קאפיטל ט' אין משלי איז אויסגעשטעלט ווי איין גרויסער קאנטראסט: פון איין זייט "חכמות בנתה ביתה" - די פרוי פון חכמה וואס בויט א הויז אויף זיבן זיילן, שעכט איר בהמה און מישט איר וויין, און שיקט אירע מיידלעך צו רופן די בני אדם צו איר טיש; און פון דער צווייטער זייט "אשת כסילות הומיה" - וואס זיצט ביים פתח פון איר הויז און רופט אויך די עוברי דרך, נאר אז זייער סוף איז "בעמקי שאול". אין דעם חלק וועלן מיר זיך אפשטעלן אויפן סיום פון די דברי החכמה - תחילת חכמה, דער שכר פון חכמה און דער ריוח דערפון - און פון דארט וועלן מיר אריבערגיין צו דער באשרייבונג פון דער אשת כסילות און אירע וועגן פון פיתוי.
תְּחִלַּת חׇכְמָה יִרְאַת יְהֹוָה וְדַעַת קְדֹשִׁים בִּינָה׃ - דער אנהויב פון חכמה איז יראת ה', און דאס וויסן פון די הייליגע איז פארשטאנד (בינה).
אויך אינעם צווייטן חלק פונעם פסוק גייט אן דאס ווארט "תחילת": תחילת חכמה איז יראת ה', און תחילת דעת קדושים איז - בינה. דאס הייסט, וויאזוי קומט א מענטש צו דער בחינה פון "דעת קדושים", אז ער זאל האבן א קלארע ידיעה אין די עניני החכמה ווי די קדושים אשר בארץ? די הייליגע האבן פארטיפט אין חכמה ביז זי איז ביי זיי מער נישט קיין אומדערגרייכבארע און אומבאוויזענע זאך, נאר יעדע זאך קענען זיי דיר מסביר זיין וויאזוי לויטן שכל און היגיון פאסט אז ס'זאל אזוי זיין. דערצו פאדערט זיך בינה: זיך מתבונן זיין אין די זאכן, פארטיפן אין זיי, און זען אין יעדער זאך איר פנימיות, איר תוכן און איר טיפקייט. און דאס איז "לדעת חכמה ומוסר" וואס שטייט ביים אנהויב פונעם ספר: וואס ביז יעצט איז געווען בגדר חכמה וואס מען קען נישט וויסן און באווייזן, קומט דער מענטש נאכן פארטיפן צו דער מדרגה פון "לדעת חכמה" - א קלארע ידיעה.
לאמיר ברענגען א משל וואס וועט מקרב זיין די זאכן צום שכל. די תורה גיט דעם דין פון אן אמה עבריה: א פאטער פארקויפט זיין קליינע טאכטער פאר אן אמה. א מענטש הערט דאס און פרעגט - וואס פאר א זאך איז דאס? וויאזוי שטימט די תורה מסכים דערצו? אויפן ערשטן בליק וועסטו מיך פרעגן צי איך בין דאס מקבל, וועל איך זאגן: יא, ווייל דער אויבערשטער האט אזוי געזאגט. וועסטו מיך פרעגן צי איך פארשטיי דאס - איך פארשטיי נישט. קומסטו מיך איבערצייגן אז דאס איז מאראליש? ס'איז מיר שווער אנצונעמען אז דאס איז מאראליש. אבער איך האב יראת שמים: דער באשעפער האט אזוי געהייסן, און איך נעם דאס אן.
נאר ווען א מענטש לערנט, פארטיפט זיך און איז זיך מתבונן, זעט ער פלוצים וויפיל חכמה עס ליגט אין דער הלכה. וואס דען, וואס פאר א מענטש איז ביכולת צו פארקויפן זיין טאכטער פאר אן אמה? קיינער נישט. און אויב ס'געפינט זיך יא אזא איינער - וויאזוי וועסטו אים אנרופן? א פארדארבענער רשע. דו מאכסט ביזנעס מיט דיין אייגן קינד? דו רויבסט פון איר איר קינדהייט? אפילו א בהמה האט ליב אירע קינדער, און דו ביסט ווייניגער ווי א בהמה? און אויב עס איז קלאר אז אזא מענטש איז פארדארבן, וואלסטו איבערגעלאזט ביי אים א קינד? בשום אופן נישט! זאגט די תורה: אויב עס קומט אזא מענטש פארקויפן זיין טאכטער - כאפ די געלעגנהייט, נעם זי ארויס פון דארט, קויף זי אפ. עס איז דעמאלט נישט געווען קיין סאציאלע ארבעטערס.
און נישט נאר דאס, נאר ווי דער לשון פונעם ספר החינוך - מאך פון איר א גבירה. עס איז דא א מצוה אז ער אדער זיין זון זאל איר מייעד זיין, דאס הייסט חתונה האבן מיט איר, "וכמשפט הבנות יעשה לה". דאס דאזיגע מיידל וואס איז אויפגעוואקסן אין א צובראכענע שטוב, וואס איר פאטער איז געווען ביכולת איר צו פארקויפן - נעם זי ארויס פון דארט, און מיין נישט אז דו האסט זי אפגעקויפט ביליג. שארה כסותה ועונתה, אלעס וואס מען גיט פאר א געווענליכע פרוי. דו האסט זי געקויפט פאר אן אמה - נעם זי פאר א ווייב, גיב איר אלעס וואס קומט זיך פאר א פרוי, און מאך פון איר א גבירה. דא באקומט די מצוה פלוצים א גאנץ אנדער ליכט. דאס האבן מיר געזאגט: די געזעצן פון חכמה נעמסטו צוערשט אן ווייל דער אויבערשטער האט אזוי באפוילן, און דו ביסט נישט מער מאראליש פונעם בורא עולם; און נאכדעם וואס מען פארטיפט זיך, פארשטייט מען אויך וואו עס ליגט דער מוסר. און עס זענען דא נאך פיל אזעלכע ביישפילן.
זאגט דער מלבי"ם: ס'איז דא א חילוק צווישן "ראשית" און "תחילת". "ראשית" פארנעמט עפעס פון עצם הדבר, ווי "ראשית דגנך", "ראשית עריסותיכם" - דאס שענסטע און בעסטע פונעם דבר, און אויך ממש א חלק דערפון. יראת ה' אליין איז פון די געזעצן פון חכמה: מורא צו האבן פונעם באשעפער מצד זיך אליין, ווייל ער איז דער כל יכול, ווייל ער האט מיך באשאפן, ווייל אלעס וואס איז פאראן אויף דער וועלט קומט פון אים - דאס איז "ראשית חכמה יראת ה'", און דאס איז יראת הרוממות.
וואס איז יראת הרוממות? ווען א מענטש קומט אריין פאר אן אדם גדול, שפירט ער תיכף א ציטער. נישט אז יענער וועט אים באשטראפן אדער שילטן - נאר דער עצם שטיין פאר אים ווארפט אן א פחד. ווידער ווען מען טרעפט א פאליציאנט, האט מען נישט קיין יראת הרוממות נאר יראת העונש: מען זעט שוין ווי פינף הונדערט אדער טויזנט שקל פליען אוועק. יראת העונש איז די נידעריגערע יראה, און ווי דער לשון פונעם רמב"ם - א יראה וואס פאסט פאר נשים וקטנים. און הלואי זאלן מיר זיין ווי די נשים וקטנים פון דעם רמב"ם'ס דור; הלואי זאלן מיר האבן יראת העונש. גיי און לערן: א מענטש קומט רעדן לשון הרע - טראכט ער דען פון גיהנום? ווי ווייט זענען מיר אפילו פון יראת העונש! און וויאזוי קען א מענטש מיינען אז ער איז אנגעקומען צו יראת הרוממות, אז ער האלט זיך צוריק פון א חטא צוליב דעם הדר גאונו יתברך? און ווי נאריש זענען די וואס מיינען אז זיי האבן שוין דערגרייכט אהבה, וואס איז א סך א העכערע קומה פון ביידע יראות. צו זינגען פארן רבונו של עולם "מיר האבן דיך ליב" - אפילו אלס א ניגון בין איך נישט זיכער צי עס פאסט. פאר דיין ווייב קענסטו פארציילן מעשיות, אבער פארן בורא עולם? "מיר האבן דיך ליב" - וואו ביסטו נעכטן געווען ביי שחרית? איך האב געווארט אויף דיר אין בית המדרש. צי האסטו זיך אמאל צוריקגעהאלטן פון אן עבירה צוליב א פלאקערדיגער אהבת ה' אין הארצן? דאס זענען מדרגות וואס מיר קענען נאר רעדן וועגן זיי. הלואי זאלן מיר האבן יראת העונש, אז א מענטש גרייט זיך צו טון אן עבירה און שרעקט זיך אפ פון גיהנום; און אויב מען איז זוכה צו משיג זיין יראת הרוממות - איז דאס א זאך וואס איז געוואלדיג גרויס.
יראת העונש איז נישט פון די חוקי החכמה, ווייל עס פאסט נישט מורא צו האבן פאר'ן אויבערשטן צוליב דעם שרעק פון שטראף. דאס איז א נידעריגע מדרגה: מען מאכט דעם אויבערשטן יתברך פאר א שרעקעדיגע געשטאלט, אז איך האב נישט קיין ברירה, און אויב איך וועל נישט טון וועל איך באקומען א פליק, און דערפאר מוז איך עס טון. זיכער איז דאס נישט קיין דרך כבוד פאר אים יתברך אים אראפצומאלן ווי אן אימת'דיגער וואס מען פירט אויס זיינע מצוות בלויז פון שרעק. און אזוי אויך דער וואס דינט על מנת לקבל פרס - הגם ער שטייט העכער פון יראת העונש, איז ער אויך פשוט און נידעריג, ווייל די באדייט פון דער זאך איז: כל זמן מען באלוינט מיך טו איך; רבונו של עולם, הער אויף צו באצאלן - וועל איך אויפהערן צו טון. דאס שטעלט אהער דעם קדוש ברוך הוא ווי איינער וואס פירט מיט דיר א מסחר, א משא ומתן, בלויזע ענינים פון כדאיות, און נישט ווייל דאס איז דבר ה' און דאס איז די ריכטיגע זאך צו טון, אז איך בייג זיך אונטער פאר זיין הדר גאונו און בטל מיין דעת פאר זיין מחשבה יתברך.
דערפאר פלעגן די צדיקים זאגן, אז זיי וואלטן מקיים געווען זיינע מצוות יתברך אפילו אויב דער קדוש ברוך הוא וואלט געזאגט אז פאר יעדן הנחת תפילין באקומט מען גיהנום - און דאך וואלט איך געלייגט תפילין. דאס איז א גרויסע מעלה, וואס ווייזט אז איך טו עס נישט צוליב דעם שכר. און ווי די מעשה מיט'ן ווילנער גאון: אין א יאר וואס עס איז געווען א מאנגל, האט מען געטראפן איינעם וואס איז געווען גרייט אים צו פארקויפן דעם טייערן אתרוג פאר די ארבעת המינים בתנאי אז ער איז אים מוותר דעם שכר מצוה. מען איז געקומען און דערציילט פאר'ן ווילנער גאון מיט גרויס מורא, און ער האט נישט נאר נישט מקפיד געווען, נאר ער האט זיך געפרייט און געזאגט: ענדליך וועט ביי מיר זיין א געלעגנהייט מקיים צו זיין א מצוה נישט פון וויסן אז איך באקום דערויף שכר, נאר בלויז ווייל דער אויבערשטער האט געהייסן "ולקחתם לכם". ווייל שטענדיג אין א ווינקל אין הארץ ווייסט מען דאך אז אויף אזא מעשה באצאלט מען אויבן מיליארדן, און יענע געפיל שטעכט אריין; און דא איז דער שכר פארקויפט געווארן פאר יענעם, און יעצט איז עס א מצוה בלויז צו מאכן נחת רוח ליוצרנו און טון רצון בוראנו, און נישט אויפצובויען פאר זיך א גן עדן און א גרויסן שכר אויבן.
פונדעסטוועגן, זאגט דער מלבי"ם, יראת העונש איז טאקע נישט "ראשית חכמה" - אבער זי איז יא "תחילת חכמה". "ראשית" איז דאס בעסטע און אויסגעוועלטע, א חלק פון דער זאך אליין; "תחילה" איז בלויז דער אנפאנג פון דער זאך, און ס'קען זיין אז דער המשך וועט שוין זיין אנדערש, אבער אלס אן אנפאנג איז דאס גענוג. און ווי דער רמב"ם זאגט, וויאזוי ציט מען צו קליינע קינדער? מען גיט זיי געבראטענע קערנדלעך און ניסלעך. אבער ווען ער וועט אויסוואקסן, וועט ער מוזן איבערלאזן די ניסלעך און קערנדלעך און קנעכלאך, און דינען דעם אויבערשטן לשם מי שאמר והיה העולם, צו מאכן נחת רוח ליוצרנו. אזוי איז אויך דער אנהייב פון דעם מענטשנ'ס עבודה: ס'איז דא אן עונש, ס'איז דא א גיהנום, אוי וויי אויב איך טו קעגן דעם רצון ה'. אלס "תחילה" איז דאס גוט; אלס דער סטארטער פון דער נסיעה איז עס בסדר. צי ניצט מען דען דעם סטארטער אינמיטן דער נסיעה? ער רוהט. יראת העונש איז גוט צום אנהייב, אבער מען טאר עס נישט מאכן פאר א חלק פונעם המשך.
אבער יראת הרוממות דארף ווייטער באגלייטן דעם מענטש. ווייל כאטש די הויכע ציל איז אהבה, מיינט דאס נישט אז ווער עס דערגרייכט צו אהבה ווארפט אוועק די יראה - עס שטייט קלאר אז נישט. ווער עס קומט אן צו אהבה מוז נאך אלץ האבן יראה, שאין ירא מבעט. ווען ס'איז דא א גרויסע ליבע צווישן צוויי מענטשן, קען דאס אמאל שאטן, ווייל דער מענטש ערלויבט זיך זאכן וואס מיט איינעם וואס מען האלט פון אים א דיסטאנץ וואלט ער נישט געטאן. דערפאר פעלט אויס אויך די יראה, אז דורך איר זאל די אהבה נישט ארויסגיין פון די גרענעצן און נישט געבן א געפיל פון צו גרויסע נאענטקייט צום מי שאמר והיה העולם, פון וואס עס קען חלילה קומען צו אן אומפאסיגע הנהגה.
כִּי־בִי יִרְבּוּ יָמֶיךָ וְיוֹסִיפוּ לְּךָ שְׁנוֹת חַיִּים׃ - ווייל דורך מיר וועלן מער ווערן דיינע טעג, און מען וועט דיר צוגעבן יארן פון לעבן.
דא רעדט שלמה המלך צו צוליב אהבת הגמול: עס לוינט זיך דיר, ס'איז כדאי. "כי בי ירבו ימיך" - דורך דער חכמה, דאס היטן תורה ומצוות, וועלן מער ווערן זיינע גוטע טעג, און מ'וועט אים צולייגן יארן פון לעבן. די כוונה איז אויף צוויי זאכן: סיי אז ס'וועט דיר זיין גוט דא אויף דער וועלט, און סיי אריכות ימים. און ביידע זאכן זענען אמת ביז'ן היינטיגן טאג. כאטש עס דאכט זיך אז דער וואס איז ווייט פון מצוות לעבט א גוט לעבן און האט נישט קיין עול, ווען מען קוקט למעשה ווער עס איז גליקלעך דא - וועט מען טרעפן דווקא דעם שומר מצוות, וואס האט א משפחה און בויט זי אויף בקדושה, און נישט דעם וואס מיינט אז ער האט הנאה און לעבט נישט בקביעות מיט איין פרוי. אן קיין שום ספק אז דער וואס לעבט לויט די חוקי התורה און ערציט זיינע קינדער לויט איר, זענען זיינע יארן רואיגער און פיל גליקלעכער. אפילו אויב יענער האט געהאט צען יאר פון הנאות און תאוות - סך הכל, וועמענ'ס לעבן איז מער גאנץ?
און די צווייטע זאך: "יוסיפו לך שנות חיים", און אויך דאס קען מען זען היינט. די העכסטע לעבנס-ערווארטונג אין לאנד האט מען געטראפן אין בני ברק - כאטש ס'איז נישט פאראן דארט קיין ספארט, און אפשר דאס שאקלען זיך ביים סטנדר איז דער איינציגער ספארט; און דאס עסן איז אויך נישט ממש געזונט, ווייל קיין טשאלנט איז נישט קיין געזונטהייטס-שפייז, און אזוי אויך דער קוגל און דער הערינג. מען זאגט חלילה נישט אז מען דארף נישט עסן געזונט, נאר טראץ דעם אלעם איז עס אזוי. און וואס איז די פשוט'ע סיבה? ווייל די תורה זאגט צו "והארכת ימים": פאר די וואס זענען משכים ומעריב צו די בתי מדרשות, פאר'ן לייגן תפילין, פאר כיבוד אב ואם. און כאטש דער עיקר גייט אויף יום שכולו ארוך, מיינט דאס זיכער נישט אז עס וועט נישט זיין אויך אויף דער וועלט.
אִם־חָכַמְתָּ חָכַמְתָּ לָּךְ וְלַצְתָּ לְבַדְּךָ תִשָּׂא׃ - אויב דו ביסט קלוג געווארן, ביסטו קלוג געווארן פאר זיך אליין, און אויב דו וועסט שפאטן, וועסטו עס אליין טראגן.
ווען דו לערנסט די חוקי החכמה און ווערסט קלוג אין זיי - ווער פארדינט? דו. און דאס איז א וויכטיגע נקודה אין עבודת ה': א מענטש זאל נישט גיין מיט א געפיל אז ער טוט עמעצן א טובה, אז דער רבונו של עולם דארף אים באדאנקען פאר אלע מצוות וואס ער האט געטון "פאר אים". וואס האסטו אים געטון? דארף ער דען דיינע מצוות? "מה תיתן לו ומה תוסיף לו", דעם קדוש ברוך הוא פעלט אים גארנישט. דו וועסט אים גארנישט פעלן מאכן מיט דיינע מצוות און גארנישט צוגעבן. אויב אזוי, ווער האט פארדינט? "אם חכמת חכמת לך" - דו וועסט באקומען דאס גוטס דורך דער חכמה.
"ולצת לבדך תישא" - און אויב דו וועסט שפאטן פון די דברי חכמה, וועסטו אליין באצאלן דערפאר, קיינער אנדערש נישט. דו באשטראפסט נישט דערמיט קיינעם. ס'איז פאראן א מענטש וואס טראכט: דער אויבערשטער האט מיר געטון אזוי און אזוי, האב איך זינט דעמאלט אראפגענומען די קאפל. שוטה, וואס האסטו געטון? ס'איז פונקט ווי איינער זאל זאגן: יענער חבר האט זיך נישט שיין אויפגעפירט צו מיר, בין איך געווארן אזוי ברוגז אויף אים, האב איך גענומען א ביקס און זיך געשאסן אין פוס. ער האט דיך אין כעס געברענגט, און דו שיססט אין זיך אליין? אזוי אויך דער וואס מיינט אז מיט זיין עבירה דעררוגז'ט ער דעם בורא עולם און טוט אים א שלעכטס. וואס האסטו געטון פאר'ן בורא עולם? דער איינציגער כעס וואס דער בורא עולם האט איז די רחמנות אויף דיר: שוטה, פארוואס האסטו זיך חרוב געמאכט? פארוואס האסטו זיך קאליע געמאכט? דו האסט דאך געקענט ברענגען א תועלת פאר זיך, פארוואס האסטו זיך געשאדט? קיינער וועט נישט באצאלן פאר דיינע טעותים - דו אליין וועסט באצאלן דערפאר. אויב אזוי, לוינט עס דיר דען?
אֵשֶׁת כְּסִילוּת הֹמִיָּה פְּתַיּוּת וּבַל־יָדְעָה מָּה׃ - די נארישע פרוי איז א שטורמישע און אומרואיגע, זי איז נארישקייט און ווייסט גארנישט.
ביז אהער האט שלמה המלך גערעדט וועגן אשת החכמה און איר געשמאקן לקח; פון דא און ווייטער באשרייבט ער דעם פארקערטן כח, וואס שלעפט צו כסילות. זאגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן כסילות און פתיות? דער פתי איז א חסר דעת, ער פארמאגט נישט קיין קלוגשאפט און נישט קיין חכמה, און ער לאזט זיך פארפירן פאר יעדער זאך. דער כסיל לעומת זה נייגט אוועק פון די חוקי החכמה צוליב זיין ווילן צו גיין נאך די תאוות פון זיין הארץ. דער כסיל ווייסט יא די חוקי החכמה, און צומאל איז ער גאר א גרויסער חכם, א חמור נושא ספרים: א בקי, ער ווייסט אז דאס איז אסור און ס'שטייט אין יענעם סימן, און דאס איז מותר אזוי - אלעס ווייסט ער, נאר ער גייט פשוט נישט אויף דעם וועג.
דערפאר: "אשת כסילות הומיה" - דעם כסיל פארפירט מען מיט אן אומרואיגקייט, מיט דעם רויש פון תאוות און דעם יצר הרע וואס שטורמט אין אים, און דאס איז וואס שלעפט אים צו טון מעשים פון כסילות וואס זענען פארקערט פון די דרכי החכמה. אבער "פתיות ובל ידעה מה" - דעם פתי פארפירט מען דורך דעם וואס ער ווייסט נישט, מיט פאלשע אינפארמאציע און מיט א טעות, ווייל א פתי גלייבט דאך צו יעדער זאך. מ'זאגט אים: קום, ס'איז דיר כדאי - און ער מיינט אז ס'איז גוט, ער מיינט אז ס'איז געלונגען. וואס מ'האט אים פארקויפט גלייבט ער.
וְיָשְׁבָה לְפֶתַח בֵּיתָהּ עַל־כִּסֵּא מְרֹמֵי קָרֶת׃ - און זי זיצט ביים טיר פון איר הויז, אויף א בענקל אויף די הויכע פלעצער פון שטאט.
מיר האבן פריער געזען אז "חכמות בנתה ביתה חצבה עמודיה שבעה" - זי האט א הויז געבויט אויף זיילן. לעומת זה, די כסילות און די פתיות בויען נישט קיין הויז; זייער הויז איז א מגדל הפורח באוויר, און עס איז בכלל נישט געגרינדעט. און פארקערט, זיי לייגן חרוב די וועלט. וואס דורך חכמה ווערט דאך די וועלט געגרינדעט: ווער האלט אויס די וועלט? דער וואס הארעוועט אין תורה, "אם לא בריתי יומם ולילה חוקות שמים וארץ לא שמתי". די זיילן וואס די חכמה האט אויסגעהאקט זענען די עמודים וואס האלטן אויף די וועלט, בעת די אשת הכסילות און די אשת הפתיות לייגן איר חרוב.
און גיב אכטונג אויף די חילוקים: זי שעכט נישט איר שחיטה און מישט נישט איר וויין; זי האט נישט קיין הבטחות אויף רוחניות'דיגן גליק און נישט אויף גשמיות'דיגן גליק. זי שיקט אויך נישט קיין דינסטן, דאס הייסט חכמים וואס זאלן לערנען פון איר, נאר זי אליין זיצט ביים טיר פון איר הויז. און וואס קומט דאס מרמז זיין? אז די תאוות, די דמיונות, די שלעכטע רצונות און שטרעבונגען דארפן נישט אז איינער זאל קומען און אונז איבעררעדן - זיי זענען איינגעבאקן אין אונז פון אינעווייניג. נישט פון דער באשאפונג פונעם מענטש אליין, נאר זינט דעם חטא פון אדם הראשון, דער חטא פון עץ הדעת טוב ורע. "דעת" איז א לשון פון חיבור, ווי "וידע אדם את חוה אשתו"; דאס איז נישט בלויז אן עץ הדעת, נאר אן עץ הדעת טוב ורע - א בוים וואס האט מחבר געווען דאס גוטע מיט'ן שלעכטן. דורכ'ן חטא איז דער יצר הרע, וואס איז פריער געווען אינדרויסן פונעם מענטש אין דער געשטאלט פון א שלאנג, געווארן פנימי און א חלק פון אים אליין.
און ווי שרעקליך איז די זאך: דער חיבור איז נישט מיט גלייכע כוחות, נאר דאס שלעכטע איז שטארקער פונעם גוטן. און דער באווייז איז - ווען א מענטש וויל טון אן עבירה זאגט ער "ס'גלוסט מיר"; ס'גייט מיר אין קאפ אריין די מנה, ס'גלוסט מיר. און ווען ער באדויערט און זאגט אז ס'איז נישט גוט וואס ער האט געטון, זאגט ער "איך האב מוסר־געפילן (יסורי מצפון)" - דאס געוויסן איז דער וואס פלאגט מיך. וואו איז דען דער "איך"? דער "איך" איז כביכול דאס שלעכטע. ביז אזא מאס האבן מיר זיך אידענטיפיצירט מיט'ן יצר הרע אין אונז, אז ווען ער רעדט פיל איך אז דאס בין איך און דאס איז מיין מחשבה, און ווען מ'קומט מיך מוסר'ן - דאכט זיך מיר אז דאס איז עמעצער פון אינדרויסן, דאס געוויסן וואס קומט מיך פייניגן.
לִקְרֹא לְעֹבְרֵי־דָרֶךְ הַמְיַשְּׁרִים אֹרְחוֹתָם׃ - צו רופן צו די עוברי דרך, וואס מאכן גראד זייערע וועגן.
זי זיצט "על כיסא מרומי קרת", אויף א הויכן פלאץ - דאס הייסט אינעווייניג אינעם מענטש אליין, און מענטשן ווערן געצויגן נאך איר. און צו וועמען רופט זי? נישט צו די איינוואוינער פון שטאט, נאר צו די עוברי דרך: די וואס זענען נאך נישט אנגעקומען אין שטאט, וואס האבן נאך נישט פארראכטן זייערע מדות און זיך נאך נישט מיישב געווען בדעת, וואס אין די דרכי הנפש לערנען זיי זיך נאך און געפינען זיך אינמיטן וועג. און זיי "מיישרים אורחותם", זיי ווילן אויסגלייכן זייער וועג און טון זייערע מעשים אויף א גראדן און ריכטיגן אופן - ווארעם דאס אינערליכע שטרעבן פון יעדן מענטש איז צו גיין אויפן דרך הישר. מען וועט נישט טרעפן קיין מענטש וואס זאל זאגן: איך שטרעב צו טון שלעכטס, איך שטרעב צו גיין אויף א קרומען וועג. "האלוקים עשה את האדם ישר" - דאס איז די הוראה פונעם באשעפער, אזוי זענען מיר באשאפן געווארן, און די נפש האדם איז פון איר נאטור גראד. און דוקא אויף דעם וואס וויל אויסגלייכן זיין וועג קומען אלע נסיונות און פיתויים, פון אינעווייניג אין אים אליין.
מִי־פֶתִי יָסֻר הֵנָּה וַחֲסַר־לֵב וְאָמְרָה לּוֹ׃ - ווער ס'איז א פתי זאל איינביגן אהער, און צום חסר לב האט זי געזאגט.
די אשת הפתיות רופט צום פתי, וואס אים קען מען נארן און פירן און ס'איז דא מיט וועמען צו רעדן; און די אשת הכסילות רופט צום חסר לב, ווייל זי ווייסט אז ער האט נישט דעם כח צו הערשן איבער זיינע תאוות. מיר האבן שוין מסביר געווען וואס מיינט א חסר לב: א מענטש וואס האט נישט קיין הארץ וואס איז א שלטון, ער האט נישט קיין כח פון שליטה - וואס מ'רופט היינט ער האט נישט קיין שטארקן כאראקטער. די תאוות ציען אים און ער ווערט נאכגעצויגן נאך זיי.
מַיִם־גְּנוּבִים יִמְתָּקוּ וְלֶחֶם סְתָרִים יִנְעָם׃ - געגנב'עטע וואסער וועט זיס זיין, און באהאלטן ברויט וועט זיין אנגענעם.
לייג גוט אכט: די אשת החכמות האט געגעבן פלייש און וויין - "טבחה טבחה מסכה יינה"; און וואס גיט די דאזיגע? ברויט און וואסער. און לכאורה, אויב ס'איז דא א סעודה וואס די חכמות גרייט צו מיט פלייש און מיט וויין, פארוואס זאל איך גיין צו דער סעודה פון דער אשת כסילות און אשת פתיות, וואו דער הויפט מאכל איז ברויט און וואסער?
און וואס איז די דאפעלטע לשון "מים גנובים ימתקו ולחם סתרים ינעם"? זאגט דער בן איש חי: "מים גנובים ימתקו" גייט ארויף אויף אן אשת איש. וויבאלד דער עון דארט איז זייער שווער און הארב, דערפאר "ימתקו" - און וויבאלד ער גנב'עט א פרוי אונטער דער האנט פון איר מאן, איז דאס דאך מים גנובים, און דער טעם פון דער עבירה איז זייער שטארק. "ולחם סתרים ינעם" גייט ארויף אויף איינעם וואס זנה'ט מיט א פנויה: דא איז נישט פאראן די חומרא פונעם חטא פון אשת איש, אבער אויך דא מוז ער זיך באהאלטן. און דאס לשון "לחם" איז א באדייט אויף ביאה, אזוי ווי יוסף האט געזאגט ביי אשת פוטיפר "כי אם הלחם אשר הוא אוכל", און אזוי ווי "קראן לו ויאכל לחם" וואס יתרו האט געזאגט - וואס די כוונה איז אז ער זאל קומען און חתונה האבן מיט איינע פון זיי, און אזוי אויך "אכלה ומחתה פיה ואמרה לא פעלתי אוון". דערפאר ביי א פנויה שטייט נישט "ימתק" נאר "ינעם", אנגענעמער, ווייל אויך דא איז דא דאס דערגרייכן א זאך וואס איז אסור.
און פון דעם, זאגט הרב חיים שמואלביץ, קען מען לערנען ווי ווייט ס'איז פאראן אינעם מענטש א רצון צו ברעכן גדרים: וואס העכער דער גדר איז, אלס מער טעם האט ער אין ברעכן אים. וואס מער מ'אסר'ט עפעס אויפן מענטש, אלס גרעסער ווערט די שוועריקייט איבערצוקומען דעם איסור און צו גלוסטן דוקא נאך דעם וואס מ'האט פארבאטן. א גאנצע שיחה לערנט הרב חיים שמואלביץ איבער דעם ענין ביי שמעי בן גרא: שלמה המלך ווארנט אים ער זאל נישט ארויסגיין פון ירושלים, און ער גייט ארויס צוליב א זייטיגע סיבה - קנעכט וואס זענען אנטלאפן - און ווערט דערמיט מחוייב מיתה. וואס איז דער שכל דערפון? פון דעם מאמענט וואס מ'האט אים געזאגט "דו גייסט נישט ארויס פון ירושלים", האט ער יעדן מאמענט געשפירט אן ענגשאפט, און ירושלים איז ביי אים געווארן ווי א תפיסה וואס ער מוז פון דארט ארויסגיין. אזוי אויך איז "מים גנובים ימתקו": פון דעם מאמענט וואס מ'זאגט דיר אז די זאך איז אסור, אין יענע רגע ווערט עס געשמאק, און דו שטרעבסט דוקא דערצו, פשוט ווייל מ'האט מיר געזאגט "ניין". דאס איז דער טבע פונעם מענטש, און דאס איז אויך דער ענין פון קבלת השכר: דער עיקר שכר איז אויף א זאך וואס מ'זאגט דעם מענטש "ניין", ווייל דערמיט ווערט ביי אים באשאפן א פרישער יצר הרע וואס ער דארף בייקומען.
וְלֹא־יָדַע כִּי־רְפָאִים שָׁם בְּעִמְקֵי שְׁאוֹל קְרֻאֶיהָ׃ - און ער ווייסט נישט אז רפאים זענען דארט, אין די טיפענישן פון שאול זענען אירע גערופענע.
ער ווייסט נישט אז דאס וואס ער טוט יעצט איז א סם המות, אן עכטע רציחה פאר דער נשמה פונעם מענטש. און וואוהין רופט זי אים מיט יענעם לחם סתרים און מיט יענע מים גנובים? צו עמקי שאול. ווייל די עבירה ברענגט א כרת און אן אבדון אין דער נפש. הגם דער רשע זעט אויס דא ווי ער שפאצירט ארום ווי יעדער מענטש, אבער ווען מיר וואלטן געקענט עפענען די אויגן, וואלטן מיר געזען אז ער איז בבחינת א מת. אין די ספרים הקדושים ווערט דאס געמשלט צום עק פון א לטאה וואס איז אפגעשניטן געווארן און צאפלט נאך אלץ: וואס מען זעט ביים רשע אויף דער וועלט - דאס זענען בלויז צאפלונגען, אבער באמת איז ער אפגעשניטן פון זיין שורש העליון און ער האט מער קיין שום פארבינדונג. דא זעט מען דאס נישט; ווען ער וועט שטארבן וועט עס אבער זיין ניכר - נישט פאר אונז, נאר פאר ווער עס געפינט זיך אין דער רוחניות'דיגער וועלט, וואס וועט קלאר זען ווי ער איז גארנישט פארבינדן מיט קדושה.
דערפאר זענען רשעים בחייהם קרויים מתים, און צדיקים במותם קרויים חיים - ווייל דער צדיק איז שטענדיג מחובר צום מקור החיים, וואס דאס איז דער אויבערשטער; און ווער עס רייסט זיך אפ פונעם מקור החיים איז בעצם מחובר צום טויט. דער זוהר הקדוש רופט דאס "סטרא דמותא", "סטרא דעלמא דפרודא" - אפגעשיידט פון דער קדושה, און ער האט קיין שום בחינה פון לעבן נישט. דאס מיינט "ולא ידע כי רפאים שם": ער מיינט אז דאס איז א געשמאקער און באלעבטער לחם סתרים, און ער ווייסט נישט אז דאס פירט אים צום אבדון און צום שאול.
דער סוף פונעם קאפיטל שטעלט פאר אונז די בחירה אויף א שארפן און קלארן אופן. פון איין זייט די חכמה: יראת ה' אלס דער אנהייב פונעם וועג - יראת העונש בלויז אלס א סטארטער, און יראת הרוממות אלס דער ראשית און דער עיקר - און פון דארט, דורך בינה און טיפער התבוננות, ביז צו "דעת קדושים", וואו די מצוות התורה ווערן קלאר און גראד אינעם שכל פונעם מענטש, אזוי ווי דער דין פון אן אמה עבריה. און דער שכר קומט דערנעבן: "כי בי ירבו ימיך" אויף דער וועלט און אויף יענער וועלט, און בעיקר - "אם חכמת חכמת לך", אז דער גאנצער ריוח איז דיינער. און פון דער צווייטער זייט שטייט די אשת כסילות וואס זיצט ביים טיר, וואס זי איז דער יצר הרע אין אונז, וואס נארט דעם כסיל מיט דער קאכעניש פון זיינע תאוות און דעם פתי מיט פארפירערישקייט, און שלעפט דווקא די עוברי דרך וואס ווילן גיין אויפן גראדן וועג מיט דער זיסקייט פונעם איסור פון "מים גנובים" - און צום סוף פירט זי צו די עמקי שאול. דער אויבערשטער זאל אונז מזכה זיין צו הערן צום קול פון אשת חכמות, אמן ואמן.