין", וואס איז געווען דער דיין אין בריסק. איינמאל האט א מענטש אים געפרעגט א קאמפליצירטע שאלה, האט ער אים געזאגט: מען דארף פרעגן ר' זעליג דיין - און ר' זעליג איז יעמאלט נישט געווען אין שטאט. האט יענער מענטש אים געזאגט מיט א שטעכעריי: רבי, איר ברויכט דאך אז ר' זעליג דיין זאל שטענדיג גיין נעבן אייך, ווייל יעדע שאלה וואס מען פרעגט אייך זאגט איר אז מען דארף פרעגן ר' זעליג. דערציילט מען אז דער בריסקער רב האט אים אנגעהויבן אויסרעכענען אלע שיטות פון די פוסקים און אלעס וואס ווערט געזאגט איבער דער סוגיא. עס איז דא א מענטש וואס זאגט "מען דארף פרעגן יענעם" ווייל ער ווייסט נישט, אבער ביי אים איז נישט אזוי געווען: ער האט אים געוויזן אז ער ווייסט יא און קאכט זיך אין דער סוגיא און ער איז געווען אן עצומ'דיגער גאון, נאר צוליב יראת ההוראה - טאמער וועל איך מטמא זיין דעם טהור אדער מטהר זיין דעם טמא - האט ער נישט געוואלט פסק'נען. און דאס איז "שונא תוקעים בוטח": ווער עס האלט זיך צוריק פונעם דין נעמט אראפ פון זיך פיינטשאפט און גזל, און שפארט זיך איין אסאך צרות; אויב דו ווערסט נישט קיין דיין, וואס איז אזוי ווי אן ערב קבלן - ביסטו רואיג.
דער מלבי"ם מסביר: מיר האבן געלערנט אז א מענטש וואס האט ליב זיין חבר דארף אים העלפן מיט אלעס וואס ער קען נאר, און בכלל דעם צו זיין אן ערב פאר אים - אויב ער נעמט א הלוואה, זאל ער זיין גרייט צו ערב'ן פאר אים. אבער מיט דעם אלעם, נישט קיין ערב קבלן, ווי מיר האבן געזען אינעם הגר"א, אז אן ערב קבלן איז א סכנה: מען קען זיך פון פאראויס ווענדן גלייך צו דיר.
און אויף דעם זאגט ער "רע ירוע כי ערב זר": אפילו איינער וואס האט מקבל געווען אויף זיך א פשוט'ע ערבות וואס איז נישט קיין ערב קבלן - אן ערבות אז דער לוה זאל באצאלן, און בלויז אויב ער האט נישט וועט מען זיך ווענדן צו מיר - אויך אין דעם "רע ירוע". ווייס פאר זיך אז דו וועסט דערפון צעבראכן ווערן; דער עצם פאקט אז א מענטש ווערט א ערב, אפילו ער איז נישט קיין ערב קבלן, איז א שלעכטע זאך. און נישט בלויז דאס, נאר אפילו דער וואס מוז ווערן א ערב פאר זיין חבר און ער האט נישט קיין ברירה - זאל ער זיכער נישט מאכן קיין ערבות פון א ערב קבלן.
און גיט אכטונג אויפן דיוק: אויף "תוקעים" האט ער נישט געשריבן "ושונא תוקעים לזר" נאר סתם, ווייל דא רעדט מען שוין וועגן א חבר און א נאנטן - דער וואס מען דארף אים יא העלפן, און ס'איז דא א מצוה צו זיין א ערב פאר אים. זאגט דער מלבי"ם: ריכטיג, זיי א ערב פאר אים, אבער בשום אופן נישט קיין תוקע, בשום אופן נישט קיין ערב קבלן. אפילו ווען דו האסט נישט קיין ברירה און דו מוזט זיין א ערב, ווייל דאס איז נישט קיין פרעמדער נאר א באקאנטער - זיי א סתם ערב, אבער בשום אופן נישט קיין תוקע. ווייל אויב דו וועסט זיך פארפליכטן אלס ערב קבלן און זיין גרייט צו באצאלן דאס וואס ער וועט נישט באצאלן, ביסטו אריין אין א גאר ערנסטער צרה, וויבאלד מען וועט זיך צום ערשט ווענדן צו דיר.
דריי פסוקים און דריי פראקטישע הדרכות. "הולך רכיל מגלה סוד" - דער סוד איז א פקדון, און ווער עס האלט נישט איין זיין מויל ביי קליינע זאכן איז נישט געטריי צו היטן אויף די גרויסע; און א "נאמן רוח" איז דער וואס איז מתגבר אויף זיין גייסט, דעקט צו א זאך און באמיט זיך אפילו עס צו באהאלטן. "באין תחבולות יפול עם" - ס'איז נישט גענוג א גרויס פאלק און ס'איז נישט גענוג אן איינציגע עצה; דער ריכטיגער וועג פון הכרעה איז אז פילע מענטשן דעבאטירן און זאגן זייער מיינונג און איין יועץ איז מכריע צווישן זיי, און אין א מלחמה פאדערט זיך תחבולות - א קנופ פון פילע עצות, אויסצורעכענען טריט פאראויס און זיין גרייט אויף יעדער רעאקציע פונעם שונא. און דאס אלעס איז א משל אויף דער גרויסער מלחמה, די מלחמת היצר, וואס אויך ער פארמאגט תחבולות און עצות קעגן אונז און מיר דארפן זיין אפגעהיטן אין יעדן מצב. "רע ירוע כי ערב זר" - די גרויסע זהירות אין ערבות: דער וואס גייט דערין אריין אן א חשבון פארפלאנטערט זיך אין קריגערייען און אין הפסד ממון, און דער וואס גייט דערין אריין ווי א גוטער מענטש גייט אריין מיט א קלארן דעת אז ער האט מיט וואס צו באצאלן; און דער וואס האט פיינט תוקעים - וואס בינדט זיך נישט אונטער אלס ערב קבלן, און ווער עס שוינט זיך אפ פון א דין-תורה - ער איז דער בוטח און שלם.