הקדמה
ביים סוף פון קאפיטל י' אין משלי קערט זיך שלמה המלך צוריק און שטעלט איינעם קעגן דעם צווייטן דעם צדיק און דעם רשע, נאר דאס מאל בארירט דער פארגלייך דריי הויפט געביטן: די פעסטקייט אינעם לעבן (ווער עס פאלט און ווער עס שטעלט זיך אויף), דער כח פונעם רעדן (פי צדיק קעגן לשון תהפוכות), און די פעהיגקייט צו בארואיגן און איינשילן. די לעצטע דריי פסוקים פונעם קאפיטל עפענען אונז א פענסטער צו פארשטיין דעם מהות פונעם צדיק: נישט א מענטש וואס פאלט קיינמאל נישט, נאר א מענטש וואס קען זיך אויפשטעלן; נישט א מענטש וואס זיין רעדן איז בלויז שיין, נאר א מענטש וואס זיין רעדן קומט פון אן אינעווייניגסטער אמת.
פסוק ל': דער פאל וואס איז נישט אויף אייביג
צַדִּיק לְעוֹלָם בַּל יִמּוֹט וּרְשָׁעִים לֹא יִשְׁכְּנוּ אָרֶץ׃ - דער צדיק וועט קיינמאל נישט וואקלען אויף אייביג, און רשעים וועלן נישט רואיג וואוינען אויף דער ערד.
עס ערקלערן דער מלבי"ם און דער הגר"א: ווען א מענטש פאלט צוזאם, קומט דאס צוליב א סיבה - אדער די שוואכקייט פון די פיס אויף וועלכע ער שטייט, אדער א בארג-אראפ וואס ער גליטשט זיך דערויף און פאלט. און אט זאגט דער פסוק: דער צדיק לעולם בל ימוט. עס מיינט נישט אז ער וועט בכלל נישט פאלן, נאר אז אפילו אויב ער פאלט, איז זיין פאל נישט קיין אייביגער. ליין דעם פסוק אזוי: דער צדיק וועט נישט אויף אייביג וואקלען. זיין פאל איז בלויז צייטווייליג.
אויף דעם איז געזאגט געווארן "שבע יפול צדיק וקם". דער עיקר איז דאס "וקם". עס זענען דא אזעלכע וואס געדענקען זייער גוט דאס "שבע יפול צדיק", און באגנוגענען זיך נישט מיט זיבן נאר מיט זיבן הונדערט זיבן און זיבעציג, און זיי האבן כביכול א ראיה פונעם פסוק - נאר דאס "וקם" פארגעסן זיי. אבער די מעלה פונעם צדיק איז פונקט דערין: אז ער ווייסט ווי אזוי צו פאלן, און אויך זיך אויפצושטעלן דערנאך.
גיט אכטונג אויפן דגש אינעם פסוק: עס איז פארהאן א מצב אז דער צדיק זאל פאלן. און א מענטש דארף דאס וויסן כדי נישט מייאש צו זיין זיך אליין. אמאל זעט א מענטש אז ער האט נפילות און ירידות, און דאס צוברעכט אים. ער זאגט: געענדיגט, א סימן אז דו קענסט נישט, דו ביסט נישט מסוגל, דאס איז נישט פאר דיר - און דאס איז קטנות המוחין. מען דארף וויסן: אויך דער צדיק איז געפאלן. מיין נישט אז ער איז געווארן א צדיק אין איין רגע. אלעס איז ביי אים געווען דורך אן התמודדות. שבע יפול צדיק, און ביים סוף - וקם.
וואס מען דארף וויסן איז: אפילו איך בין געפאלן - "כי נפלתי קמתי". מיר בלייבן נישט אונטן. "כי אשב בחושך ה' אור לי": אויך ווען איך בין אין א געפאלענעם מצב ברוחניות, עס איז מיר שווער, איך בין אין א משבר - געדענק אז דער הקדוש ברוך הוא איז א בחינה פון ליכטיגקייט. שטעל זיך אויף, הייב זיך אויף. מען טאר נישט לאזן אז דער שופט זאל שטיין איבער דיר און ציילן איינס, צוויי, דריי, בשעת מען ליגט אויף דער ערד און די מעשה איז פארטיג. ביים צדיק איז נישט אזוי: ער כאפט א שטויס, שטעלט זיך אויף, שטייט צוריק אויף די פיס און גייט ווייטער. עס איז דא א צווייטער ראונד. דער יצר הרע האט מיר באזיגט אין דעם ראונד - אויפן צווייטן ראונד ווארט איך אים שוין אפ, און איך קום מיט פרישע כוחות.
דער רשע ווידעראום: דער יצר הרע האט אים געכאפט אינעם ערשטן ראונד, אינעם צווייטן, אינעם דריטן און אינעם פערטן - און געענדיגט. "וואס וועט שוין העלפן אז איך וועל גיין דאווענען מנחה? נאך וואס איך בין אדורך היינט, וועט די מנחה גארנישט ענדערן" - און ער גיט שוין אויף אויף מנחה. נאכדעם אויך אויף מעריב. שפעטער האט ער א שיעור: "מנחה האב איך נישט געדאווענט, מעריב האב איך נישט געדאווענט, וואס איז דער טעם צו גיין צום שיעור?" - און ער גיט אויף אויך אויפן שיעור. אזוי שלעפט אים דער יצר הרע אראפ אראפ, ביזן תהום. פארוואס? ווייל דאס האט ער פארגעסן: צדיק לעולם בל ימוט. ביים צדיק איז נישטא קיין מצב פון אן אייביגן פאל, נאר אויב ער פאלט - שבע יפול צדיק וקם.
און פון דער צווייטער זייט: "ורשעים לא ישכנו ארץ". די רשעים, אפילו ווען זיי רוען אין לאנד - דאס הייסט זיי זעען אויס פעסט, זיי שטייען נישט אויף א גליטשיקן בארג און זיי האבן נישט קיין שוואכקייט פון די פיס וואס זאל ברענגען א צוזאמפאל - לשון "שוכן" איז א לשון פון שכינה, קביעות. קומט דער פסוק און זאגט דיר: לא ישכנו. זיין וואוינארט איז נישט קיין קבועות'דיגער, און ביים סוף וועט ער אויסגעשאקלט ווערן דערפון. קומט אויס אז אפילו דו זעסט דעם צדיק אין א פאל - זאלסטו וויסן אז דאס איז נישט אויף שטענדיג; און אפילו דו זעסט דעם רשע שטיין פעסט - זאלסטו וויסן אז דאס איז נישט אויף אייביג, און ער וועט נאך פאלן.
פסוק ל"א: א מויל וואס קוואלט קעגן א צונג וואס דרייט זיך איבער
פִּי צַדִּיק יָנוּב חׇכְמָה וּלְשׁוֹן תַּהְפֻּכוֹת תִּכָּרֵת׃ - דאס מויל פונעם צדיק ברענגט ארויס חכמה ווי א פרוכטבארער בוים, און א צונג פון פארדרייטקייט וועט אפגעשניטן ווערן.
דער הגאון מווילנא ערקלערט: דאס מויל פונעם צדיק רעדט תמיד מיט חכמה, ווי א קוואל וואס שפרודלט. און דער מהדיר באמערקט אויף די ווערטער פונעם גר"א, אז מען קען ערקלערן אז "ינוב" שטאמט פונעם זעלבן שורש ווי "ינבע" - נובע און מניב זענען כביכול איין שורש. "ניב" ווערט באנוצט אויף רעדן, ווי "ניב שפתים", און ס'איז אויך א לשון פון שפרודלען. דאס מויל פונעם צדיק שפרודלט תמיד מיט חכמה, ווי א קוואל וואס הערט קיינמאל נישט אויף, און דערפאר גייט מען שטענדיג הערן פון אים דברי חכמה.
לעומת זה, "ולשון תהפוכות תכרת": איינער וואס זאגט נישט קיין תורת אמת, נאר רעדט פארדרייטע רייד - נעכטן האט ער געזאגט אזוי, אויף מארגן האט ער חרטה געהאט, נאך צוויי טעג זאגט ער אז וואס ער האט געזאגט אייערנעכטן איז נישט ריכטיג - ער סותר זיין אייגענע ווערטער, די זאכן זענען נישט אויסגעשטעלט ביי אים און נישט מיושב אין זיין דעת. יעדער קומט אים אויסהערן און מען זעט אז יעדן טאג טוישט ער: נעכטן אזוי, היינט אנדערש, און מארגן פירט ער אפ וואס ער האט געזאגט אייערנעכטן. מען זעט אז ער איז נישט סטאביל. און וואס פאסירט מיט אים? "תכרת" - מען וועט אים פארלאזן, קיינער וועט מער נישט קומען אים הערן, און ממילא ווערט זיין לשון כביכול אפגעשניטן פון דער ווירקלעכקייט, ווייל מען הערט זיך מער נישט צו צו זיין קול.
דער חילוק צווישן א צדיק און א חכם לויטן מלבי"ם
דער מלבי"ם ערקלערט אז עס איז פאראן א חילוק צווישן דעם צדיק און דעם חכם. דער חכם - די גאנצע חכמה איז ביי אים בקבלה, ער האט עס מקבל געווען פון זיין רבי'ן. ווייל די חכמה איז דאך בקבלה: א מענטש קען נישט קלוג ווערן פון זיך אליין, ווייל חכמה מיינט צו וויסן וואס איז גוט און וואס איז שלעכט, און דאס קען מען נישט וויסן פון זיך אליין. חכמה איז מוסר, און אויב א מענטש וואלט זיך פארלאזט אויף זיך אליין - וואלט איינער געזאגט אז דאס איז גוט, און דער צווייטער וואלט געזאגט אז גאר עפעס אנדערש איז גוט, יעדער מיט זיין אייגענעם "גוט" און מיט זיין אייגענער הבנה. דער חכם האט געקויפט די חכמה פון אן אנדערן חכם, פון א נביא, און דורך דעם איז עס געווארן זיין חלק.
דער צדיק לעומת זה האט נישט קונה געווען די חוקי החכמה בקבלה, נאר ער איז צוגעוואוינט געווארן צו זיי דורך זיין צדקות. דער חכם ווייסט אין יעדער זאך פארוואס און פארוועגן; דער צדיק ווייסט נישט פארוואס און פארוועגן, נאר ער ווייסט ווי אזוי צו טון. ער איז צוגעוואוינט דערצו: ער לייגט תפילין, ער דאווענט, ער פירט אלעס אויס - אבער אויב דו וועסט אים פרעגן טעמים און הסברים וועט ער דיר נישט קענען געבן. דער חכם איז בקי אין די חוקי החכמה, ער האט אן אלגעמיינע שיטה, און די חכמה איז אויסגעשטעלט און מסודר ביי אים. דער צדיק פירט זיך אין אלעם פונקט ווי דער חכם, נאר ער האט נישט קיין מסודר'דיגע שיטה; וואס ער פארמאגט איז דער מעשה בפועל, לויט ווי ער איז צוגעוואוינט.
א משל דערצו: קריאת התורה ביי די תימנ'ע אידן
דער רייזנדער חכם רבי יעקב ספיר, דער בעל "אבן ספיר", איז געווען אין תימן מיט ארום הונדערט און פופציג ביז צוויי הונדערט יאר צוריק. רוב פון די קלארע ידיעות וואס מיר האבן איבער דאס אידישע לעבן אין תימן אין יענער תקופה קומען פון דעם וואס ער האט פארשריבן. ער האט פארפאסט א ספר און באשריבן דערין דאס לעבן פון די אידן אין תימן, און אויך אין אנדערע פלעצער וואו ער איז געווען, ווי למשל אין הודו און באמביי.
איינע פון די זאכן וואס ער באשרייבט איז די געוואלדיגע בקיאות פון די תימנ'ע אידן אין קריאת התורה. ער דערציילט אז ער איז געווען אין א בית הכנסת, און מען האט געדארפט האבן איינעם זאל טייטשן מיט'ן תרגום - ווייל ביי די תימנ'ע האט יעדער פסוק א מתרגם. זיי האבן נישט געהאט קיין ספר, די ארעמקייט איז געווען זייער גרויס און נישט יעדער האט פארמאגט ספרים. איז אויפגעשטאנען א בחור און איבערגעזעצט די גאנצע פרשה אויסנווייניג, מיטן פונקטליכן ניקוד און מיט אלעס. "וידבר ה' אל משה לאמר" - "ומלל ה' עם משה למימר", דאס ווייסט יעדער, אבער ער איז ווייטער געגאנגען און איבערגעזעצט אלעס בעל פה.
און אזוי אויך ביים לייענען אליין: פרעג אים ווי אזוי מען לייענט דאס ווארט, ווי אזוי מען לייענט דעם פסוק - וועט ער דיר זאגן פונקטליך. ער וועט דיר זאגן דא "פַרְעֹה" און דא "פַּרְעֹה". אבער פרעג אים פארוואס דא איז אזוי און דא אזוי - ניינציג פראצענט וועלן דיר נישט קענען מסביר זיין. די כללים ווייסט דער גרעסטער רוב נישט, אבער דאס פונקטליכע לייענען וועלן זיי לייענען אן א שום טעות, און אויב דער בעל קורא וועט מאכן א גרייז - וועט יעדער אים פארריכטן.
נעם למשל דאס ווארט "בעלי": צי דער שווא אונטערן עי"ן איז א שווא נח אדער א שווא נע? א בלדי וועט דיר גלייך זאגן ווי אזוי צו לייענען. פרעג אים פארוואס - וועט ער זאגן: "אזוי האט מיין טאטע געלייענט, און אזוי האט מיין זיידע געלייענט, און אזוי האט מיין מוֹרי געלייענט". ער ווייסט עס אויסגעצייכנט, אבער א טעם דערויף פארמאגט ער נישט. זאלסט אים ערקלערן: דאס איז א שווא, און א שווא איז אמאל נח און אמאל נע; און די סיבה דערצו ווענדט זיך צי דער אות פארדעם איז מיט א תנועה גדולה אדער מיט א תנועה קטנה - ביי א תנועה גדולה איז דער שווא נע, און ביי א תנועה קטנה איז דער שווא נח; און אונטערן בי"ת איז דא א פתח וואס איז א תנועה קטנה, ממילא איז דער שווא נאכדעם נח. ס'קען זיין אז ער וועט גארנישט פארשטיין וואס דו האסט געזאגט, אבער ס'איז קלאר אז ער וועט ווייטער לייענען ריכטיג אזוי ווי ער איז צוגעוואוינט. דער חילוק איז נאר אין דעם: זיך פירן פירט ער זיך כהוגן וכדין, אבער דעם טעם דערפון ווייסט ער נישט.
דאס איז א משל אויפן חילוק צווישן א צדיק און א חכם לויטן מלבי"ם, און מען מיינט נישט צו זאגן אז דער איז א צדיק און יענער איז א חכם. די כוונה איז: עס איז פאראן איינער וואס פירט זיך אין אלע דרכי החכמה מתוך ידיעה און מיט א מסודר'דיגע שיטה - דאס איז בגדר א חכם אין קיום המצוות. און דער צדיק פירט אויס אלע מצוות, אבער אויב דו וועסט אים פרעגן פארוואס האסטו דא געטון אזוי און דא אזוי - וועט ער דיר זאגן: אזוי האב איך מקבל געווען פון מיין טאטן. ער האט אלעס געטון פונקטליך און אויסגעצייכנט, אבער ער פארמאגט נישט קיין מסודר'דיגע שיטה אין חכמה; אין דער הנהגה - יא, ער פירט זיך מיט צדקות.
און וואס איז דאך דער יתרון פונעם צדיק
לויט דעם, זאָגט דער מלבי"ם, וועסטו פאַרשטיין "פי צדיק ינוב חכמה". דאָס מויל פונעם צדיק ברענגט אַ תנובה; "ינוב" קומט פונעם לשון פון תנובה. ווען מען פרעגט אים וועגן עפּעס, געבערט ער אין זיין מויל אַ תנובה - אַ מסודר'דיגע תשובה אויף יעדער זאַך, און ער ברענגט אַרויס נאָך און נאָך הסברים, טענות און געלערנטע רייד. כאָטש דער צדיק וועט דיר ענטפערן אויף יעדער זאַך, אָבער ער האָט נישט קיין אַלגעמיינע מסודר'דיגע שיטה אין דעם, ווייל ביי אים איז אַלץ מצד דער קבלה: אַזוי האָט זיין פאָטער געטאָן און אַזוי זעט ער אַז מען טוט.
און דאָ זאָגט דער מלבי"ם אַז דער צדיק האָט אַ מעלה איבער'ן חכם, פונעם המשך פונעם פסוק: "ולשון תהפוכות תכרת". די לשון באַצייכנט תמיד די בינה. און אויב עס וועט קומען אַן אפיקורס און אַ כופר מיט אַ לשון תהפוכות - דאָס הייסט, ער וועט דיר אויפווייזן מיט ראָיות, פונעם מחקר, פון די מושכלות און פון אַלע מיני זאַכן וואָס ער האָט געפאָרשט און געלערנט, פארקערט ווי די דרכי החכמה, קעגן דער תורה הקדושה - קען דער חכם נישט שטיין קעגן אים. דער חכם זאָגט: אַזוי האָב איך מקבל געווען פון מיינע רבי'ס און פון מיינע עלטערן די דרכי החכמה, און ער ווייסט נישט ווי אַזוי עס מברר צו זיין און אויפצוווייזן מיט ראָיות און מופתים קעגן דעם וואָס פאָרשט און לייקנט די יסודות וואָס ער האָט מקבל געווען.
פסוק ל"ב: שפתי צדיק ידעון רצון
שִׂפְתֵי צַדִּיק יֵדְעוּן רָצוֹן וּפִי רְשָׁעִים תַּהְפֻּכוֹת׃ - די ליפּן פונעם צדיק ווייסן ווי צו באַרויִגן און געפעלן, און דאָס מויל פון די רשעים רעדט פארדרייטע זאַכן.
רש"י טייטשט: די צדיקים ווייסן ווי צו ריצן און איינשטילן זייער באַשעפער, ווי משה רבנו וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט צו אים געזאָגט "הרף ממני ואשמידם", און ער האָט געוואוסט ווי צו ריצן און פייזן זיין באַשעפער. און אַזוי אויך ווייסן זיי ווי צו ריצן די מענטשן און מאַכן שלום צווישן זיי: אויך ווען צוויי קריגן זיך און טענה'ן זיך, ווייסט דער צדיק ווי אַזוי צו מאַכן שלום צווישן זיי און זיי ברענגען צו אַ מצב אַז זיי זאָלן נישט פירן קיין מחלוקת.
רבנו יונה: שינוי מפני השלום
רבנו יונה ערקלערט לויט'ן סדר הפסוקים: פריער איז געזאָגט געוואָרן "פי צדיק ינוב חכמה", און דערנאָך האָט דער פסוק פאַרשאָלטן די לשון תהפוכות. קומט דער פסוק און זאָגט: וויסן זאָלסטו, כאָטש די ווערטער פונעם צדיק זענען תמיד דברי אמת און דברי חכמה, פונדעסטוועגן איז יאָ דער דרך פונעם צדיק צו ענדערן אין זיינע רייד מפני השלום. "שפתי צדיק ידעון רצון" - ער ווייסט ווי אַזוי צו באַרויִגן זיין חבר, ווי עס שטייט "מענה רך ישיב חמה".
אַ ביישפּיל דערצו: אהרן הכהן. אהרן איז געווען אַן איש אמת אָן שום ספק, און דאָך פלעגט ער באַגעגענען איינעם אין מאַרק און אים זאָגן: ווייסטו ווי שטאַרק דיין חבר באַדויערט וואָס ער רעדט נישט מיט דיר? ווי שטאַרק ער האָט חרטה אויפ'ן קריג צווישן אייך? וואָס פאַראַ עגמת נפש ער האָט, איך זע אַז ער האָט אפילו נישט קיין אַפּעטיט צו עסן. און דערנאָך פלעגט ער באַגעגענען דעם צווייטן חבר און אים זאָגן וויפל זיין חבר קלאַפּט על חטא אויפ'ן קריג און ווי שטאַרק ער באַדויערט. נישט יענער האָט באַדויערט און נישט דער האָט באַדויערט, און ווען זיי פלעגן זיך באַגעגענען פלעגן זיי זיך אַרומנעמען. עושה שלום במרומיו הוא יעשה שלום עלינו.
קומט אויס, אַז כאָטש דער צדיק איז נישט קיין בעל שקר און עס איז נישט פאַראַן קיין תהפוכות אין זיין מויל - דאָס איז דער דרך פונעם רשע וואָס פאַרקערט זיינע רייד - פונדעסטוועגן גייט דער צדיק נישט מיט'ן אמת מיט'ן קאָפּ אין וואַנט אַריין צו זאָגן "איך זאָג נאָר דעם אמת". אוי וויי אויב אַ מענטש טוט אַזאַ זאַך. טאַקע די תורה האָט געזאָגט "הוכח תוכיח", אָבער די תורה האָט אויך געזאָגט "ולא תשא עליו חטא". נישט תמיד דאַרפסטו זאָגן יעדער זאַך, און נישט תמיד זאָגן "דאָס איז דער אמת, איך וועל אים דאָס וואַרפן אין פּנים אַריין אַז ער זאָל וויסן". וואָס פאַראַ נאַרישקייט: דו האָסט פארשעמט זיין פּנים, וויי געטאָן פאַר אים, ער האָט זיך באַליידיגט פון דיר - "אָבער איך בין געווען מחויב אים צו זאָגן דעם אמת". ווער זאָגט אַז דו ביסט מחויב? עס זענען דאָ מאָלן וואָס מען ענדערט מפני השלום.
אַ זאַך וואָס אַ מענטש ווייסט אַז עס וועט גורם זיין מחלוקת און קריגערייען אָדער לשון הרע - טאָר מען עס נישט זאָגן. דיין חבר פרעגט דיך: איך האָב געזען אַז יעקב האָט זיך געסוד'ט מיט דיר, און ווען איך בין געקומען האָט ער געביטן דעם שמועס - וואָס האָט ער גערעדט אויף מיר? און דו ענטפערסט: ער האָט געזאָגט אַז דו ביסט אַ קמצן און נישט קיין סימפּאַטישער מענטש... "איך זאָג דיר דעם אמת ווייל איך בין נישט איינער וואָס זאָגט ליגנט". וואָס איז דאָס פאַר אַ זאַך? זאָגט דער חפץ חיים: עס איז דיר מותר צו זאָגן ליגנט. ער פרעגט דיך "האָט ער גערעדט אויף מיר?" - איז דיר מותר צו זאָגן "ניין, ער האָט נישט גערעדט אויף דיר". אפילו אַ גלאַטן ליגנט איז מותר, און דאָס איז בכלל פון משנה זיין מפני השלום.
אוודאי איז תמיד בעסער צו ענדערן אויף אַן אופן וואָס איז נישט קיין מפורש'ער ליגנט, נאָר אַז דער צוהערער זאָל אַזוי פאַרשטיין, און איך האָב נישט אַרויסגעבראַכט קיין ליגנט פון מויל. "עס דאַכט זיך מיר אַז יעקב האָט גערעדט אויף מיר, איז אמת אַז איר האָט גערעדט וועגן מיר?" - "וואָס מיינסטו, מיר האָבן נישט אויף וועמען צו רעדן אויסער דיר? נאָר דו פאַרנעמסט זיין קאָפּ?" איך האָב אים נישט געזאָגט אַז מיר האָבן נישט גערעדט וועגן אים, און איך האָב נישט געזאָגט אַז יעקב האָט נישט גערעדט וועגן אים, און פונדעסטוועגן וועט ער פאַרשטיין אַז מען האָט נישט גערעדט וועגן אים. דאָס איז בעסער ווי צו זאָגן "ער האָט נישט גערעדט וועגן דיר". אָבער אין יעדן פאַל, אויב ער פרעגט ברחל בתך הקטנה: "זאָג מיר, ער האָט גערעדט אויף מיר, ריכטיג?" - איז דיר מותר אים צו זאָגן בפירוש: ער האָט נישט גערעדט אויף דיר, כדי מען זאָל נישט נכשל ווערן אין לשון הרע, שנאה און מריבות.
דאָס איז וואָס דער פסוק זאָגט: דער צדיק טראַכט חכמה, עס איז נישטאָ קיין ליגנט און קיין עוולה אין זיין מויל, דאָס איז נישט קיין מויל פון תהפוכות; און פונדעסטוועגן "שפתי צדיק ידעון רצון" - די צדיקים ווייסן ווען די זאַך וועט ברענגען פיוס פאַר'ן חבר, ווען אַ ווייכער ענטפער באַרויִגט כעס, און ווי חז"ל האָבן געזאָגט אַז מותר לשנות מפני השלום, און מיט דעם פירט ער זיך מיט אַן הנהגה וואָס דערווייטערט קריגערייען און מחלוקת.
"וּפִי רְשָׁעִים תַּהְפֻּכוֹת" - דער געוואוינהייט צום ליגן
די רשעים, זייער מויל איז צוגעוואוינט און שטענדיג איינגעשטעלט פארקערט פונעם אמת. און רבנו יונה זאגט: ווען עס איז פאראן א קריגעריי צווישן מענטשן, אפילו אויב זיי האבן גארנישט צוטון דערמיט און האבן דערפון קיין שום תועלת, וועלן זיי שטענדיג געפינען שטיצע און טענות פאר דער פאלשער זייט און פאר דער נישט-יושר'דיגער זייט. זעט נאר יענע עוכרי ישראל פון אינעווייניג, וואס עס איז זיי נישט גענוג וואס מיר האבן שונאים פון אינדרויסן, נאר זיי גייען זיי צוהעלפן און נעמען פון זיי געלט כדי צו מסר'ן אויף זייערע אידישע ברידער. אלעס וואס דו וועסט זאגן - וועלן זיי געפינען די פארקערטע סברא: פארוואס דווקא מיר זענען די רשעים, פארוואס זענען מיר די מתעללים, פארוואס מיר וואס אונזער גאנצער ווילן איז בלויז נישט אויפגעריסן צו ווערן דא - זענען מיר די נישט גערעכטע. דאס איז דער טיפ פון "איפכא מסתברא": אלעס וואס דו וועסט זאגן וועט ער דיר זאגן אז עס איז דא א פארקערטע זייט, און שטענדיג וועט ער נאכגיין די קרומע זייט. דאס איז "פי רשעים תהפוכות" - איבערצודרייען די זאך און נישט גיין לויטן יושר הדברים.
און וויאזוי זענען זיי אזוי צוגעוואוינט געווארן צום שקר? זאגט רבנו יונה: ווייל זיי פלעגן שטענדיג טון מעשים פון עושק, חמס, עוולה און שקר, און ממילא ווען ער קומט אין בארירונג מיט אנדערע ציט ער ווייטער זיין הרגל. זיינע ליפן זענען צוגעוואוינט צו זאגן שקר און מכריע צו זיין צו דער זייט פון שקר, און דערפאר אין יעדן פלאץ וואו עס זענען דא שקר'דיגע טענות געפינט ער זיך צוגעבונדן צו זיי מער ווי צום אמת. און דער ביישפיל איז פונקטליך: די דאזיגע מענטשן איז זייער וועג שטענדיג אין שקר, זייער גאנץ לעבן לעבן זיי אין א שקר און נישט לויטן אמת וואס איז די תורה הקדושה, און ממילא האבן זיי ליב דעם דרך השקר און זענען מצדיק די רשעים, די פושעים און די מחבלים. פארוואס? ווייל דאס איז זיין וועג. אויך אין זיין פריוואטן לעבן לעבט ער אין א ליגן - עס איז דא א תורה און עס זענען דא מצוות און ער לעבט נישט לויט זיי - דעריבער וואונדער זיך נישט וואס ער ציט שטענדיג צום שקר.
דער הגאון מווילנא: איבערבעטן באמת
דער הגאון מווילנא ערקלערט דעם ענין פון רצון א ביסל אנדערש. "שִׂפְתֵי צַדִּיק יֵדְעוּן רָצוֹן": דער צדיק, אפילו אויב עס איז געשען אז ער האט געזינדיגט קעגן זיין חבר און איז נכשל געווארן און אים דערצערנט, ווייסט ער וויאזוי אים איבערצובעטן ווען ער האט זיך נישט אויפגעפירט כהוגן. אזוי ווי חז"ל האבן געזאגט אז ער זאל ברענגען דריי מענטשן און בעטן פון אים מחילה פאר זיי, כדי עס זאל זיין אן אמת'ע מחילה בלב שלם. און ווען זיין חבר זעט אז ער האט באמת חרטה און אז די זאך איז ערנסט - מוחל ער אים באלד.
"וּפִי רְשָׁעִים תַּהְפֻּכוֹת": דער רשע, אפילו ווען ער דארף איבערבעטן זיין חבר, רעדט ער תהפוכות - אחד בפה ואחד בלב. ער קומט איבערבעטן נאר ווייל ער האט נישט קיין ברירה, ווייל די זאך קען אים אנטון צרות און ער דארף דיך צוקומען. אבער ווען ער וואלט געהאט א ברירה, וואס גייט אים אן אז דו ביסט באליידיגט געווארן. "הער זיך איין, וואס ס'איז געווען נעכטן, איך האב אריינגעטראכט דערין און איך טו זייער חרטה" - און דו ווייסט דאך אז ער טוט בכלל נישט חרטה און האט גארנישט געטראכט, נאר ער דארף דיך יעצט האבן און דערפאר קומט ער זיך חנפ'נען. דאס איז "פי רשעים תהפוכות": זיין הארץ און זיין מויל זענען נישט גלייך, און ממילא וועט מען אים אויך נישט מוחל זיין.
פארוואס ביים צדיק שטייט "שפתי" און ביים רשע "פי"
נאך שטעלט זיך דער הגאון מווילנא אויפן שינוי הלשון: ביים צדיק ווערט געזאגט "שִׂפְתֵי" און ביים רשע "פִּי". לויטן הגר"א (און נישט לויטן מהלך פונעם מלבי"ם) באדייטן די ליפן א רייד וואס איז מן השפה ולחוץ, א רייד וואס איז נישט פנימי, דאס הייסט אחד בפה ואחד בלב, א דיבור וואס דער מענטש איז נישט גאנץ דערמיט. דערפאר שטייט ביים צדיק "שפתי": אפילו אין א פלאץ וואו מענטשן זענען געוואוינט צו ניצן אחד בפה ואחד בלב, פירט זיך דער צדיק נישט אזוי, נאר "ידעון רצון" - ער ווייסט וויאזוי מפייס צו זיין און איז מפייס באמת. אפילו אין א פלאץ וואו אנדערע וואלטן נישט מפייס געווען באמת, איז דער צדיק מפייס באמת.
ווידעראום ביי די רשעים: "פִּי" - אפילו אין א פלאץ וואו עס איז גארנישט פאראן קיין שום נויט צו רעדן אחד בפה ואחד בלב, און מען קען זאגן די זאכן כהווייתן, אז דאס מויל זאל שטימען מיטן הארץ - פונדעסטוועגן רעדט ער מיט א לשון פון תהפוכות. און דאס איז א מציאות וואס מיר זעען ביי מענטשן וואס זענען ווייט פונעם אמת: זייער וועג איז שטענדיג צו ליגן, און אפילו ווען עס פעלט נישט אויס וועלן זיי טרעפן וואו אריינצושטופן דעם ליגן. און פארוואס האט אויסגעפעלט דער ליגן דא? וואס האט עס געגעבן און וואס האט עס געהאלפן? און דער צדיק פונקט פארקערט: אפילו אין א פלאץ וואו פילע וואלטן געזאגט ליגן - זאגט ער דעם אמת. און מען רעדט נישט פון א פלאץ וואו מען דארף משנה זיין מפני השלום, וואו דער צדיק איז אוודאי אויך משנה.
פארוואס שטייט "צדיק" בלשון יחיד און "רשעים" בלשון רבים
נאך שטעלט זיך דער הגר"א אויף א שינוי: "שפתי צדיק" שטייט בלשון יחיד, און לעומת זה שטייט נישט "פי רשע" נאר "פי רשעים" בלשון רבים. און ער ערקלערט: אפילו ווען דער צדיק איז ער אליין דער צדיק און זיין חבר איז דער רשע - דאס הייסט אז לכאורה האב איך געזינדיגט קעגן דיר, אבער באמת איז דאס נישט געווען קיין חטא, ווייל איך בין דאך דער צדיק אין דער מעשה; איך האב געשריגן אויף דיר, אבער איך בין דער צדיק און דו ביסט דער רשע - פונדעסטוועגן "שפתי צדיק ידעון רצון", און ער גייט אים מפייס זיין און בעטן פון אים מחילה.
ווי די מעשה וואס איז געווען מיט רב און יענעם קצב וואס האט געזינדיגט קעגן אים, און רב איז געקומען ערב יום הכיפורים זיך אנצוטראגן פאר אים כדי יענער זאל בעטן פון אים מחילה. האט יענער חכם געזאגט: רב איז געגאנגען הרג'ענען א נפש - ווייל ער האט געוואוסט אז יענער רשע וועט זיך נישט איבערבעטן, און צום סוף וועט זיין אויף אים א קפידא און ער וועט שטארבן, און אזוי איז טאקע געווען. מען זעט דאך: דער צדיק, אפילו אין א זאך וואס ער אליין איז גערעכט קעגן זיין חבר דעם רשע, מיט דעם אלעם בייגט ער זיין כבוד. און אזוי אויך אין דער פרשת השבוע: משה רבינו גייט צו דתן ואבירם, גייט צו קרח - ער אליין גייט צו זיי כדי נישט אנצוהאלטן אין מחלוקת, כאטש וואס איך בין דער צדיק און עטס זענט די רשעים.
און לעומת דעם דער רשע: אפילו ווען ער איז אין דעם פאל דער רשע, דאס הייסט ער ווייסט אז ער האט זיך נישט אויפגעפירט ווי ס'באַדאַרף צו זיין און דער צווייטער צד איז גערעכט - ווייסט ער נישט ווי צו איבערבעטן און גייט נישט פיוס'ן. "דו ביזט געווען נישט בסדר, דו ביזט דער וואס דארף זאגן חטאתי עוויתי פשעתי" - אזוי גייט ער ארויס מיט א געפיל: איך בין דער וואס איז בסדר און דו נישט, און וועט ער דען קומען בעטן פון מיר מחילה אז איך זאל בעטן פון אים? דערפאר שטייט "ופי רשעים" בלשון רבים: אפילו ווען ביידע זענען רשעים - דו ביזט דא דער רשע און דיין חבר איז אויך א רשע, און דו האסט נישט קיין שום מעלה איבער אים - פונדעסטוועגן רעדט ער תהפוכות אין זיין הארץ און זאגט נישט דעם אמת.
דער מלבי"ם: רצון שמים און רצון הבריות
דער מלבי"ם טייטשט: "שפתי צדיק ידעון רצון" - דער צדיק איז אנגעקומען דורך חכמה צום כלל פון דעת, און דעת מיינט א קלארע ידיעה. ער איז קלוג געווארן אין חכמה און איז אנגעקומען דערין צו א קלארע ידיעה, ביז יעדע זאך טוט ער אויף אן אבסאלוטן אופן, נישט פון קיין ספקות און נישט פון קיין צווייפלען. און דאס איז דער גדר פון א "שפה", ווי מיר האבן פריער מסביר געווען: א זאך וואס דער מענטש כאפט ארויס תיכף ומיד, וואס ליגט אויף זיינע ליפן.
און "רצון" האט אין זיך צוויי ענינים: א זאך וואס איז געוואונטשן און לרצון פאר השי"ת, און אויך א לשון פון התרצות - אז אויב איינער מאכט מיר אין כעס, טו איך זיך נאכדעם בארואיגן און איבערבעטן, ווי די מדה פון "קשה לכעוס ונוח לרצות". דער צדיק ווייסט צו זאגן וואס איז דער רצון השם - "כל שהיא תפארת לעושיה" - און אויך וואס איז דער רצון פון בני אדם, "ותפארת לו מן האדם". ער געפינט דעם וועג צו טאן א זאך וואס וועט באפרידיגן סיי דעם קודשא בריך הוא און סיי די מענטשן. נישט צו טאן די זאכן אויף אזא אופן אז מ'זאגט "איך טו דעם רצון השם" און מ'מאכט אין כעס דעם גאנצן ארום, און נישט פארקערט: צו טאן דעם רצון פון מענטשן און נישט טאן קיין זאך קעגן זייער ווילן, און דערמיט מכעיס זיין דעם הקדוש ברוך הוא. נאר "שפתי צדיק ידעון רצון" - מיט א קלארער ידיעה ווייסט ער דיר צו זאגן וואס איז די זאך וואס איז סיי רצון השם און סיי דער רצון פון בני אדם, ווייל ער איז דאך אנגעקומען צו דער מדרגה פון דעת.
"ופי רשעים תהפוכות": דאס מויל איז מרמז אויף חכמה, וואס דאס איז א מער אינעווייניגסטע זאך, דער אבר מיט וועלכן דער מענטש קייט. און דאס מויל פון די רשעים, מיט וואס זיי רעדן זאכן קעגן דער חכמה, איז תהפוכות - זיי האבן חוקים און כללים וואס זענען פארקערט פון די וועגן פון חכמה. דער צדיק ווייסט צו זאגן די ריכטיגע כללים לויט די דרכי החכמה, וויאזוי צו טאן א זאך וואס ס'זאל זיין דערמיט נחת רוח פאר'ן רבונו של עולם און אויך חן בעיני בני אדם; און דער רשע, די זאכן וואס ער טוט זענען דער היפך פון דרכי החכמה, און דערפאר ווערט געזאגט אויף אים "פי רשעים תהפוכות".
דער משל פונעם בן איש חי: "איך רעד גראד אין פנים"
דער בן איש חי האט א ספר פון משלים, און אין איינעם פון די משלים ברענגט ער א גאנצע מעשה וואס ער האט געזען אין א כתב עת, וועגן א מענטש וואס האט אום ראש השנה מחליט געווען אז ער וועט גיין נאר אויפ'ן וועג פונעם אמת און זאגן פאר מענטשן דעם אמת גראד אין פנים אריין. און דארט באשרייבט ער וויפיל צרות זענען אריבער אויף אים אין איין איינציגן טאג. עס האט זיך אנגעהויבן מיט זיין ווייב, וואס ער האט איר גלייך געזאגט וואס ער האלט אויף איר, און אזוי ווייטער און ווייטער.
פון דעם קען מען פארשטיין: א מענטש וואס זאגט "איך בין אפן, איך זאג אלעס גראד" - וואס מיינט דאס? דער אויבערשטער האט דיר געגעבן שכל, און דער שכל איז כדי דער מענטש זאל האבן טאקט: צו וויסן וואס צו זאגן, וויאזוי צו זאגן און וואו צו זאגן. פונקט ווי ס'איז דא א מצוה צו זאגן, אזוי אויך איז דא מאל וואס ס'איז א מצוה נישט צו זאגן. אמאל מיינט א מענטש אז דאס איז א שבח - אבער ס'איז נישט אזוי. אויב אויף דעם ארט איז געווען א פליכט אויף דיר צו שווייגן, וואלסטו געדארפט שווייגן.
לסיכום:
די לעצטע דריי פסוקים פונעם קאפיטל לערנען אונז דריי אמת'ע יסודות. ערשטנס, "צדיק לעולם בל ימוט" - דער צדיק פאלט, אבער זיין פאלן איז צייטווייליג, און זיין מעלה איז אז ער שטעלט זיך ווידער אויף; בעת דער רשע, אפילו ווען ער זעט אויס סטאביל, איז זיין וואוינארט נישט קיין קביעות. צווייטנס, "פי צדיק ינוב חכמה" - זיין מויל קוואלט ווי א קוואל און געבערט א תשובה אויף יעדע זאך, בעת די לשון התהפוכות, וואס פארדרייט און סתירה'ט זיך אליין, ווערט אפגעשניטן פון זיך אליין ווייל קיינער הערט זיך נישט צו צו איר. און דריטנס, "שפתי צדיק ידעון רצון" - דער צדיק ווייסט ווי צו בארואיגן זיין באשעפער און די מענטשן, ער איבערבעט באמת און מיט א גאנצן הארצן, און ווייסט אפילו צו משנה זיין מפני השלום ווען ס'פעלט אויס; און דער רשע, זיין מויל און הארץ זענען נישט גלייך, און ער שלעפט זיך שטענדיג נאכ'ן קרומען זייט. פון דא נעמט ארויס יעדער איינער פון אונז: נישט מייאש צו זיין זיך פון קיין פאלן, צו רעדן זאכליכע און געזעצטע רייד, און וויסן ווען צו רעדן און ווען צו שווייגן - כדי מיר זאלן זוכה זיין סיי צו טאן דעם רצון פון אונזער באשעפער און סיי צו געפינען חן בעיני הבריות.