מִשְׁלֵי שְׁלֹמֹה בֵּן חָכָם יְשַׂמַּח אָב וּבֵן כְּסִיל תּוּגַת אִמּוֹ׃ - די משלים פון שלמה: א קלוגער זון דערפרייט דעם פאטער, און א נארישער זון איז דער טרויער פון זיין מוטער.
לכאורה איז דא א פליאה: צי ביז יעצט זענען דאס נישט געווען די משלים פון שלמה? פארוואס הייבט ער דא אן פון דאס ניי און זאגט "משלי שלמה"? ערקלערט די מצודת דוד: ביז אהער האט ער גערעדט אין שבח פון דער תורה, און ס'איז געווען כאילו זי אליין זאגט אירע רייד. מיר האבן געזען די חכמה קעגן דער נארישקייט, די חכמה וואס שטייט אויף די הויכע ערטער פון שטאט און רופט די פתאים און כסילים צו קומען לערנען פון איר - כביכול די תורה רעדט. אבער פון יעצט אן קערט זיך שלמה צוריק צו רעדן זיינע אייגענע ווערטער, "כאשר ייסר איש את בנו": נישט די תורה רעדט, נאר א פאטער וואס גיט מוסר פאר זיין זון. דעריבער שטייט נאכאמאל "משלי שלמה", גלייך ווי ס'איז אן אנדער ספר: די פריערדיגע פרשה האט עוסק געווען אין דער תורה וואס מוסר'ט, און פון דא און ווייטער איז שלמה דער מוכיח.
רש"י און די מצודת דוד ערקלערן אויפן פשוטן וועג: "בן חכם ישמח אב" - ווען דער פאטער זעט זיין זון זיצן צווישן תלמידי חכמים. און פארוואס דווקא "תוגת אמו"? ווייל דער כסיל זיצט כסדר אינדערהיים מיט דער מוטער, און א גאנצן צייט זעט זי זיין נארישקייט און איר צער איז גרויס. ווען דער זון איז א חכם - נעמט אים דער פאטער מיט זיך אויף יעדן ארט, צום מושב חכמים, צו ערטער וואו ער קען זיך בארימען מיט אים. אבער ווען דער זון איז א כסיל - איז בעסער אים צו לאזן אינדערהיים כדי ס'זאל נישט זיין קיין בזיונות. קומט אויס אז מיט דעם חכם בארימט זיך דער פאטער, און פונעם כסיל ליידט די מוטער.
דער מלבי"ם ערקלערט אויף אן אנדערן אופן. "בן חכם" - דאס איז דער וואס האט איינגעזאמלט די כללים פון חכמה און פירט זיך אויף לויט זיי; ער האט נישט בלויז געלערנט די חכמה נאר ער פירט זי אויך אויס למעשה. און פארוואס "ישמח אב"? ווייל דאס איז א סימן אז דער פאטער האט אים ריכטיג מחנך געווען, געלערנט ווי עס פירט זיך און געוויזן דעם וועג פון חכמה און מוסר. און ווער איז א "כסיל" לויטן מלבי"ם? נישט דער פתי וואס ווייסט גארנישט. דער כסיל קען די חכמה און ער איז זייער קלוג, זיינע ידיעות זענען געוואלדיג - נאר ער גייט נאך די תאוות פון זיין הארץ. זיין פראבלעם ליגט נישט אין דער ידיעה, נאר אין דעם וואס די תאוות שלעפן אים צו אנדערע וועגן.
און דעריבער "בן כסיל תוגת אמו": דער זון וואס בייגט אפ פונעם וועג פון חכמה צוליב זיינע תאוות - די שולד ליגט אויף דער מוטער. זי איז די וואס האט אים צופיל מפנק געווען, וואס האט אים געגעבן צופיל, וואס האט שטענדיג אראפגענומען פון אים דאס יאך און געזוכט אים גרינגער צו מאכן, און האט נישט געלאזט זיין פאטער אים מוסר'ן מיט א שבט. דער פאטער האט געפאדערט, און זי האט געזאגט: מ'דארף נישט, לאז אים אפ, נעבעך, ס'איז אים שווער, נעם אים אין באטראכט. אויב דער קלוגער זון דערפרייט דעם פאטער וואס האט אינוועסטירט און זעט פירות, מאכט דער כסיל'ישער זון טרויעריג די מוטער, ווייל דאס זענען אירע שלעכטע פירות - און דערפאר פאסט אז דווקא זי זאל האבן דעם צער.
לֹא יוֹעִילוּ אוֹצְרוֹת רֶשַׁע וּצְדָקָה תַּצִּיל מִמָּוֶת׃ - אוצרות פון רשעות וועלן גארנישט אויפטון, אבער צדקה ראטעוועט פון טויט.
דער מלבי"ם מאכט א חילוק צווישן "גוט" און "נוצלעך". אוצרות פון געלט און תבואה זענען נישט קיין גוטס מצד זיך אליין, אבער זיכער איז דא אין זיי א תועלת: אויב איך בין הונגעריק - מאכט די תבואה זאט דעם הונגער; אויב איך דארף איינקויפן פאר מיינע באדערפענישן - טוט דאס געלט די פעולה. אבער אוצרות וואס דער רשע האט אנגעזאמלט מיט גניבה און גזילה - אין זיי איז נישטא אפילו קיין שום תועלת. דו טראכסט: ס'איז גוט אז איך האב געלט, אין א צייט פון דוחק וועל איך האבן וואס צו נוצן - האסטו א טעות. געלט וואס דו האסט אנגעזאמלט מיט רשעות וועט דיר גארנישט העלפן.
און ווייטער (פרק י"א) שטייט "לא יועיל הון ביום עברה" - דארט רעדט מען פון כשר'ן פארמעגן, און נאר "ביום עברה", אין א צייט פון כעס, סכנה און צרות אויף דער וועלט, העלפט עס נישט. אבער פארמעגן פון א רשע - ערקלערט דער מלבי"ם - העלפט נישט אפילו אין א צייט פון שלום. דאס איז "לא יועילו אוצרות רשע": אפילו אין רואיגע טעג וועט עס נישט העלפן. ווידער כשר'ע אוצרות העלפן יא אין א צייט פון שלום, אבער אין א צייט פון קריג און צרה שטייען זיי נישט פאר זייערע בעלים. א סך מענטשן האבן פארמאגט גרויסע אוצרות אין דער תקופה פונעם חורבן אין אייראפע - און דאס גאנצע געלט האט זיי גארנישט געהאלפן. פיל אידן אין די מזרח לענדער, ווען זיי האבן געוואלט עולה זיין קיין ארץ ישראל, האט מען צוגענומען זייער גאנצן פארמעגן און זיי ארויסגעשיקט נאַקעט און בלויז. זאל א מענטש נישט זאגן: אין א צייט פון סכנה האב איך געלט. אפילו אין כשר'ן פארמעגן - פארלאז דיך נישט אויף דעם, נישט פון דארט קומט די ישועה.
וואס ראטעוועט יא? "וצדקה תציל ממוות". צדקה, די גוטע מעשים צווישן אדם למקום - דאס איז וואס קען ראטעווען. אבער זיך צו פארלאזן אויף די אוצרות פונעם רשע - זיי וועלן דיר גארנישט העלפן; און אפילו כשר'ע אוצרות, אין א טאג פון צרה ווען די גזירה איז שווער, קענען נישט מועיל זיין.
לֹא יַרְעִיב יְהֹוָה נֶפֶשׁ צַדִּיק וְהַוַּת רְשָׁעִים יֶהְדֹּף׃ - דער אויבערשטער וועט נישט לאזן הונגערן די נפש פונעם צדיק, און דעם בראך פון די רשעים וועט ער אוועקשטויסן.
אין א צייט פון הונגער העלפן נישט קיין שום אוצרות, ווייל ס'איז דאך נישטא קיין תבואה צו קויפן. וואס קען א מענטש טאן מיט זיין געלט ווען עס איז נישטא וואס צו קויפן? ווי די מעשה וואס די גמרא דערציילט אויף יענער פרוי אין דער צייט פונעם מצור, וואס זי האט געשיקט ברענגען ווייצן-ברויט - איז דער שליח צוריקגעקומען און געזאגט אז ס'איז אויסגעגאנגען; אן אנדער ברויט - אויסגעגאנגען; און אזוי נאכאמאל און נאכאמאל, ביז צום סוף "חלצה נעלה ונפחה נשמתה". זי האט צעווארפן איר געלט און געזאגט: אט איז דאס גאנצע גאלד און זילבער, וואס האט עס מיר געהאלפן אין דער שלעכטער שעה.
און דאך - "לא ירעיב ה' נפש צדיק": דער צדיק וועט אפילו אין א צייט פון הונגער זיין זאט. און דער פסוק איז מדייק "נפש צדיק" - ווייל דער הקדוש ברוך הוא גיט אים זיין גאנצן תאוות נפשו, ווייל "נפש" באדייט רצון, ווי "אם יש את נפשכם". "והוות רשעים יהדוף" - "הוות" איז א לשון פון א שבר, ווי "להוותי" וואס טייטשט צו מיין בראך. דעם בראך פון די רשעים - דער אויבערשטער שטויסט זיי אוועק ביז זיי וועלן פאלן און נישט אויפשטיין; ווי נאר דער רשע הייבט אן צו פאלן, לאזט אים דער הקב"ה נישט איבער אינמיטן.
פרעגט דער מלבי"ם: "הוות" דרוקט דאך אויס אויך הוויה, וואס דאס איז קיום - דער היפך פון א שבר, ווי דער לשון "בהווייתו יהיה", ביי זיין קיום. און ער פארענטפערט: דאס איז פון די פעלים המתהפכים, וואס זייער באדייט איז צו צוויי זייטן. ווי "לשרש" און "להשריש": לשרש מיינט אויסווארצלען פונעם שורש, און להשריש מיינט איינווארצלען. און אזוי ווי "לקלס" וואס טייטשט צו לויבן, בעת "לעג וקלס" איז א ביזיון. אזוי אויך "הוות" - סיי א לשון פון הוויה, און סיי א לשון פון אויסווארצלען פון דער הוויה און צוברעכן.
נאך מאכט דער מלבי"ם אן אונטערשייד צווישן "דחה" און "הדף": "דחה" ווערט געזאגט אויף א זאך וואס איז שטארק באהאפטן צו איר ארט, און מ'רייסט עס אפ פון וואו עס איז באהאפטן. "הדף" ווערט געזאגט אויף א זאך וואס איז נישט קבוע און נישט באהאפטן, נאר עס באוועגט זיך, ווי דער לשון "כקש נידף" און "כמוץ אשר תדפנו רוח". און לויט דעם קען מען מפרש זיין דעם פסוק אויך אויפ'ן צווייטן וועג: "הוות רשעים" מיינט די הוויה און דער קיום פון די רשעים, און דער אויבערשטער וועט עס אוועקשטויסן ווי קש נידף - אז עס זאל נישט האבן קיין קיום.
רָאשׁ עֹשֶׂה כַף רְמִיָּה וְיַד חָרוּצִים תַּעֲשִׁיר׃ - אן ארימאן ווערט דער וואס פירט זיך מיט א כף פון רמאות, אבער די האנט פון פלייסיגע וועט רייך מאכן.
"כף" באצייכנט בלויז די כף היד (דעם פלאך פון דער האנט), בעת "יד" באצייכנט די גאנצע האנט. "ראש עושה כף רמיה" - דער וואס פארנעמט זיך מיט רמאות, מיט געלטער און ענליכע זאכן, און באנוצט זיך בלויז מיט זיין כף היד - וועט צום סוף ווערן א רש און אן ארימאן. ער איז נישט קיין חרוץ און פלינק צו ברענגען זיין פרנסה מיט יגיע כפו, נאר ער זוכט זיך צו שפייזן פון שווינדל, גרינג געלט, וויאזוי אריינצוגנבענען דאס געלט אין זיין כף אריין - און דאס ברענגט אים צו ארימקייט.
"ויד חרוצים תעשיר" - דער חרוץ איז דער וואס איז זריז אין זיין מלאכה, און ער ארבעט מיט זיין גאנצער האנט, מיט זיין גאנצן כוח, און נישט נאר מיט דער כף. די האנט פון די חרוצים, זי איז די וואס וועט אים מאכן רייך.
אֹגֵר בַּקַּיִץ בֵּן מַשְׂכִּיל נִרְדָּם בַּקָּצִיר בֵּן מֵבִישׁ׃ - דער וואס זאמלט איין אין זומער איז א בן משכיל, אבער דער וואס שלאפט ביים שניט איז א בן מביש.
דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן "אגר" צו "אסף" און צו "קיבץ", און יעדער איינער האט א באזונדערן באדייט. "אגירה" מיינט צוזאמנעמען ביסלעכווייז, קערנדל נאך קערנדל, איינס ביי איינס. און וואס איז דער "קיץ"? דער זמן הקציר איז די צייט ווען ס'איז דער סדר צו פארזאמלען די תבואה, מ'שניידט און מ'ברענגט אריין אין די שפייכלערס און מאגאזינען; די תקופה פונעם קציר איז ארום שבועות, און ווי מיר געדענקען איז בועז דעמאלט געווען אין גורן. אבער דער קיץ איז שוין דער שטאפל נאכן קציר, און ס'ווערט אזוי גערופן צוליב די קציעות און פייגן וואס מ'פלעגט לייגן אויסצוטריקענען, און "קיץ" איז א לשון פון קציצה - וואס מ'שניידט זיי פונעם בוים און מ'לייגט זיי אויסצוטריקענען.
דער בן משכיל איז דער וואס טוט זיין ארבעט מיט שכל: ער קלויבט נישט בלויז אין דער צייט פונעם קציר, ווען עס איז נאטירלעך צו זאמלען, נאר ער זאמלט אן אויך אין קיץ. ער גייט ארויס אין פעלד און זוכט אפשר זענען נאך געבליבן עטליכע קערנדלעך, און גייט און זאמלט זיי איין איינס ביי איינס. ער זאגט נישט צו זיך אליין "לאז אפ, דער עיקר קציר איז שוין פארביי, ס'איז גענוג" - נאר ער ווייסט אז עס איז נאך פאראן א מעגלעכקייט צו טון מער, זיך מער אנצושטרענגען און מער משתדל צו זיין.
לעומת זה, דער בן מביש איז דער עצל און שווערער משרת. נישט נאר וואס אין קיץ, נאכדעם וואס דער קציר איז פאריבער, גייט ער נישט ארויס צו זאמלען, נאר אפילו בעת הקציר אליין, ווען מ'זאגט אים: הער זיך איין, דאס פעלד איז פול מיט תבואה, קום און זאמל איין - שלאפט ער איין. אט איז דער חילוק: דער משכיל קלויבט צונויף איינס ביי איינס אפילו ווען ס'איז מער נישט דא קיין עיקר תבואה, און דער מביש לאזט אלעס איבער און גייט שלאפן אפילו ווען די גאנצע תבואה ליגט פאר זיינע אויגן.
און דאס אלעס איז א משל ומליצה, ווייל שלמה המלך קומט דאך אונז נישט לערנען הלכות פועלים. דער בן משכיל איז דער חכם וואס האט עוסק געווען בתורה אין די יונגע יארן און פארזעצט צו עוסק זיין דערין אויך אין דער עלטער. כלה הקציר, עבר הקיץ - און מען זעט אים ביי די ניינציג יאר זיצן און לערנען, ביי די הונדערט יאר זיצן און לערנען; הרב אלישיב ביי די הונדערט און איינס זיצט און לערנט. כאטש דער שכל איז שוין נישט אזוי שטארק ווי אין די יונגע יארן און דער זכרון איז נישט ווי פריער, און מ'קען שוין נישט זאמלען מיט גרויסע מאסן און נישט מחדש זיין אסאך, נאר בלויז אנזאמלען אביסל - דאך איז דאס א בן משכיל, וואס אפילו אין דער עלטער זיצט ער על תלמודו, און ערפילט דעם "ולערב אל תנח ידך". ווידער דער בן מביש - אפילו בשעת הקציר, ווען ער איז נאך יונג, און ער פארמאגט כח השכל און כח פון התמדה צו זיצן און לערנען, אפילו דעמאלט שלאפט ער איין.
בְּרָכוֹת לְרֹאשׁ צַדִּיק וּפִי רְשָׁעִים יְכַסֶּה חָמָס׃ - ברכות קומען אויפן קאפ פונעם צדיק, אבער דאס מויל פון די רשעים וועט צודעקן דעם חמס און די גזילה.
א מענטש וואס טוט מעשי צדק - יעדער בענטשט אים, ווייל ער ברענגט א שפע טוב אויף יעדן איינעם, און כביכול יעדער לייגט ארויף זיינע הענט אויף זיין קאפ און זאגט אים: זאלסט זיין געבענטשט, דיינע גוטע מעשים ברענגען גוטס פאר אונז אלע. ווידער דער רשע טוט פונקט פארקערט פונעם צדיק: חמס, גזל, גניבה און רציחה. נישט בלויז וואס מען בענטשט אים נישט, נאר ער אליין באמיט זיך צו צודעקן און באהאלטן זיינע מעשים, ווייל ער ווייסט אז אויב זיין חמס וועט באקאנט ווערן וועט ער באקומען א קללה אנשטאט א ברכה, און יעדער וועט אים שילטן און זאגן אויף אים שווערע ווערטער. דאס איז דער באדייט פון "ופי רשעים יכסה חמס".
זֵכֶר צַדִּיק לִבְרָכָה וְשֵׁם רְשָׁעִים יִרְקָב׃ - דער זכרון פונעם צדיק איז צו א ברכה, און דער נאמען פון רשעים וועט פארפוילט ווערן.
דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן "שם" צו "זכר": דער "שם" איז דער אייגענער נאמען פונעם מענטש, זיין עצם מהות; דער "זכר" איז וואס מען דערמאנט אים צוליב זיינע מעשים, זיין היסטאריע. דער צדיק - אפילו זיין זכר שטייט לברכה: אין יעדן דור און דור דערמאנט מען רבי שמעון בר יוחאי, זיינע מעלות, זיין הייליגקייט, און תורתו מגן לנו. ווידער ביי די רשעים - נישט בלויז וואס זייערע מעשים זענען אונטערגעגאנגען און ס'איז נישטא ווער ס'זאל זיי געדענקען, נאר אפילו זייער נאמען, וואס איז זייער מהות, וועט פוילן פון זיך אליין און פארגיין. זיי האבן נישט קיין השארת הנפש און נישט קיין איבערגעבליבענעם זכר אויף דער וועלט. און מען זעט דאס בחוש: ווען מ'וויל מאכן אן השכבה אויפן קבר פון בן גוריון טרעפט מען נישט אפילו קיין מנין, בעת צום ציון פון רשב"י, מער ווי טויזנט ניין הונדערט יאר נאך אים, קומען הונדערטער טויזנטער.
דער הגאון מווילנא טייטשט דעם חילוק אויף אן אנדער אופן: "זכר" איז דאס וואס מען געדענקט פונעם עבר, און "שם" איז דער הוה - וואס טוט זיך מיט אים יעצט. "זכר צדיק לברכה" - אפילו נאך זיין פטירה האט ער דא איבערגעלאזט עפעס, און מען געדענקט אים לדורות לברכה. ווידער דער רשע - אפילו אינעם הוה, אפילו בחייו, שילט מען אים, ווייל שוין יעצט זעט יעדער דעם היזק וואס ער מאכט.
און דער ווילנער גאון האט א טיפערן ביאור, אביסל אויפ'ן דרך הסוד. עס שטייט אין די ספרי מקובלים אויפ'ן פסוק "זה שמי לעולם וזה זכרי לדור דור": "שמי" איז מרמז אויף מצוות לא תעשה, און "זכרי" איז מרמז אויף מצוות עשה. און ווי אזוי? נעם דעם שם העצם פונעם באשעפער, וואס מ'טאר נישט ארויסזאגן מיט די אותיות, און צעטייל עס אויף צוויי: צו "שמי" שטעל צו די ערשטע צוויי אותיות, און צו "זכרי" די לעצטע צוויי אותיות. "שמי" אין גימטריא איז דריי הונדערט און פופציג, און מיט פופצן - איז דאס דריי הונדערט פינף און זעכציג, כנגד די שס"ה מצוות לא תעשה. "זכרי" אין גימטריא איז צוויי הונדערט זיבן און דרייסיג, און מיט עלף - איז דאס צוויי הונדערט אכט און פערציג, כנגד די רמ"ח מצוות עשה. קומט אויס אז ביידע טיילן פון די מצוות זענען מרמוז אינעם שם ה' יתברך.
און בדרך אגב: די רמ"ח מצוות עשה זענען כנגד די לעצטע צוויי אותיות פונעם שם, ווי מיר האבן געזען ביי "זכרי". און דערפאר ווערט א "מצוה" אנגערופן מיט דעם נאמען: אירע צוויי לעצטע אותיות זענען כנגד מצוות עשה, און די צוויי ערשטע זענען כנגד די ערשטע צוויי אותיות פונעם שם בחילוף אתב"ש.
און יעצט צום ענין. געווענליך, ווען מען וויל לויבן א צדיק - מיט וואס לויבט מען אים? מיט די מצוות און מעשים טובים וואס ער טוט. און ווען מען וויל מגנה זיין א רשע - וואס דערמאנט מען? די עבירות וואס ער באגייט. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "זכר צדיק לברכה" - דער "זכר" איז כנגד די רמ"ח מצוות עשה, און מיט זיי לויבט און בענטשט מען דעם צדיק. און לעומת זה "ושם רשעים ירקב" - דער "שם" איז כנגד די שס"ה מצוות לא תעשה, און מיט זיי, מיט די עבירות וואס ער האט עובר געווען, פארשעמט מען דעם רשע און מען מאכט פארפוילט זיין נאמען. הפלא ופלא.
קאפיטל י' הייבט אן א נייע פרשה: דא טוט שלמה אליין מוסר'ן זיין זון ווי א פאטער. דער קלוגער זון - וואס פירט אויס די געזעצן פון חכמה - פרייט זיין טאטן וואס האט אים מחנך געווען, און דער כסיל זון, וואס ווייסט יא אבער שלעפט זיך נאך זיינע תאוות, פארשאפט צער פאר זיין מאמע וואס האט אים איבערגעטריבן מפנק געווען. אוצרות וואס מען האט איינגעזאמלט מיט רשעות ברענגען גארנישט קיין תועלת, אפילו ערליכע פארמעגנס העלפן נישט אין א טאג פון צארן, און בלויז צדקה ראטעוועט פון טויט. דער צדיק וועט נישט הונגערן אפילו אין א צייט פון הונגער, בשעת די רשעים וועלן אוועקגעשטויסן ווערן. ווער עס זוכט גרינג געלט מיט א באטריגערישער האנט קומט צו ארימקייט, און די האנט פון די פלייסיגע וועט רייך מאכן. דער פארשטענדיגער זון זאמלט אן קערנדל נאך קערנדל אפילו נאכ'ן שניט - דאס איז דער וואס הארעוועט אין תורה אויך אין זיינע עלטערע יארן; און דער זון וואס ברענגט שאַנדע פארשלאפט אפילו אין דער צייט פונעם שניט, אין די יארן פון זיין כוח. דער צדיק איז זוכה צו די ברכות פון יעדן איינעם, דער רשע פארדעקט זיינע מעשים כדי מ'זאל אים נישט שעלטן, און צום סוף בלייבט דער זכר פונעם צדיק אלס א ברכה אויף דורות, בשעת דער נאמען פון די רשעים פוילט אוועק פון זיך אליין.