פתיחה
פרק י' אין משלי הייבט אן דעם צווייטן חלק פונעם ספר - א זאמלונג פון קורצע משלים, פסוק ביי פסוק, וואו ביי יעדן איינעם ווערן געשטעלט איינער קעגן דעם צווייטן דער צדיק און דער רשע, דער חכם און דער כסיל. פאר אונז ליגן פיר פסוקים פונעם פרק, און אין יעדן איינעם וועלן מיר זען די ווערטער פונעם גאון מווילנא, רבינו יונה און דער מלבי"ם, און וויאזוי זיי עפענען אונז א טיר צו פארשטיין דעם אמת'ן עשירות, דעם כח פון געוואוינהייט, און די מדה פונעם שכר ועונש פונעם רשע און פונעם צדיק.
ברכת ה' - עשירות אן קיין עצב
בִּרְכַּת ה' הִיא תַעֲשִׁר וְלֹא יוֹסִף עֶצֶב עִמָּהּ׃ (כב) - די ברכה פונעם אויבערשטן זי מאכט רייך, און ער לייגט נישט צו קיין צער און טרויער מיט איר.
עס ערקלערט דער גאון מווילנא: דאס ווארט "עצב" האט צוויי באדייטן. איינס - א לשון פון טירחה און פלאג, אזוי ווי "בעצבון תאכלנה" און "בעצב תלדי בנים", דאס הייסט מיט גרויס שוועריקייט און צער. דאס צווייטע - א לשון פון דאגה. און דער גר"א זאגט: וואונדער דיך נישט, דאס זענען נישט צוויי באזונדערע זאכן, נאר איין זאך. ווער ס'האט געארבעט שווער און זיך פיל געמוטשעט אויף א געוויסער זאך, זיצט ער פון יעצט אן אין דאגות דערוועגן. און ווי חז"ל זאגן: מרבה נכסים מרבה דאגה - ווער ס'מערט פארמעגן, מערט דאגות. דו האסט זיך געפלאגט, זיך געמוטשעט, איינגעזאמלט - און וואס האסטו פארמערט פאר זיך? דאגות.
איינער וואס פארמאגט נישט קיין אויטא איז נישט באזארגט ווען עס קומט די צייט צו באצאלן די ביטוח (אינשורענס). ער איז אויך נישט באזארגט אז דער אויטא שטייט אין פארקינג און איינער קען אים צונעמען, און ער זארגט זיך נישט טאמער איינער איז געפארן צוריקוועגס און האט אים אנגעקלאפט. וואס ווייניגער א מענטש פארמאגט - אלץ ווייניגער דאגות האט ער.
מען דערציילט אויף א קעניג אז זיין זון איז קראנק געווארן מיט דער קרענק פון מרה שחורה און עצבות. האבן אים זיינע יועצים געזאגט אז די איינציגע זאך וואס קען אים העלפן איז ער זאל אנטאן א העמד פון א גליקליכן מענטש, און די השפעה וועט אים ארויסנעמען פון זיין דעפרעסיע. האט דער קעניג געשיקט שלוחים צו אלע עקן וועלט צו זוכן דעם גליקליכן מענטש. זענען זיי ארומגעגאנגען פון ארט צו ארט, פון שטאט צו שטאט און פון דארף צו דארף, און געפרעגט: ביסטו גליקליך? ניין. ביסטו גליקליך? ניין. איין טאג זעען זיי אויפן וועג א פאסטוך, ער רוהט זיך אפ און שפילט אויף א פלייט און זיצט מיט רואיגקייט מיט זיינע שעפסן. האבן זיי אים געפרעגט: ביסטו גליקליך? האט ער זיי געענטפערט: גליקליך ביז גאר, ס'איז נישט פאראן קיין גליקליכערער מענטש אויף דער וועלט פון מיר! האבן זיי אים געזאגט: טו א טובה, פארקויף אונז דיין העמד צוליב דעם קעניג. האט ער זיי געזאגט: א העמד? זעט איר דען נישט אז איך האב נישט קיין העמד? און ווען איך וואלט יא געהאט א העמד - וואלט איך שוין מער נישט געווען גליקליך. איך וואלט געדארפט זארגן אז זי זאל זיך נישט צערייסן, מען דארף איר וואשן, מען דארף איר פליגלען. פארוואס מיינט איר אז איך בין אזוי גליקליך? ווייל איך האב אפילו נישט קיין העמד.
יעדער קנין וואס א מענטש פארמאגט פארנעמט ביי אים א קאמער אינעם מוח: ער דארף זיך זארגן דערוועגן און זיין פארנומען דערמיט. ווער זענען די רואיגסטע און פרייסטע מענטשן? די וואס האבן גארנישט. און ווער זענען די מערסט פארנומענע און אנגעצויגענע אויף דער וועלט? די גבירים. ווי מער א מענטש איז רייך - אלץ מער איז ער פארנומען און טרוד. א מענטש וויל אפמאכן א פגישה מיט אן עושר, ענטפערט ער אים: איבער דריי חדשים, צווישן 7:00 און 7:15, האב איך אינעם יומן א ליידיגע מינוט. נעבעך. דא דארף ער שליסן א געשעפט, דארט באנייען א קאנטראקט, אן קיין אויפהער. די מענטשן זענען כסדר טרוד.
אויב אזוי, איז "עצב" טייטש פלאג: דו האסט זיך געפלאגט און געמוטשעט צו פארשאפן דאס געלט, און יעצט האסטו א דאגה צוליב דעם געלט אליין, ווייל מרבה נכסים מרבה דאגה. אבער ווען ס'איז דא ברכת ה' - ווען דער רבונו של עולם איז דער וואס שפייזט און בענטשט דעם מענטש - די דאזיגע ברכה איז דאס וואס מאכט אים רייך, און נישט ווי אנדערע סארטן עשירות וואס דער מענטש דארף זיך פלאגן און מוטשען ביז ער קומט אן צו עפעס אן עקאנאמישער דערגרייכונג. און נישט בלויז דאס, נאר אויך דערנאך האט ער נישט קיין דאגה. ווארום בדרך הטבע, נאכדעם וואס איך האב דערגרייכט, הייב איך אן צו זארגן: מען זאל נישט גנב'ענען, מען זאל נישט דערלייגן, ס'זאל נישט ווערן קיין שאדן, די בערזע זאל נישט פאלן. אויף דעם זאגט דער פסוק "ולא יוסיף עצב עמה" - צוליב דעם עשירות וועט ער נישט האבן קיין דאגה, ווייל דער אויבערשטער וועט ווייטער משפיע זיין אויף אים השפעות און שמירה אז מען זאל אים נישט שאטן. "יברכך ה' וישמרך" - און רש"י טייטשט "וישמרך" פון די מזיקים. זארג נישט, מען וועט נישט גנב'ענען פון דיר און מען וועט נישט צונעמען ביי דיר. דאס איז ווען ס'איז דא ברכת ה'. קומט אויס: דו פלאגסט זיך נישט אנצוקומען צום עשירות, און דו זארגסט זיך נישט דערנאך דאס צו היטן, וויבאלד די ברכת ה' רוהט אויף דיר.
ברכת ה' אין תורה
נאך א פשט זאגט דער גאון מווילנא, אז דער פסוק רעדט לגבי תורה. די גמרא זאגט אז לאוקמי גירסא - צו קענען האלטן דעם לימוד אינעם זכרון - פעלט אויס סייעתא דשמיא, און זי זאגט: מתוך שחסידים היו, תורתן משתמרת בקרבם. דאס הייסט, א מענטש קען לערנען, אבער כדאי צו געדענקען וואס ער האט געלערנט - אויסער דאס איבערחזר'ן - דארף מען אויך האבן סייעתא דשמיא. עס איז פאראן א מענטש וואס האט געלערנט און ער האט סייעתא דשמיא און ער געדענקט אלעס, מען קען אים נאר מקנא זיין; און עס איז פאראן א מענטש וואס מוז חזר'ן און לערנען נאכאמאל און נאכאמאל, און אפילו דעמאלט איז ער נישט זיכער אז ער וועט עס געדענקען אויף לאנגע יארן.
און דאס איז וואס שטייט: "ברכת ה' היא תעשיר" - ווען השי"ת בענטשט דעם מענטש מיט תורה און ער שפעט אויף אים אן השפעה פון תורה, וועט ער נישט פארגעסן וואס ער האט געלערנט און ער וועט האבן פיל תורה. "ולא יוסיף עצב עמה" - ער וועט זיך נישט דארפן פלאגן און מוטשען צו פארשטיין יעדער זאך, נאר ער וועט זיין ווי א קוואל וואס קוואלט ארויס מיט חידושים, און ער וועט נישט דארפן אנשטרענגען דעם קאפ צופיל נאר יעדע זאך וועט אים פארשטענדליך ווערן מיט לייכטקייט. און דערצו, וועט ער נישט האבן קיין מורא אז ער וועט פארלירן וואס ער האט קונה געווען; אזוי ווי ביים ממון איז דער "עצב" די דאגה טאמער מען וועט עס פארלירן, אזוי אויך אין תורה - מען וועט נישט האבן קיין מורא טאמער מען וועט פארגעסן וואס מען האט געלערנט.
לחם העצבים - דער ביאור פונעם מלבי"ם
דער מלבי"ם ערקלערט: עשירות וואס קומט צום מענטש דורך השתדלות איז נישט קיין עכטע עשירות, און זיין בעל הבית עסט "לחם עצבים". פארוואס? ווייל אפילו ווען ער עסט און האט הנאה פון וואס ער עסט, איז זיין הנאה נישט גאנץ, וויבאלד ער געדענקט דאך וויפיל ער האט זיך געמוטשעט און געשוויצט ביז ער איז אנגעקומען צו דעם עסן. און נישט נאר דאס, נאר אינמיטן זיין עסן זאגט ער צו זיך אליין: דאס גייט זיך באלד ענדיגן, איך מוז שפארן, איך וועל נישט עסן פיר שטיקלעך נאר צוויי. קומט אויס אז ער עסט זיין ברויט מיט עצבות: אן עצבות אויף דעם וואס ער האט געדארפט שווער הארעווען דערפאר, און אן עצבות פון דער זארג אויף ווייטער טאמער וועט אים אויספעלן. און דאס אלעס איז ווייל דאס איז נישט קיין עכטע עשירות, און אין קאפ איז דער מענטש נאך אלץ אן ארימאן.
און ווער איז דער עשיר מיט אן עכטער עשירות? דער וואס האט די ברכת ה'. און דעמאלט "לא יוסיף עצב עמה": ער וועט נישט זיין אין דער עצבות פון "וויפיל האב איך זיך געמוטשעט" - ווייל דו האסט זיך דאך נישט געמוטשעט, דער אויבערשטער האט דיר געגעבן; און נישט אין דער עצבות פון צמצום אין זיין עסן - ווייל דו דארפסט דאך נישט שפארן, דער אויבערשטער האט דיר געגעבן.
כשחוק לכסיל עשות זימה
כִּשְׂחוֹק לִכְסִיל עֲשׂוֹת זִמָּה וְחָכְמָה לְאִישׁ תְּבוּנָה׃ (כג) - אזוי ווי א געלעכטער איז ביים כסיל צו טאן זימה (א שלעכטן פלאן), אזוי איז חכמה פאר אן איש תבונה.
זאגט רבנו יונה: אזוי ווי דאס געלעכטער קומט גרינג פונעם מחשבה - א מענטש טוט עס אפילו אן א כוונה - אזוי איז ביים כסיל "עשות זימה". "זימה" איז א לשון פון זמם, מחשבה: די מחשבה פונעם כסיל גייט ארויס מכח אל הפועל אן קיין שום התבוננות. וואס ער האט געוואלט טאן, שטייט ער גלייך אויף און טוט; ער קוקט נישט איבער די זאכן, ער טראכט נישט אריין אין זיי ווי געהעריג און וועגט זיי נישט אפ ווי ס'פאסט. און דער הגר"א שטעלט אפ דעם דגש: קיין מענטש זאגט נישט "איצט גרייט איך זיך צו לאכן", נאר דאס געלעכטער ברעכט אויס פון אים אויף איינמאל - ער האט געזען עפעס קאמיש, געהערט א קאמישע זאך, און גלייך שפריצט עס ארויס. אזוי טוט דער כסיל זיין פלאן: ער שפרינגט גלייך, אן זיך מתבונן צו זיין. און נאך מער, דער כסיל מיינט נאך אז דאס איז א מעלה און א שבח.
און לעומת זה "וחכמה לאיש תבונה" - און רבנו יונה טייטשט: וחכמה בעשות זימה לאיש תבונה. דער איש תבונה, איידער ער ברענגט זיין געדאנק ארויס למעשה, קוקט ער עס פריער איבער אויף די וואגשאלן פון חכמה. די זאך פליפט נישט ארויס פון אים ווי א געלעכטער, נאר ער וועגט אפ צי עס פאסט צו טאן, און ערשט דערנאך פירט ער אויס זיין פעולה.
אויך דער גאון מווילנא גייט אין דעם מהלך, נאר ער טייטשט "זימה" כפשוטו. אזוי ווי דאס געלעכטער קומט אן קיין הכנה - קיין מענטש גרייט זיך נישט אן צו לאכן, נאר אין איין רגע האט אים עפעס געמאכט לאכן און ער לאכט גלייך - אזוי איז דער כסיל אין די ענינים פון זנות און זימה: עס קומט אים אויף אן אופן מיידי, ער האט נישט קיין עכבות, קיין מניעות און קיין ברעמסן. פונקט ווי א געלעכטער ברעכט אויס אין איין רגע, אזוי קען דער כסיל צוקומען אין איין סעקונדע צו זימה און צו שווערע עבירות.
און לויטן הגר"א גייט דאס "כשחוק" אויך צוריק אויף "וחכמה לאיש תבונה": אזוי ווי א געלעכטער טוט דער כסיל זימה, און אזוי ווי א געלעכטער באקומט דער איש תבונה די חכמה. דער איש תבונה איז דער מענטש וואס איז זיך מתבונן, וואס לערנט און פארטיפט זיך - און פלוצלונג שפרינגט אים אויף א געדאנק פון חכמה, פלוצלונג קומט אים ארויף א חידוש, פלוצלונג פאלט אים איין א ווארט, אין איין רגע. מיט פשוט'ע ווערטער: יעדער איינער לויט וואס ער איז פארנומען. ביים כסיל איז "כשחוק" און ער קומט אן צו זימה, און ביים חכם איז "כשחוק" - אין איין רגע שפרינגט אים אריין אין קאפ א נייער פירוש, אן הבנה, א חידוש.
כוח ההרגל - דער ביאור פונעם מלבי"ם
דער מלבי"ם לייגט פאר: א "כסיל" איז, ווי מיר האבן שוין פריער מסביר געווען, א מענטש וואס בייגט אפ פון די דרכי החכמה נישט ווייל ער האט א ספק דערין - ער ווייסט דאך אלעס גאנץ גוט - און נישט ווייל ער איז א חסר דעה און ער איז נישט קיין פתי, נאר טראץ דעם אלעם ציען אים די תאוות פון זיין הארץ צו טאן ווי זיין ווילן. און אויף דעם זאגט דער מלבי"ם: לויט די ממשלה פונעם הארץ אין דרכי החכמה אדער אין כסילות, אזוי ווערט זיין טבע, ביז זיינע מעשים ווערן שוין מער נישט מיוחס צו זיין בחירה נאר צום הרגל און צום טבע שני וואס איז איינגעווארצלט געווארן אין אים. דאס איז א געוואלדיג וויכטיגע הקדמה.
א מענטש וואס איז צוגעוואוינט צו א געוויסער זאך טוט עס אויף אן אופן מיידי; די זאך ברעכט ארויס פון אים אן קיין שום פריערדיגע הכנות און אן קיין איבערחזר'ן, ווייל עס איז שוין ביי אים געווארן א טבע. א נעגאטיווער ביישפיל - דער כעסן: א מענטש וואס איז צוגעוואוינט צו כעס, יעדע קלייניקייט מאכט אים אין כעס, און אין איין סעקונדע צינדט מען אים אן. אין אלעס וואס דער מענטש איז צוגעוואוינט, איז די ממשלה פונעם הארץ אזוי גרויס, אז אין יענער סעקונדע וועלן די זאכן ארויסברעכן פון אים.
און יעצט גיט אונז שלמה צוויי משלים. דער כסיל טוט זימה אין איין רגע, אן שכל און אן קיין הכנה - פונקט ווי א זאך וואס מאכט אים לאכן ברענגט אים תיכף צום געלעכטער - און פארוואס? ווייל דאס איז זיין געוואוינהייט, און די געוואוינהייט ווערט א הערשאפט און ווערט א טבע. און די זעלבע זאך "חכמה לאיש תבונה": א מענטש וואס פארמאגט בינה, און זאמלט אן אין זיין נפש אלע ענינים פון בינה און התבוננות אין יעדער זאך און זאך, ביי אים איז די חכמה תיכפ'דיג. ער ליגט דערין, דאס איז זיין געוואוינהייט; די ווערטער פון חכמה און די מחשבות פון חכמה זענען ביי אים געווארן א דרך החיים, א חלק פון זיין טבע.
מגורת רשע היא תבואנו
מְגוֹרַת רָשָׁע הִיא תְבוֹאֶנּוּ וְתַאֲוַת צַדִּיקִים יִתֵּן׃ (כד) - דאס פון וואס דער רשע האט מורא דאס וועט קומען אויף אים, און די תאוה פון די צדיקים וועט ער געבן.
"מגורה" איז לשון פחד, ווי "מגור מסביב". "מגורת רשע היא תבואנו" - דאס וואס דער רשע האט מורא דערפון, דאס אליין וועט קומען אויף אים. און אזוי ברענגט רש"י פון דור הפלגה: יענער דור האט געזאגט "פן נפוץ", און דערפאר האבן זיי געזאגט "בואו ונעשה לנו שם ונבנה מגדל" - און וואס האט דער הקב"ה געטאן מיט זיי? "ויפץ ה' אותם משם". א זאך וואס דער רשע שרעקט זיך דערפון, פונקט די זעלבע זאך ברענגט דער הקב"ה אויף אים.
רבינו יונה ערקלערט: וואס דער רשע קוקט ארויס דערויף און האפט דערויף וועט נישט צוקומען צו אים - די תאוות וואס דער רשע גלוסט צו זיי, וועט ער נישט דערגרייכן. נאר די זאכן פון וואס ער האט מורא - דאס וועט ער באקומען, און מיט פולע מאסן. ער וויל געווינען אין לאטערי (פיס) וכדומה - דאס וועט ער נישט באקומען. צוויי זאכן גייען אים דורך אין קאפ: תאוות פון איין זייט און פחדים פון דער צווייטער זייט, טאמער וועט אים געשען אזוי און אזוי. זאגט דיר דער פסוק: דער חלק פון די תאוות וועט נישט אנקומען צו אים, און וואס יא וועט קומען? "מגורת רשע היא תבואנו" - דאס פון וואס ער האט מורא און ציטערט.
"ותאוות צדיקים ייתן" - און צו וואס גלוסטן די צדיקים? צו חסד ה' און צו טאן זיין רצון, און דאס גיט דער הקב"ה. און לעומת זה די מגורה פון די צדיקים - דער צדיק שרעקט זיך פונעם רשע, פונעם שונא - דאס ברענגט דער הקב"ה נישט אויף אים. ווייל ס'איז דאך נישט שייך צו געבן פארן רשע זיין תאוה, ווייל זיין תאוה איז אין אסור'דיגע זאכן; אבער דער צדיק, וואס איז זיין תאוה? "נגדך כל תאוותי" - מיין גאנצע תאוה איז קעגן דיר, נאר צו טאן דיין רצון, און ממילא דאס וועט דער אויבערשטער געבן.
ווער מאנט פונעם מענטש - ביאור הגר"א
דער גאון מווילנא ערקלערט: פון וואס האט דער רשע מורא? פון די עבירות וואס זענען אין זיין האנט, ווי עס שטייט "האיש הירא ורך הלבב" - פון וואס האט ער מורא? מעבירות שבידו. און אויף דעם שטייט "מגורת רשע היא תבואנו": יענע עבירה פון וואס דו האסט מורא, זי אליין וועט קומען אויף דיר. וואס דער וואס מאנט פונעם מענטש איז נישט עפעס א דרויסנדיגער, נאר זיינע אייגענע עבירות: ווען א מענטש טוט אן עבירה באשאפט ער א משחית, און דער דאזיגער משחית אליין מאנט פון אים און באצאלט אים ווי עס קומט אים. דאס איז "עוון עקבי יסובני".
און לעומת זה די צדיקים - "תאוות צדיקים ייתן": ביים צדיק איז נישט די מצוה אליין וואס באצאלט אים. און פארוואס? זאגט דער גר"א: אויב די מצוה וואלט באצאלט, וואלט דער שכר געווען באגרענעצט, ווייל די מצוה איז דאך באגרענעצט. דערפאר זאגט דער הקב"ה: נישט די מצוה וועט דיר באצאלן, איך וועל דיר באצאלן - "ייתן", דער הקב"ה גיט און נישט די מצוה, ווייל ער וויל געבן אן אומבאגרענעצטן שכר. בעת ביים רשע, אויב דער אויבערשטער וואלט געגעבן דעם עונש - ה' יצילנו - וואלט דער עונש געווען אן א שיעור; דערפאר "מגורת רשע היא תבואנו" - די עבירה אליין מאנט פון אים, און כאטש איז די באצאלונג מיט א גבול, ווייל פונקט ווי די עבירה איז באגרענעצט אזוי איז די גמול באגרענעצט. אבער שכר טוב - דאס וויל דער אויבערשטער נישט געבן מיט א באגרענעצונג, נאר אן קיין שיעור, און דערפאר גיט דאס דער אויבערשטער אליין.
און נאך א חילוק איז דער גאון מווילנא מדייק: ביי די עבירות שטייט "תבואנו", און ביי די מצוות שטייט "ייתן". וואס איז דער חילוק? שכר המצוות איז נאך א צייט; דער יצר הרע באצאלט במזומן, און דער יצר הטוב באצאלט שוטף פלוס זיבעציג יאר, ואם בגבורות שמונים שנה - אויף א לאנגן קרעדיט. דערפאר "תאוות צדיקים ייתן" - אין דער צוקונפט, ס'איז נאך דא א סך צייט. אבער דער עונש פון די עבירות, די קליפה וויל תיכף מאנען פונעם מענטש און וויל אים תיכף מזיק זיין, און דערפאר "מגורת רשע היא תבואנו" באופן מיידי: די קליפה וויל תיכף יונק זיין פון אים, ווייל ער האט זי דאך געשאפן און ער האט זי באשאפן. און אויב דו זעסט אז דאס קומט נישט תיכף, איז דאס נאר א חסד ה' אויף אים, צו שפייזן און מפרנס זיין די קליפות ביז דער מענטש וועט תשובה טון; אבער אויפן געווענליכן אופן קומט זי תיכף.
מגור - אן אנטלויפן וואס העלפט נישט
דער מלבי"ם ערקלערט וואס איז דער חילוק צווישן "מגור" און "פחד" אין לשון הקודש. "מגור" איז א זאך וואס א מענטש האט מורא דערפון און באהאלט זיך דערפון און מאכט תחבולות צו ווערן געראטעוועט, ווי "מגור מסביב" - ער גייט און פרובירט זיך צו באהאלטן כדי זיך צו ראטעווען פון די רודפים. און דער רשע, אפילו די זאך וואס ער ציטערט דערפון און מאכט אלע תחבולות זיך צו ראטעווען - "מגורת רשע", עס וועלן אים נישט העלפן די באהעלטענישן, נאר "תבואנו", ביים סוף וועט מען זיך אפערעכענען מיט אים. און ווי איוב האט געזאגט: "אשר יגורתי בא לי".
"ותאוות צדיקים ייתן" - לעומת זאת ביי די צדיקים, אפילו א זאך וואס זיי גלוסטן אין זייער הארץ, וועט השי"ת זיי געבן אן דעם וואס זיי זאלן דארפן אריינלייגן מיה און פלאג דאס צו דערגרייכן. קומט אויס אז דער רשע, וואס פרובירט מיט אלע כוחות צו אנטלויפן פונעם שלעכטן, זאגט אים דער הקב"ה: דו ווילסט אנטלויפן? עס וועט דיר גארנישט העלפן, דאס שלעכטע וועסטו ביים סוף באקומען. בעת דער צדיק - אפילו א קליינעם ווילן וואס ער האט צו א געוויסער זאך, אפילו ער האט נאך נישט ארויסגעברענגט קיין בקשה פון זיין מויל נאר בלויז "תאוות צדיקים", וועט דער הקב"ה דאס אויך ערפילן. נישט נאר אז צו אים וועט נישט צוקומען דאס שלעכטע, נאר ער וועט נאך זוכה זיין צו גוטס אפילו מיט א קליינעם ווילן און אן קיין אייגענער השתדלות, מיט א פולער השגחה פון השי"ת.
און בדרך אגב, לייגט דער מלבי"ם צו, "מגורת" איז ווי "לא תגורו מפני איש", וואס חז"ל האבן געדרשנט א לשון פון אגירה: זאלט נישט איינזאמלען און באהאלטן אייערע ווערטער פאר קיינעם. א מענטש וויל עפעס זאגן אבער ער האט מורא, אפשר איז דאס א מכובד'יגער מענטש, און ער אלס דיין שווייגט און זאגט נישט דאס וואס ער דארף צו זאגן - און דאס איז זייער הארב. "לא תגורו מפני איש" - זאלסט נישט איינזאמלען דיינע רייד, באהאלט זיך נישט און פארשטעל נישט די זאכן, נאר זאג זיי אזוי ווי מען דארף זיי זאגן. און דאס איז דער זעלבער געדאנק פון "מגורת".
כעבור סופה ואין רשע
כַּעֲבוֹר סוּפָה וְאֵין רָשָׁע וְצַדִּיק יְסוֹד עוֹלָם׃ (כה) - אזוי ווי א שטורעם גייט שנעל פארביי און דער רשע איז מער נישטא, אבער דער צדיק איז אן אייביגער יסוד פון דער וועלט.
פונקט ווי א שטורעם גייט שנעל פארביי, אזוי וועט דער מפלה פונעם רשע זיין אין אן אויגנבליק. פארלאנג נישט אז דאס זאל געשען יעצט; זאגט דיר דער הקב"ה: אין דער ריכטיגער צייט, אין איין מאמענט, און אין איין סעקונדע וועסטו זען "כעבור סופה ואין רשע". און אזוי ווי מיר זעען אין די אראבישע לענדער: יארן נאך יארן הערשן עריצים און פארדארבענע הערשער, און אין איין חודש שטייט פלוצלונג דער זעלבער מענטש ביים תליה-בוים. וואו איז די גאנצע גאווה, וואו איז דער גאנצער שטאלץ, וואו איז די גאנצע גרויסהאלטערישקייט? זאגט מען דיר: זארג נישט, ווארט צו.
און דאס איז וואס דוד המלך זאגט אין תהלים: "בפרוח רשעים כמו עשב" - אין איין רגע זעסטו אים וואקסן, פון אן אומבאקאנטן מענטש צו א פארטיי פון אכט מאנדאטן, און דערנאך פופצן, און דער מענטש דערשרעקט זיך. "ויציצו" - ווי גראז. אבער וואס איז די טבע פון גראז? א ביסל זון און פארטיג. "התעיף עיניך בו ואיננו" - איין רגע און ער איז מער נישטא. דער צדיק לעומת זאת גייט שטאטליך, "כתמר יפרח": דער טייטלבוים, ביז ער וואקסט אויס גייט כמעט אויס די נשמה, אבער נאכדעם וואס ער בליט, גיט ער זיינע פירות יארן נאך יארן. דער רשע - זיין וואוקס איז בליציג שנעל, און זיין פאל איז פונקט אזוי בליציג.
"וצדיק יסוד עולם" - דער צדיק גייט קיינמאל נישט אוועק, נאר ער פארמאגט א פעסטן יסוד און טיפע ווארצלען, און דער דאזיגער יסוד בלייבט אויף אייביג. און נאך א ביאור זאגט דער הגאון מווילנא: "כעבור סופה" - ווען עס גייט אריבער א שטורעם, א צרה און א כעס, קען דער רשע נישט אנטלויפן, און עס ווערט ווי ער וואלט קיינמאל נישט עקזיסטירט; ווען עס קומט אן עת צרה - "ואין רשע". און אויב וועסטו פרעגן, דער צדיק גייט דאך אויך אוועק פון דער וועלט? זאגט מען דיר: ניין מיין פריינט. דער צדיק איז דער יסוד פונעם עולם, און אפילו נאך זיין פטירה שטייט ער און באשיצט די וועלט. אבער דער רשע - זיין גאנצע מציאות איז צייטווייליג, און זיין דא זיין איז זיין איינציגע מציאות; דער שטורעם איז אריבער - ער איז נישטא, אפגעמעקט, פארטיג. דער צדיק איז אן יסוד עולם, אויך נאך זיין פטירה, לעולם ולנצח, אפילו ווען ער געפינט זיך שוין מער נישט דא.
צום סך-הכל:
די פיר פסוקים וואס מיר האבן געלערנט לערנען אונז איין יסוד: וואס עס ווערט אויפגעבויט בלויז דורך דעם מענטשנ'ס השתדלות בלייבט באגרענעצט און באגלייט מיט טרויער, און וואס עס קומט פון ברכת ה' איז אן אמת'ער עשירות - אין געלט, אין תורה און אין לעבן - וואס ברענגט נישט מיט זיך קיין שווערע פלאג דאס צו דערגרייכן און נישט קיין זארג פון פארלירן. מיר האבן געזען דעם כח פון געוואוינהייט, וואס פארוואנדלט די מעשים פונעם מענטש אין א צווייטער נאטור וואס ברעכט ארויס פון אים ווי א געלעכטער - צום שלעכטן ביים כסיל און צום גוטן ביים איש תבונה, וואס ביי אים איז חכמה געווארן א וועג אין לעבן. מיר האבן געזען אז דער רשע באקומט דייקא דאס וואס ער האט מורא געהאט דערפון און זיך אויסבאהאלטן דערפון, ווייל די עבירה אליין באצאלט זיך פון אים תיכף, בעת דער צדיק - גיט אים דער הקב"ה אליין אן אומבאגרענעצטן שכר, און ערפילט אפילו א תאוה וואס ער האט אפילו נישט געבעטן דערויף. און צום סוף: דער רשע שפראצט שנעל און פאלט שנעל, "כעבור סופה ואין רשע", און דער צדיק - "יסוד עולם", באשיצט זיין וועלט אויף אייביג, אפילו נאכדעם וואס ער איז מער נישט דא.