קאפיטל י' אין משלי הייבט אן דעם צווייטן חלק פונעם ספר - א זאמלונג פון קורצע משלים, וואו יעדער פסוק איז א גאנצע וועלט פאר זיך, און רוב פון זיי זענען געבויט אויפן אופן פון א קעגנזאץ: א צדיק קעגן א רשע, א חכם קעגן אן אויל, תמימות קעגן עקקשות. אין דעם שיעור וועלן מיר עוסק זיין אין עטליכע פסוקים פונעם קאפיטל לויט די פירושים פון רש"י, דעם גר"א און דעם מלבי"ם, און מיר וועלן זען ווי יעדער מפרש עפנט פאר אונז א באזונדערן בליק אינעם זעלבן ווארט גופא.
חֲכַם־לֵב יִקַּח מִצְוֺת וֶאֱוִיל שְׂפָתַיִם יִלָּבֵט׃ (ח) - דער וואס איז קלוג אין הארצן וועט נעמען מצוות, און דער וואס פלאפלט נאר מיט די ליפן וועט זיך מוטשען און אונטערגיין.
ברענגט רש"י די ווערטער פונעם מדרש: "חכם לב", דאס איז משה רבינו. אין דער צייט ווען גאנץ כלל ישראל זענען געווען פארנומען מיט ביזת מצרים, איז ער געווען פארנומען מיט מצוות, ווי עס שטייט: "ויקח משה את עצמות יוסף עמו". לכאורה פרעגט זיך, וואס פאר א באזונדערע חכמה איז דא דא? זיי גייען צוזאמנעמען געלט און ער גייט נעמען דעם ארון פון יוסף הצדיק - יעדער פארשטייט דאך מיט א פשוטן שכל אז דאס וואס משה האט געטאן איז די ריכטיגע זאך, און יעדער פון אונז וואלט זיך געפירט אזוי ווי אים.
נאר באמת איז דאס וואס דער עולם האט געטאן אויך געווען א מצוה. דער הקדוש ברוך הוא אליין האט באפוילן: "דבר נא באזני העם וישאלו איש מאת רעהו ואשה מאת רעותה כלי כסף וכלי זהב ושמלות" - כדי יענער צדיק (אברהם אבינו) זאל נישט זאגן, "ועבדום וענו אותם" האט ער מקיים געווען ביי זיי, אבער "ואחרי כן יצאו ברכוש גדול" האט ער נישט מקיים געווען ביי זיי. אויב אזוי, איז פארהאן א מצוה אז עם ישראל זאל נעמען די ביזה, אזוי האט דער אויבערשטער געוואלט און אזוי האט ער באפוילן. און פון דער אנדערער זייט, צו געפינען דעם ארון פון יוסף און ארויפברענגען זיינע ביינער צו קבורה אין ארץ ישראל איז אויך געווען א מצוה. איז דאך די שאלה: וויאזוי ווייסט מען וואס צו וועלן ווען ביידע וועגן זענען א מצוה?
דערויף זאגט דער פסוק: "חכם לב יקח מצות" - דער חכם ווייסט וועלכע מצוות צו נעמען. און דאס איז דער כלל: די מצוה אין וועלכער דו האסט ווייניגער אייגענע הנאה, זי איז די מער דערהויבענע מצוה. און דאס פארשטייט זיך אויך מיטן שכל: ביי א מצוה וואס מען האט דערפון הנאה, איז דא א גרויסער חשש אז עס מישט זיך אריין אן אייגענער אינטערעס. האסטו ליב די דאזיגע מצוה ווייל דו האסט ליב צו מקיים זיין דעם רצון השם, צי ווייל דו האסט ליב זיך אליין? עס איז דא א מענטש וואס זאגט: פארוואס זאגט איר אז איך בין נישט מקיים קיין מצוות? איר מאכט דריי סעודות שבת און איך מאך זעקס סעודות, איך עס א גאנצן שבת, און מיין מויל שטעלט זיך נישט אפ! עסן שבת איז טאקע א מצוה - אבער וואס איז מער חשוב, דאס עסן צי דאס זיצן און לערנען תורה? א מצוה וואס א גרויסער טייל דערפון איז דיין אייגענע הנאה, דרוקט נישט אויס קיין אהבת השם אזוי ווי א מצוה וואס דו האסט גארנישט קיין הנאה דערפון, וואו עס קומט צום אויסדרוק אז דו טוסט עס בלויז ווייל דער אויבערשטער האט געהייסן.
משה רבינו וואלט געקענט זאגן: איך וועל גיין צוזאמנעמען די ביזה פון מצרים, דאס איז אויך א באפעל פונעם אויבערשטן. אבער דער אויבערשטער האט דאך געזאגט נאך א זאך, און עס לוינט זיך ענדערש צו גיין דווקא צו דעם וואס דער אויבערשטער האט געהייסן און מען האט דערפון קיין שום הנאה נישט, איידער צו דעם וואס דער אויבערשטער האט געהייסן און מען האט יא הנאה דערפון, וואס דעמאלט איז דא א גרויסער ספק צי דאס איז אינגאנצן לשם שמים.
און אויב וועסטו פרעגן: למעשה האט דאך משה פארלוירן - יעדער איז ארויס מיט מיליאנען און ער איז געבליבן בלויז מיט א מצוה? דערויף זאגט מען דיר: זארג זיך נישט, עס איז פארהאן א פלאץ וואו דער הקדוש ברוך הוא באצאלט. משה רבינו איז רייך געווארן מיט אן אומגעהויערער רייכטום, און פון וואו? פון דער פסולת פון די לוחות. דער הקדוש ברוך הוא האט אים געגעבן א שטיין פון סנפירינון, א גאר טייערער שטיין, און אים געזאגט: האק דערפון אויס די לוחות, און די פסולת זאל בלייבן פאר דיר - און פון דעם איז משה רייך געווארן. לערנען מיר דערפון: האב נישט קיין מורא אז אויב דו וועסט נאכגיין די מצוה וועסטו דערלייגן; "חכם לב יקח מצות", און צום סוף באצאלט דיר דער הקדוש ברוך הוא אויך פאר דעם וואס עס האט דיר אויסגעזען ווי דו האסט פארלוירן.
"ואויל שפתים ילבט" - לויט רש"י איז דאס דער נאר וואס גייט נישט צוזאמנעמען פאר זיך קיין מצוות, און דערפאר "ילבט": ער וועט זיך מוטשען און וועט גארנישט דערגרייכן.
דער ווילנער גאון ערקלערט דעם פסוק אויף אן אנדערן אופן, באזירט אויף די ווערטער פון דער גמרא אין סנהדרין (כ"ו ע"ב, און אין רש"י דארט), אז א מחשבה העלפט אפילו אין הימלישע זאכן - און ווי דער באקאנטער לשון: מחשבה אפילו כלפי שמיא מהניא. א מענטש וואס זאגט "מארגן וועל איך אויפשטיין פרי לערנען דעם דאזיגן פרק", ערקלערט דער גר"א, וועט צום סוף דערין נכשל ווערן און וועט נישט קענען שטיין ביי זיין ווארט. פארוואס? ווייל אין דער רגע וואס מען פראקלאמירט מיט די ליפן אויף א באשלאסענעם אופן "איך גיי דאס טאן", ברענגט מען אריין דעם יצר הרע אין דער מערכה; ער זעט אז מען גרייט זיך אריינצוגיין מיט אלע כוחות, נעמט ער ארויס קעגן דעם מענטש א שווערע ארטילעריע.
דאס איז "ואויל שפתים ילבט" - דער אויל רופט אויס מיט זיינע ליפן "מארגן וועל איך טון", ער האט פלענער און רייד, און צום סוף ילבט: ער וועט דורכפאלן און נישט מצליח זיין, ווייל דו האסט גערעדט מיט'ן מויל און דער יצר הרע האט דיך גענומען פאר א פראיעקט. אבער "חכם לב יקח מצות" - נישט מארגן נאר יעצט; תיכף ווען מען זאגט אים אז עס פעלט אויס, שטעלט ער זיך אויף און טוט, און דער יצר הרע האט שוין נישט קיין שאנס אריינצוקומען.
לויט דעם פארטייטשט מען די ווערטער פון דוד המלך: "חשבתי דרכי ואשיבה רגלי אל עדותיך". יעדער פרעגט: צי דען האט דוד נישט געקענט גיין פון אינדערפרי אין בית המדרש? פארוואס דארף ער באשרייבן אז ער האט געפלאנט צו גיין אהער און אהין, און צום סוף האט ער זיך געפונען גייענדיג אין בית המדרש? נאר דוד המלך האט געוואוסט די דאזיגע חכמה, און ער פלעגט זיך זאגן: היינט וועלן מיר זען, אויב עס וועט מיר בלייבן צייט ביים סוף פונעם טאג וועל איך גיין בעזרת השם אין בית המדרש, אבער איך האב עטליכע סידורים. און דאן גייט ער ארויס פון שטוב - און גייט אריין אין בית המדרש. אזוי לאזט אים דער יצר הרע אפ, און קען אים נישט בייקומען. אבער ווען ער וואלט געזאגט "מארגן זעקס אזייגער אינדערפרי בין איך אין בית המדרש", וואלט ער געהערט דעם זייגער קלינגען צען אזייגער.
דער מלבי"ם עקלערט: דער חכם, ווי מיר האבן תמיד מסביר געווען, איז א מענטש וואס פירט זיך אויף לויט די דרכי החכמה, און די חכמה איז בעצם מוסר - דער דעת צו מכריע זיין צווישן גוט און שלעכט. און צו דער דאזיגער חכמה איז פאראן א שטענדיגער קעגנער: דער יצר הרע. די חכמה זאגט אז מען טאר נישט נעמען עפעס וואס איז נישט דיינס, און דער יצר זאגט "איך וויל"; די חכמה זאגט אז מען טאר נישט קוקן און אז דאס איז נישט צניעות'דיג, און דער יצר ציט אויף דער פארקערטער זייט. דער חכם קעמפט שטענדיג די דאזיגע מלחמה, ביז ער קומט צו א מצב וואס ער הערשט איבער זיינע יצרים, איבער זיינע רצונות און תאוות, און האט מכניע געווען זיין הארץ ביז דאס הארץ אליין וויל שוין נישט קיין שלעכטס.
אזא מענטש ווערט אנגערופן א "חכם לב", ווייל די תאוות זייער פלאץ איז אין הארץ, און דאס הארץ איז דער כוח המושל אינעם מענטש - "לבי אומר לי", "תאות לבו נתת לו". ווער עס איז אים געלונגען צו מכניע זיין זיין הארץ אז עס זאל נמשך ווערן נאר צום גוטן, זענען די מעשים טובים ביי אים געווארן א טבע שני. ער זעט געלט און ער האט נישט קיין שום נסיון צי ער זאל גנב'ענען צי נישט; עס מאכט זיך אים א זאך פון תאווה און ביי אים איז בכלל נישטא קיין צוויי צדדים, ווייל די הערשאפט פון חכמה, מוסר און תורה אין זיין הארץ איז אזוי שטארק.
און וואס איז דער חילוק צווישן א חכם וואס איז נישט קיין "חכם לב"? ער היט אויך מצוות און פירט זיך אויף לויט די ציווי השם, אבער ער "נעמט" נישט קיין מצוות. דער מלבי"ם באמערקט אז דער אויסדרוק "יקח מצות" געפינט זיך נישט אין גאנץ תנ"ך נאר דא אליין. "מצוה" מיינט אז איינער באפעלט דיר צו טון א זאך: דו טוסט נישט ווייל דו ווילסט און נישט ווייל דו פארשטייסט, נאר ווייל עס איז פאראן א באפעל און דו ביסט אונטערטעניג דערצו. ווען נישט דער ציווי וואלט איך געהאט א חשק צו אסאך אנדערע זאכן, און איך טו נאר ווייל מען האט מיר נישט געלאזט קיין ברירה. "נעמען" איז דאס גלאטע פארקערטע: ער טוט עס בחפץ לב, ער נעמט די מצוה מיט שמחה, ער יאגט זיך נאך איר.
און ווער יאגט זיך טאקע נאך די מצוות? נאר דער חכם לב. ווארום א מצוה איז א זאך וואס בדרך הטבע "נעמט" א מענטש נישט נאר ער פירט עס אויס אלס א מצווה ועושה, ווי אן אנוס על פי הדיבור. אבער דער חכם לב האט נישט קיין אינעווייניגסטע מלחמה, די חכמה הערשט שוין איבער אים, זיין הארץ איז אינגאנצן אונטערווארפן אונטער דער חכמה - און דערפאר נעמט ער די מצוות בטבע און מיט שמחה, ווי זיין אייגן קניין.
דער אויל, ווי מיר האבן מסביר געווען, איז אנדערש פונעם כסיל: דער כסיל ווייסט די גאנצע חכמה אבער ער האנדלט נישט לויט דעם צוליב זיינע תאוות; דער אויל איז מלשון "אולי" - אין יעדער זאך האט ער א ספק: ווער זאגט? וואס איז דער באווייז? פון וואנעט ווייסטו? וואס איז דער מוכרח? דאס איז די שיטה פון סקעפטיציזם, וואס ווארפט א ספק אויף יעדער זאך. דו ביסט דא? ווער זאגט? עס איז פאראן איינער וואס האט געזאגט "איך קלער, אלזא בין איך דא", און ער וועט פרעגן: און ווער זאגט אז דו ביסט דא? און אויב דו וועסט ענטפערן "איך זע דאך", וועט ער דיר געבן א גאנצע דרשה וויאזוי די זען נארט אפ דעם מענטש: פאטא מארגאנא, און דער פאקט אז דאס אויג כאפט אויף דעם בילד קאפ-אויף-אראפ און נאר א מעכאניזם אינעם מוח שטעלט עס גלייך. קומט אויס אז דו זעסט און דו ווייסט נישט וואס דו זעסט. דאס איז דער דרך פונעם אויל.
און פארוואס "אויל שפתים" און נישט סתם אן אויל? עקלערט דער מלבי"ם: די ליפן דרוקן שטענדיג אויס א זאך וואס איז פון אינדרויסן, לעומת דער לשון און חיך וואס זענען פנימיים. דאס הייסט, דעם דאזיגן מענטש זעסטו טאג-טעגליך ווי ער היט מצוות און גייט אין די דרכי החכמה, אבער מיט זיינע ליפן זאגט ער: איך טו עס, אבער וואס איז דער מוכרח? ווער זאגט? ווי אזוי קען מען זיין זיכער? די זאך איז ביי אים נאך נישט קלאר און פעסט, און כלפי חוץ, אין רעדן, דרוקט ער תמיד אויס ספקות.
און דערפאר "ילבט" - לשון יגיעה ומיה, ווי דער לשון פון בני ישראל "כמה לבטנו בדרך". די מצוות מוטשען אים אפ, ווייל ער איז נישט גאנץ מיט זיי. ער נעמט זיי נישט מיט שמחה, ער האט נאך נישט באוויזן צו פאר הערשן די תורה איבער זיינע תאוות, און דערפאר געפינט ער זיך אין אן אומאויפהערליכע אינעווייניגסטע מלחמה: די תאווה ציט אהער און די תורה באפעלט און צווינגט פארקערט. לעומת זה דער חכם לב, וואס איז אים געלונגען צו ממליך זיין די תורה און די חכמה אויף זיין הארץ, האט שוין נישט קיין שום צי צו שלעכטס, און אויף אזא מדרגה ווערן די מצוות געטאן בשמחה און נישט פון צוואנג און שוועריקייט.
הוֹלֵךְ בַּתֹּם יֵלֶךְ בֶּטַח וּמְעַקֵּשׁ דְּרָכָיו יִוָּדֵעַ׃ (ט) - דער וואס גייט מיט תמימות וועט גיין מיט זיכערקייט, און דער וואס פארקרומט זיינע וועגן וועט באקאנט ווערן.
דער הגאון מווילנא ערקלערט: א מענטש וואס גייט מיט עקמימות, וואס וויל טאן שלעכטס פאר זיין חבר און וויל נישט יענער זאל עס שפירן, ווייזט ער אים פון אינדרויסן א פריינטליכע פנים און דערווייל נארט ער אים אפ און דרייט אים ארום. כדי דער חבר זאל נישט וויסן, איז ער געצוואונגען דאס צו טאן אויף א קרומען אופן - "מעקש דרכיו", אויף א וועג פון באטרוג. אבער דער וואס גייט מיט תמימות, וואס טראכט נישט קיין שלעכטס אויף זיין חבר און האט נישט קיין שום שלעכטע כוונות קעגן אים, "ילך בטח": ער גייט אפן און מיט זיכערקייט, ער טוט נישט קיין זאכן באהאלטענערהייט און בסתר. און עס שטייט דאך שוין "ונסתרה והיא נטמאה" - אז עס איז פאראן אן הסתרה, איז דארט דא א טומאה; און אויב עס איז נישטא קיין טומאה, פארוואס זאל מען באהאלטן?
מען דערציילט אויף איינעם פון די גרויסע מנהיגים פון דער תורה'דיגער אידנטום אין אייראפע פארן חורבן, א תלמיד מובהק פונעם חפץ חיים, וואס איז אומגעקומען על קידוש השם אין יענע טעג. ער האט געמוזט יעדן טאג אדורכקוקן די צייטונג כדי צו זיין אינפארמירט, וויבאלד אין אסאך ענינים האט ער געדארפט פסק'ענען און מכריע זיין. און מען דארף פארשטיין: דאס איז געווען א מענטש וואס יעדע מינוט איז ביי אים געווען אויסגערעכנט - ער האט אפילו געקויפט שיך אן שוך-בענדלעך, ווייל אויך די עטליכע מינוט פון בינדן די שוך-בענדלעך קומען זיך צונויף יעדן טאג צו א היבשע צייט. צוויי מינוט א טאג האט ער מוקדש געווען פאר דער צייטונג: ער פלעגט ברענגען די צייטונג אין בית המדרש, זי ארויפלייגן אויפן סטנדר, קוקן אין די קעפ-שריפטן צוויי מינוט, פארמאכן און אוועקלייגן אין א זייט, עפענען די גמרא און לערנען.
אמאל האבן אים די תלמידים באמערקט: אפשר פאסט עס נישט צו ברענגען א צייטונג אין בית המדרש און זי עפענען אויפן סטנדר, און עס וואלט געווען פאסיגער אז דער ראש ישיבה זאל דאס טאן אין זיין פריוואטן צימער. האט ער זיי געענטפערט: אדרבה, דאס איז א שיעור וואס איך וויל אייך אויסלערנען. אויב עס איז דא א נויט צו ליינען א צייטונג - ברענג זי אין בית המדרש, עפן זי אויפן סטנדר, קוק אריין אין וואס דו דארפסט, פארמאך און לייג עס אין א זייט, און זעץ זיך לערנען. אבער אויב דו ליינסט באהאלטענערהייט, און וואס דו טוסט נישט אין בית המדרש גייסטו טאן אינעם צימער בסתר - איז א סימן אז די זאך איז נישט נויטיג, און אויב אזוי לייען אויך נישט באהאלטענערהייט. און דאס איז א זייער וויכטיגער לימוד פארן לעבן: אויב דו שפירסט א נויט צו באהאלטן עפעס, טראכט גלייך פארוואס דו דארפסט עס באהאלטן. עפעס דא שמעקט נישט גוט. ווען אלעס איז גלאט און גלייך, פעלט נישט אויס קיין שום באהעלטענישן.
דאס איז "הולך בתם ילך בטח" - ווער עס גייט מיט תמימות דארף נישט קיין קרומע וועגן, ער גייט אויפן גלייכן דרך און טוט די זאכן אפן. בעת "מעקש דרכיו", דער וואס טראכט שלעכטס אין זיין הארץ און פארדרייט זיינע וועגן כדי יענער זאל נישט באמערקן - זאלסט נישט מיינען אז דו וועסט מצליח זיין, "איך האב אים געדרייט א קאמבינע און ער האט גארנישט געכאפט" - "יוודע": דער הקדוש ברוך הוא וועט אויפדעקן דיין קלון, דו וועסט טאן עפעס אן אקט און יענער וועט דאס דערשנאפן און געוואויר ווערן, און דעמאלט אוי וויי צו די בושות און בזיונות.
דער פשוט'ער משל דערצו איז דער גרינער פאס און דער רויטער פאס אינעם לופטפעלד. עס זענען דארט פאראן מענטשן וועמענס אויפגאבע איז צו באטראכטן די רייזנדע, האלב פסיכאלאגן, וואס פארשטייען גוט צו שפת הגוף, און זיי קלויבן אויס וועמען אנצושטעלן און הייסן עפענען די וואליזע. נישט שטענדיג ווייסן זיי מיט זיכערקייט, און עס זענען אויך פאראן מענטשן וואס קענען פעלשן אזוי ווייט אז אפילו א ליגן-מאשין כאפט זיי נישט, אבער אפטמאל קען מען גרינג דערקענען: דער זעט אויס אנגעצויגן, יענער קוקט כסדר אויף די זייטן, און א דריטער שפאנט זיך רואיג און געלאסן. "הולך בתום" - ווער עס גייט מיט תמימות, ער האט גארנישט מיטגעברענגט, גייט ער מיט בטחון און איז נישט באזארגט; וועט מען אים אפשטעלן - ארט עס אים גארנישט. אבער ווער עס ווייסט אז ער האט וואס צו באהאלטן, אז די וואליזע איז פול מיט אלערליי זאכן וואס מען טאר נישט אריבערפירן, גייט מיט פחד - און אין אזא מצב "יוודע", צום סוף וועט זיך דער שווינדל ארויסשטעלן.
דער מלבי"ם גייט ווייטער מיטן שטענדיגן משל פון חכמה קעגן סכלות. דער וואס גייט אויפן דרך החכמה מיט תמימות איז גלייך צו א מענטש וואס שטייט ביי א שיידוועג, וואס מען ווייזט אים און מען זאגט אים: דער גלייכער וועג איז צו רעכטס - און ער גלייבט און גייט. ער פארדינט דערמיט צוויי זאכן: ערשטנס, ער פאלט נישט דורך, ווייל ער גייט דאך אויפן גלייכן דרך; און צווייטנס, ער איז זיכער אין זיין וועג, ער גייט אן קיין שום מורא און אן קיין פחדים, און ער איז נישט די גאנצע צייט מסופק צי ער טוט ריכטיג.
אבער דער וואס גייט נישט אויפן גוטן וועג, מען ווייזט אים דעם גלייכן דרך און ער זאגט: פארלאז דיך אויף מיר, איך קען אנדערע וועגן, איך קען אפקירצונגען. דאס איז "מעקש דרכיו" - מלשון עיקום, ווי מען זאגט אויף ציין "עקושות", דאס הייסט קרום; ער פארדרייט זיינע וועגן און גייט אויף קרומע דרכים. און "יוודע" לויטן מלבי"ם איז טייטש יסורים, ווי דער לשון הכתוב "ויודע בהם את אנשי סוכות" - גדעון, ווען ער איז צוריקגעקומען פון דער מלחמה, האט גענומען די דערנער פונעם מדבר און געפייניגט מיט זיי די אנשי סוכות וואס האבן אים נישט געוואלט ארויסהעלפן. זעט מען דאך אז "יוודע" איז א לשון פון יסורים.
און אזוי זאגט מען אים: דו ביסט זיכער אז דו קענסט אפקירצונגען, אבער וויסן זאלסטו אז דעם גאנצן וועג וועסטו גיין מיט פחד - דאס איז נישט דער געווענליכער וועג, אפשר האט מען אים פארשפארט, אפשר וועט דער אויטא באקומען א פאַנטשער ווייל דער וועג איז נישט אויסגעפלאסטערט ווי עס דארף צו זיין; און אויסער די ספיקות און חששות, איז פאראן א גרויסער שאנס אז דו וועסט טאקע בלייבן דארט שטעקן. פארוואס זאלסטו זוכן קרומע דרכים? גיי אויפן גלייכן וועג. און דער נמשל איז: דער דרך החכמה איז דער אויסגעטראטענער וועג, און זוך זיך נישט קיין קיצורים.
נאך א פירוש ברענגט דער מלבי"ם אויף "יוודע": ער וועט באקאנט ווערן צו די וואס ווארטן אויף אים אויפן קרומען וועג. ווער ווארט דארט? די ליסטים און די חיות רעות. אויף א וועג וואס איז נישט געווענליך ווארט אויף דיר א לאגער פון רויבער וואס זוכן דיך צו בארויבן, און דארט וועט ער זיך "באקאנט מאכן" פאר זיי - זיי וועלן אים זען, אים דערקענען און אים כאפן.
מְקוֹר חַיִּים פִּי צַדִּיק וּפִי רְשָׁעִים יְכַסֶּה חָמָס׃ (יא) - א קוואל פון לעבן איז דאס מויל פונעם צדיק, און דאס מויל פון די רשעים וועט צודעקן גוואלדטאט.
עס איז פאראן א מענטש וואס האט זיך צוגעוואוינט צו טון געוויסע מעשים מצד זיין געוואוינהייט, און מכח דעם איז ער געווארן א צדיק, נאר ער פארמאגט נישט קיין מסודר'דיגע תורה דערין. א ביישפיל דערצו: חז"ל האבן געזאגט "לא עם הארץ חסיד". אן עם הארץ קען זיין א צדיק, אבער א חסיד בשום אופן נישט. וואס איז דאס א חסיד? א מענטש וואס טוט מער וויפיל ער איז מחויב. און ווער עס וויל טון מער וויפיל ער איז מחויב, קען צוליב דעם נכשל ווערן אין שווערע עבירות. כדי צו טון מער וויפיל מען איז מחויב, מוז מען זיין א תלמיד חכם, ווייל דעמאלט ווייסט מען אז אויב איך בין דא מהדר, בין איך נישט מפסיד דארט; אבער אן עם הארץ וואס וויל מהדר זיין, קען זיין הידור קומען אויפן חשבון פון אנדערע מצוות. זאלסט נישט זיין קיין חסיד אין א פלאץ וואו דו ווייסט נישט צי דאס העלפט צי דאס שאט.
קומט אויס אז דער צדיק טוט זיינע מעשים צוליב זיין געוואוינהייט, און מיט דעם איז ער אין גדר פון א צדיק אבער נישט אין גדר פון א חכם. דער חכם איז דער וואס קען אלע חכמות און הנהגות אין יעדער זאך, און ער קען דיר אויך געבן עצות וויאזוי ניצול צו ווערן פונעם פאלשן וועג, וויבאלד ער האט חכמה אין יעדן שטח; בעת דער צדיק - נאר אין די זאכן צו וועלכע ער האט זיך צוגעוואוינט.
און וויאזוי ווערט מען געראטעוועט פון די וועגן פונעם טויט? דא ווערט געגעבן די עצה וויאזוי זיך צו באהעפטן צום מקור החיים: דורך תורת חכם און יראת השם, וואס זיי ראטעווען פון די פאסטקעס פונעם טויט. "תורת חכם" איז דער מסודר'דיגער דרך פונעם חכם אין עבודת השם, קלארע ידיעות אין יעדער זאך - דאס איז וואס וועט ראטעווען דעם מענטש פון די מוקשי מות.
"ופי רשעים יכסה חמס" - ביים רשע, נישט בלויז וואס מען קען גארנישט לערנען פון זיינע מנהגים, נאר פארקערט: ער טוט זיינע מעשים בהסתר. ער דעקט צו זיינע שלעכטע מעשים, ווייל ער ווייסט אז אויף די מעשים וועט מען אים נאך שעלטן, אזוי ווי מיר האבן געזען ביים אנהייב פונעם קאפיטל, און ווייל ער ווייסט אז זיינע מעשים פירן צום טויט. אבער ביים צדיק - "מקור חיים פי צדיק": דאס וואס דו לערנסט פון זיין מויל וועט דיר פירן צום דרך החיים, צו חיי עולם און צום אייביגן לעבן.
שִׂנְאָה תְּעֹרֵר מְדָנִים וְעַל כָּל־פְּשָׁעִים תְּכַסֶּה אַהֲבָה׃ (יב) - שנאה וועקט אויף קריגערייען, אבער אויף אלע זינד דעקט צו ליבע.
דער גר"א ערקלערט: געוויינטלעך גייט א מענטש נישט ארויס זיך צו קריגן צוליב א קלייניקייט. ווער עס האט אים געטון עפעס א קליינע זאך - קריגט ער זיך נישט מיט אים, אבער ער האלט עס אים אין הארצן און ווארט אויף א געלעגנהייט. און ווען עס קומט די פאסיגע שעה, ווען ער וועט האבן א גערעכטע סיבה זיך צו קריגן, וועט ער אויסנוצן די געלעגנהייט און דערמאנען אויך וואס איז געווען אין דער פארגאנגענהייט: "און געדענקסטו אז אויך צוויי וואכן צוריק האסטו מיר געטון אזוי? איך האב דיר גארנישט געזאגט, אבער איך זע אז ביי דיר איז דאס א שיטה". קומט אויס אז וואס ברענגט די קריגעריי איז די יעצטיגע סיבה, און מכח דעם וועקן זיך אויך אויף די אלטע קריגערייען. דאס איז "שנאה תעורר מדנים": א זאך וואס וועקט אויף שנאה, וועקט אויף צוזאמען מיט זיך אויך די פריערדיגע מחלוקתן און קריגערייען.
ווידעראום "על כל פשעים תכסה אהבה" - א מענטש וואס האט ליב זיין חבר באמת, אפילו אויב זיין חבר האט געזינדיגט קעגן אים, דעקט די ליבע צווישן זיי איבער אלע זינד; ער היט עס אים נישט אין הארצן און ווארט נישט אויף א צייט פון שטרייט זיך צו קריגן מיט אים אויך אויף דעם.
די גמרא זאגט אז אויף ביטול מצוות עשה באשטראפט מען נישט. עס ווערט דארט דערציילט אז א מענטש האט באגעגנט א מלאך און אים געפרעגט: צי באשטראפט איר אויף אן עשה? האט ער אים געענטפערט: ניין. ווייל א מצות עשה איז איר ענין - זאלסט מקיים זיין א מצווה און באקומען שכר, בעת א לא תעשה איז אן עבירה, און זי איז פיל הארבער, און אויף איר באצאלט מען דעם מענטש מיט שטראף.
נאר די גמרא לייגט צו: ווען א מענטש אדער א ציבור האבן עובר געווען אויף א לא תעשה און עס איז פאראן אויף זיי א חרון אף, מאכט דאס מען זאל זיי משפט'ן אויך אויפן עשה. און אזוי האבן זיי געזאגט אויף מצוות ציצית, אז מען פארלאנגט עס נישט פונעם מענטש - אויב דו פארמאגסט א בגד פון ד' כנפות לייג דערין ציצית, און אויב נישט ביסטו נישט מחויב - און דאך "בעידנא דריתחא", אין דער צייט פונעם כעס וואס איז פאראורזאכט געווארן צוליב די עבירות פון לא תעשה וואס ער האט באגאנגען, מאנט מען פון אים אויך אויפן עשה און מען באשטראפט אים אויך אויף דעם.
און דאס איז "שנאה תעורר מדנים": פארוואס איז פאראן קעגן אים א שנאה אין הימל? צוליב דעם וואס ער איז עובר געווען אויף א לא תעשה, וואס דאס זענען חמור'דיגע עבירות. און וואס טוט דאס אויף? דאס וועקט אויך אויף די "מדנים" - דעם אלטן קליינעם קריג, דאס הייסט דעם ביטול מצוות עשה. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך האב געהאט א דין ודברים מיט דיר און איך האב זיך נישט אָפּגערעכנט פון דיר און נישט געפאדערט קיין באצאלונג פארן ביטול העשה, אבער יעצט, ווען ס'איז דא א שנאה און אַן עידנא דריתחא, משפט'ט מען דיך אויך אויפן ביטול העשה. און לעומת זה "ועל כל פשעים תכסה אהבה": ווען א מענטש האט באמת ליב דעם אויבערשטן און טוט תשובה מאהבה, דעקט די תשובה צו אויך אויף די פשעים און אויף די שווערסטע עבירות, "גם ה' העביר חטאתך לא תמות" - ווייל אויף אן ארט וואו ס'איז דא ליבשאפט, איז דא א ביטול און א מחילה וסליחה אויף אלע עוונות.
דער מלבי"ם מאכט אן אונטערשייד צווישן "ריב" און צווישן "מדון". א ריב איז די עצם פעולה וואס צוויי מענטשן קריגן זיך און טענה'ן זיך צווישן זיך, און די סיבה צוליב וואס מען קריגט זיך ווערט אנגערופן מריבה. און אמאל קריגט זיך א מענטש אויף גארנישט, אויף א נארישקייט, אויף א זאך וואס וואלט גארנישט געדארפט זיין קיין סיבה זיך צו קריגן. אבער ווען דער וויכוח דרייט זיך ארום עניני ממון, אויף טענות אז יענער האט אים באגנב'עט אדער אָפּגענארט וכדומה - דאס ווערט אנגערופן א מדון.
"מדון" מיינט א זאך וואס מען דארף דערויף דַנ'ען: עס איז דא צווישן אונז א מדון, מיר גייען ביידע צום שופט און צום דיין ער זאל פסק'ענען וואס עס טוט זיך צווישן אונז און מיט וועמען ס'איז די גערעכטיגקייט. און ווען עס איז קלאר אז איינער פון זיי האט געטאן אן עוול, הייסט דאס נישט קיין מדון נאר א פשע און א בגידה, ווייל מדון מיינט דאך אן התדיינות. א מדון איז ווען עס איז פאראן אן ארט צו דַנ'ען: דו טענה'סט אז איך האב דיך באגזל'ט און איך טענה אז ס'איז מיר געקומען - עס איז דא צווישן אונז א דין ודברים.
און עס קומט דער פסוק און זאגט: וויסן זאלסטו אז דער גורם צו אלע מדנים איז נישט די זאך איבער וואס מען דַנ'ט זיך יעצט, נאר די קפידות וואס מען האט איינער אויפן צווייטן. ווארום ווען מיר וואלטן געווען ליב און נאנט איינער צום צווייטן, וואלט איך נישט מקפיד געווען אז דו ביסט אביסל אריינגעטראטן אין מיין תחום אדער אז דו האסט זיך געשטעלט איינמאל אדער צוויי מאל אין מיין חניה - ווייל עס איז פאראן אהבה צווישן אונז. עס דאכט זיך דיר אז דער מדון איז א לעגיטימער וויכוח: איך בין א תובע און דו ביסט א נתבע, עס איז דא א דין און א דיין; זאגט דיר דער פסוק: ניין. "שנאה תעורר מדנים". ווען עס וואלט געווען צווישן אונז ליבשאפט, וואלטן מיר פארקוקט, מוחל געווען און מוותר געווען, און מען וואלט בכלל נישט אנגעקומען צו א מצב פון א מדון. די שנאה איז דער וואס וועקט אויף די מדנים; פון איר כח ווערט מען צר עין איינער אויפן צווייטן, און פון דעם וועקן זיך אויף די קריגערייען.
און וואס קומט דער פסוק ארויסצונעמען פון דיין געדאנק? טראכט נישט אז די סיבה צום וויכוח איז דער ענין פון געלט - די עכטע סיבה איז אן ענין פון מדות, אן ענין פון שנאה. און מען מיינט נישט קיין ממשות'דיגן, עכטן און פולקאמען היזק, נאר די קליינע קריגערייען וואס ווערן געבוירן אויף גארנישט, וואס ווי דער מלבי"ם האט מסביר געווען, דאס וואס וועקט זיי אויף איז די שנאה.
"ועל כל פשעים תכסה אהבה" - ווען עס איז פאראן ליבשאפט, זענען נישטא קיין קפידות און קיין צרות עין. און נישט בלויז אז עס וועט זיך נישט אויפוועקן קיין מדון, וואס דאס איז א וויכוח וואס ס'איז דא אן ארט זיך צו טענה'ן און מען דארף א שופט זאל מכריע זיין, נאר אפילו ווען עס איז דא א גאנצער און קלארער פשע, וואס דו האסט קלאר און דייטליך געזינדיגט קעגן מיר - אויב איז פאראן ליבשאפט צווישן אונז, בין איך מעביר, מוחל און סולח. קומט אויס אז די שנאה שלעפט אפילו צו א מדון וואס זעט אויס ווי גערעכט, בעת וואס די אהבה דעקט צו אפילו אויף א גמורים'דיגן פשע.
מיר האבן געלערנט אין די פסוקים פונעם קאפיטל עטליכע גרויסע יסודות: "חכם לב יקח מצות" - אויסצוקלויבן דוקא א מצוה וואס מען האט נישט דערפון קיין אייגענע הנאה, ווי משה רבינו וואס האט זיך פארנומען מיט די עצמות יוסף בעת כלל ישראל איז געווען פארנומען מיט דער ביזה, און צו וויסן אז צום סוף באצאלט דער הקדוש ברוך הוא, אזוי ווי משה איז נתעשר געווארן פון די פסולת פון די לוחות; און לויטן גר"א - אויפצושטיין און טון תיכף ומיד און נישט אויסרופן "מארגן וועל איך מיך משכים זיין", כדי נישט אויפצווועקן דעם יצר; און לויטן מלבי"ם - אנצוקומען צו דער מדרגה וואו די חכמה געוועלטיגט איבערן הארץ, און דעמאלט נעמט מען די מצוות מיט שמחה און נישט מתוך יגיעה און אונס. "הולך בתם ילך בטח" - צו טון אלעס אפן און ערליך, און ווער עס שפירט א געברויך צו באהאלטן זאל תיכף בודק זיין וואס שטייט אונטער דער באהעלטעניש; און קרומע וועגן פירן צו יסורים און סכנות. "מקור חיים פי צדיק" - תורת חכם און יראת השם זענען די וואס ראטעווען פון מוקשי מות. און צום לעצט "שנאה תעורר מדנים" - דער שורש פון אלע קריגערייען ליגט אין שנאה און אין קפידות, בעת וואס די אהבה דעקט צו אויף אלעס, בין אדם לחבירו און בין אדם למקום.