הקדמה: צו וועמען רופט די חכמה
אין די פריערדיגע פסוקים האבן מיר געזען אז די חכמה האט געבויט איר הויז, אנגעגרייט איר טיש און געשיקט אירע מוידן צו רופן צו דער סעודה. נאר דער דאזיגער רוף איז נישט געווענדעט צו יעדן:
שָׁלְחָה נַעֲרֹתֶיהָ תִקְרָא עַל־גַּפֵּי מְרֹמֵי קָרֶת׃ מִי־פֶתִי יָסֻר הֵנָּה חֲסַר־לֵב אָמְרָה לּוֹ׃ - זי האט געשיקט אירע מיידלעך, זי רופט אויף די הויכע פלעצער פון שטאט: ווער עס איז א פתי זאל זיך איינקערן אהער, און צום חסר־לב האט זי געזאגט.
די חכמה ווענדט זיך צום פתי און צום חסר־לב. אויך פאר זיי, זאגט די תורה, האב איך אן עצה, האב איך א הילף און שטיצע. אבער צום לץ און צום רשע רופט זי בכלל נישט, און דעם טעם דערפון דערקלערט דער קומענדיגער פסוק.
יוסר לץ לוקח לו קלון - מוסר קעגן תוכחה
יֹסֵר לֵץ לֹקֵחַ לוֹ קָלוֹן וּמוֹכִיחַ לְרָשָׁע מוּמוֹ׃ - דער וואס מוסר'ט א לץ נעמט פאר זיך שאנד, און דער וואס מוכיח'ט א רשע קריגט זיין מום.
דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן "מייסר" און "מוכיח". מוסר איז לשון ייסורים: איך ווארן דיך מיט א שטראף, מיט צער, מיט קרענק, מיט א היזק. דער מוסר קומט תמיד צוליב יראת העונש. לעומת זה איז תוכחה אן הוכחה - א וויכוח מיט שכל'דיגע ראיות. איך טענה אזוי און דו טענה'סט אזוי, ביז איינער פון אונז דערווייזט זיינע רייד און זיין האנט איז אויף דער אויבערהאנט. דאס איז דער מושג פון תוכחה: א בירור אויפן וועג פונעם שכל. מוסר ווידער דערקלערט פארן מענטש "דורך דער פלייצע", מיטן שטעקן וואס שלאגט אים, ווען ער פארשטייט נישט אויפן דרך השכל.
יעצט וועלן מיר פארשטיין איבער וואס דער לץ שפאט. ער שפאט נישט אפ פון שכל'דיגע ראיות - איבער א זאך וואס מ'קען דערווייזן קען מען נישט חוזק מאכן. ער שפאט נאר אויף די חוקי החכמה, און אויף זיי, ווי מיר האבן מסביר געווען, איז נישטא קיין קלארע שכל'דיגע מופתים. די חוקי החכמה זענען נישט קיין אקסיאמע וואס מ'קען אויספרואוון אין א לאבאראטאריע אזוי ווי וואסער קאכט ביי הונדערט גראד. וואס איז מאראליש און וואס איז נישט מאראליש - מ'קען זיך דינגען דערויף צוואנציג יאר און נישט קומען צו א הכרעה. די חכמה מוז מען מקבל זיין מפי רב ומפי נביא. און וויאזוי איז מען עס מקבל? דורך יראת שמים: "יראת השם היא חכמה". די יראה מחמת העונש איז די וואס זאגט פארן מענטש: נעם אן די חוקי החכמה, און וויס אז דער וואס פארקריכט פונעם וועג און טוט עפעס וואס איז נישט מאראליש, וועט ליידן און באקומען ייסורים.
דער לץ קומט און מאכט חוזק פונקט פון דער נקודה: לאז אפ די אלע שטותים, מאראליש נישט מאראליש, לעב ווי ס'גייט, טו וואס דיר שמעקט, מ'לעבט נאר איינמאל, האב הנאה. און דערפאר זאגט דער פסוק: "יוסר לץ לוקח לו קלון" - ווער עס קומט מייסר זיין דעם לץ, און ער האט נישט די מעגליכקייט אים אויסצוקלארן די זאכן מיט שכל'דיגע ראיות נאר בלויז מיט א סטראשע פון ייסורים, וועט דער לץ אים אויסלאכן און פארשעמען. וואס וועט דיר ארויסקומען פון דער תוכחה? בושה און ביזיון.
ומוכיח לרשע מומו
דער רשע טוט עבירות במזיד, און אויך ער איז נישט גרייט צו הערן צו א שכל'דיגער תוכחה. און פארוואס? ווייל ביי אים גייט דער שכל קעגן זיינע תאוות. דו ווייזט אים אויף אז די זאך איז אסור, אבער זיין תאווה שלעפט אים יענע זייט, און דערפאר נעמט ער עס נישט אן. דער לץ - לכאורה מיט שכל'דיגע ראיות וואלט מען געקענט רעדן צו אים, ווייל ער מאכט נאר ליצנות פון וואס מ'האט נישט קיין באווייז דערויף. אבער דער רשע וועט דיר זאגן: זייער שיין אז דו האסט עס אויפגעוויזן, אבער מיר גליסט זיך אנדערש, ס'איז קעגן מיין תאווה.
וואס איז דא דער נוסח פונעם לשון? זאגט דער מלבי"ם אז דאס איז "לוקח אחרת עמו": אן אויסדרוק וואס שטייט ביים אנהייב פונעם פסוק און דינט אויך פאר זיין צווייטער העלפט, אזוי ווי "שלא שם חלקנו כהם וגורלנו ככל המונם" - שלא שם חלקנו כהם, און עס מיינט אויך ולא שם גורלנו ככל המונם. אזוי אויך דא: יוסר לץ לוקח לו קלון, און מוכיח לרשע - לוקח לו מומו. דער וואס מוכיח'ט דעם רשע נעמט צו זיך דעם רשע'ס מום. וואס איז דער מום פונעם רשע? אז ער איז א רשע. און ווען דו וועסט קומען אים מוכיח זיין, וועט ער דיר זאגן: רשע וואס דו ביסט! זיין אייגענעם מום וועט ער ארויפקלעפן אויף דיר.
און דאס זעט מען למעשה יעדן טאג. מען קומט מוסר'ן א מענטש אויף א שלעכטער זאך וואס ער טוט, און נישט נאר וואס ער שטארקט זיך נאך מער אין זיין מעשה, נאר ער דרייט איבער די יוצרות און זאגט: ווער עס טוט ווי דו זאגסט ער איז דער רשע, ווער עס פירט זיך ווי דיר ער איז דער עבריין. מען קען געבן א דוגמא: מען זאגט פאר א מענטש אז אן הפלה איז רציחה. גלייך ענטפערט ער - ווייסטו דען פון וואס מען רעדט? א מיידל פון פופצן יאר וואס איז נתעברה געווארן, און דו פארלאנגסט פון איר זי זאל געבערן? וואספארא רשע ביסטו! זי וועט בלייבן מיט א טראוומע אויף א גאנץ לעבן, איר לעבן וועט חרוב ווערן, און וואס וועט זיין מיטן קינד, וואו וועט ער אויסוואקסן? קוק ווי אזוי דו מוטשעסט א בת ישראל. דאס הייסט: מען קומט אים מוסר'ן אויף רציחה, און דער רשע קלעבט ארויף אויף דיר זיין אייגענעם מום און רופט דיך אן אז דו ביסט דער נישט-מאראלישער.
אל תוכח לץ פן ישנאך
אַל־תּוֹכַח לֵץ פֶּן־יִשְׂנָאֶךָּ הוֹכַח לְחָכָם וְיֶאֱהָבֶךָּ׃ - מוסר נישט קיין לץ פן ער זאל דיך פיינט באקומען, מוסר א חכם און ער וועט דיך ליב האבן.
דא פארענטפערט דער פסוק א קשיא. אויב דער לץ מאכט ליצנות נאר פון דעם וואס עס איז נישטא דערויף קיין הוכחה, אבער זאכן וואס מען קען אויפווייזן נעמט ער יא אן - פארוואס זאל איך אים נישט אויפווייזן מיט ראיות? אמת, אויב איך וועל אים מוסר'ן און אים זאגן "עס איז דא א גיהנם" וועט ער חוזק מאכן פון מיר, אבער אויב איך וועל אים עס אויפווייזן מיט שכל, וועט מיר נישט געשען קיין קלון. דערויף זאגט דער פסוק: גיי אויך נישט אין דעם וועג. "אל תוכח לץ פן ישנאך". פונקט פארקערט, אזוי ווי די תוכחה איז איבערצייגנדיג, פיינט דער לץ דעם מוכיח. און ווי עס שטייט אין משלי (טו, יב): "לֹא יֶאֱהַב לֵץ הוֹכֵחַ לוֹ אֶל חֲכָמִים לֹא יֵלֵךְ". דער לץ גייט מלכתחילה נישט צו די חכמים, פון מורא טאמער וועלן זיי אים איבערצייגן.
דאס איז פונקט וואס א מענטש זאגט: איך האב נישט ליב צו גיין צו דרשות, איך גלייך נישט קיין תורה-פארזאמלונגען. פארוואס? ווייל ס'איז געפערליך, מען קען נאך פון דארט צוריקקומען מיט תשובה. איך האב אן אנדער סדר היום, מיר גליסט זיך אנדערע זאכן. ער האט מורא טאמער וועט ער איבערצייגט ווערן, און דערפאר האט ער פיינט דעם וואס קומט אים אויפווייזן און מוסר'ן, ווייל דער מוכיח קומט דאך אים זאגן: ר' איד, דו ביסט מחויב! און ער וויל דאך נישט זיין מחויב, דערפאר איז ער בכלל נישט גרייט אויסצוהערן.
דער דור זוכט תאוות, נישט קיין הוכחות
עס האט אמאל דערציילט ר' צבי ענבל, איינער פון די חשוב'ע מרצים אין ארגון "ערכים", אז מען פלעגט פארלערנען אין די סעמינארן די סעריע "על כל" - א סעריע פון הוכחות אויף דער אמת'דיגקייט פון דער תורה, מער ווי צוועלף וועגן פון ראיות. איינס פון זיי, למשל, איז "נבואה על נבואה", וואס מען קען רעדן דערויף חדשים לאנג: נבואות וואס זענען מקוים געווארן. אמאל האט מען געטראכט: עס זענען דא מענטשן וואס קענען נישט קומען צו א זיבן-טאגיגן סעמינאר, לאמיר צונויפנעמען די זאכן קאנצענטרירט אין דריי טעג פון א מאראטאן דרשות אין די אוונט שעה'ן אין א זאל, און ווער עס ארבעט וועט קענען קומען. דעם ערשטן טאג איז דער זאל געווען פול געפאקט, און מען האט אנגעהויבן ברענגען הוכחות פאר דער אמת'דיגקייט פון דער תורה. די מענטשן זענען געזעסן מיט אפענע מיילער. דעם צווייטן טאג האט מען געציילט פליגן - קיינער איז נישט געקומען! זיי האבן נישט געהאט קיין קושיות און נישט אפגעוואנדן די ראיות, דאס זענען געווען הוכחות מיט וועלכע מען קען זיך נישט מתווכח זיין. נאר דעמאלט האט מען פארשטאנען: מענטשן זוכן נישט קיין הוכחות, ווייל הוכחות זענען מחייב. אויב האסטו מיר געגעבן אן הוכחה, האסטו מיך געשטופט אין א ווינקל אריין.
און דערפאר איז היינט דער עיקר חלק פון די דרשות אין די סעמינארן נישט אין די הוכחות. דאס איז באמת נישט וואס עס פעלט פארן מענטש, און זיכער נישט אין אונזער דור. מיט פערציג-פופציג יאר צוריק איז נאך געווען א מושג פון כפירה, אבער היינט איז דער דור נישט קיין כופר נאר א תאוותן. דאס איז א דור פון הנאות, פון שפע, א דור וואס זוכט תאוות און נישט קיין הוכחות. און ווען דו ברענגסט אים אן הוכחה, צווינגסטו אים צו טון ווי דו הייסט, און ער איז דערצו נישט געבויט - נישט געפילסמעסיג און נישט נפשיות'דיג. דערפאר איז היינט א גרויסער חלק פון די דרשות געבויט אויפן רגש פונעם מענטש: ווי אזוי מקרב צו זיין די תורה צום געפיל פונעם מענטש, צו זיין "עס גליסט זיך מיר". מען רעדט מיט אים איבער חינוך הבנים, איבער שלום בית, איבער ענינים וואס זענען נישט קיין הוכחות צו דער אמת'דיגקייט פון דער תורה. די הוכחות לאזט מען איבער אויף צום סוף. לכתחילה שיקט מען א מרצה וואס זאל איינווייכן די הערצער, כדי דער מענטש זאל זיך עפענען און פילן אז דא זענען נישט פאראן קיין פרעמדע באשעפענישן פון אן אנדערער וועלט און נישט די זעלבע מענטשן וואס ער האט געזען אין די נייעס ווארפן שטיינער, נאר פשוט מענטשן. און ערשט נאך דעם וואס ער האט זיך געעפנט און איינגעווייכט, קען ער אויפנעמען אויף אן אפענעם הארץ אויך הוכחות. אבער כל זמן וואס דער "עס גליסט זיך מיר" איז דער וואס פירט, אפילו דו ברענגסט מיר אן הוכחה וועל איך דיך נאר פיינט באקומען, ווייל דו האסט אין דער האנט עפעס וואס איז מיך מחייב.
כפה עליהם הר כגיגית
דאס איז אין א געוויסער מאס א צוואנג: דו האסט מיך געצוואונגען דורכן שכל, דו האסט מיר אויפגעוויזן, און איך האב שוין נישט קיין ברירה. און דאס איז לויטן שיטה פונעם מהר"ל מפראג דער ענין פון "כפה עליהם הר כגיגית". דער פשוט'ער פשט איז אז ער האט גענומען דעם בארג און איבערגעדרייט איבער זיי, און מען קען נישט ארויסגיין. זאגט אבער דער מהר"ל: "כפה עליהם הר כגיגית" מיינט אז ער האט פאר זיי געעפנט זיבן הימלען און זיבן מדורים אין דער ערד, כדברי המדרש, און זיי האבן געזען און געזאגט "אין עוד מלבדו". אלע זענען אנגעקומען צו דער השגה און מדרגה פון נבואה. און נאך אזא זעאונג, קען א מענטש נאך זינדיגן? ער איז דאך אן אנוס, מען האט צוגענומען פון אים די בחירה, און זיי האבן מקבל געווען די תורה באונס - עס איז שוין נישטא ביי מיר קיין פלאץ צו לייקענען, איך האב דאך אלעס געזען. נאר פארן יצר הרע איז אויך דא אן ארבעטס-פלאץ, און נאך פערציג טאג האבן זיי געמאכט דאס עגל. מכל מקום, א מענטש וויל נישט צוקומען צו אזא מצב, און דערפאר קומט דער לץ מלכתחילה נישט: "אל חכמים לא ילך", פון מורא טאמער וועט מען אים עס אויפווייזן.
קומט אויס: מייר נישט אז דורך תוכחה וועסטו דורכברעכן צום לץ. אמת, קיין בושה וועסטו נישט באקומען, ווייל איבער קלארע ראיות קען ער נישט חוזק מאכן, אבער ער וועט דיך פיינט האבן, ווייל ער האט נישט ליב די תוכחה. און וואס האסטו אויפגעטאן? אבער קעגנאיבער דעם שטייט "הוכח לחכם ויאהבך" - דער חכם איז א מענטש וואס איז גרייט אויסצוהערן די ווערטער פון חכמה, און ער האט ליב די תוכחה, דעריבער אויב דו וועסט אים מוסר'ן וועט ער דיך ליב האבן. און דאס אליין איז דער טעם פארוואס די מיידלעך פון דער חכמה זענען געשיקט געווארן איינצולאדן דעם פתי און דעם חסר לב צו דער סעודה, און נישט דעם לץ און נישט דעם רשע: די דאזיגע זענען נישט גרייט אויסצוהערן און מען קען מיט זיי נישט רעדן, בעת ביים פתי און ביים חסר לב איז נאך דא א פלאץ פאר חכמה.
צוויי ווייטערדיגע ביאורים אין "הוכח לחכם"
עס איז פאראן נאך א פשט אין "אל תוכח לץ פן ישנאך הוכח לחכם ויאהבך". דער אופן ווי עס איז זיכער אז די תוכחה וועט גארנישט אויפטון, איז דער דרך פון אטאקע: מען קומט צו א מענטש און מען זאגט אים, וואס דו טוסט איז גאר שווער און הארב, ווער עס טוט אזוי איז אן עבריין, און מען ברענגט אים נאך א שולחן ערוך אז מ'מעג אים רופן אן עבריין, און מען סטראשעט אים מיט גיהנום. ווער וועט דאס אננעמען פון דיר? דו האסט דאך אינגאנצן אוועקגעמאכט זיין מהות. אפילו אויב דו ביסט הונדערט פראצענט גערעכט, וועט יענער נישט מקבל זיין דיינע ווערטער, ווייל עס איז דא דא א פגיעה אינעם כבוד. אבער "הוכח לחכם" - ווען מען קומט צו א מענטש און מען זאגט אים: דו ביסט דאך א חכם, פאר א פארשטענדיגן, קלוגן און ערליכן מענטש ווי דיר פאסט דאך נישט זיך אזוי צו פירן. דעמאלט "ויאהבך". ער וועט דיר זאגן: דו ווייסט, דו ביסט גערעכט, איך האב טאקע געטראכט וועגן דעם. דו האסט אים געגעבן א גוט געפיל, האסט אים געגעבן חשיבות, האסט אים געגעבן א מחמאה, און דורך דעם איז ער גרייט מקבל צו זיין די תוכחה.
און עס איז פאראן נאך א ביאור: זאלסט נישט מוסר'ן דעם לץ אויף אן אופן פון "אויב דו וועסט אזוי טון, ווי שטארק וועט מען דיך פיינט האבן אין הימל". עס איז דא א רמב"ם וואס נוצט א גאר שארפן לשון - שנוי ומשוקץ ומתועב. אזא לשון ווירקט נישט אויפן מענטש. אבער "הוכח לחכם", אויב דו ווילסט מוסר'ן א מענטש אויף אן אופן אז ער זאל קלוגער ווערן פון דיינע ווערטער - "ויאהבך": זאג אים, טו אזוי און אזוי און מען וועט דיך ליב האבן אין הימל, וואס פאר א נחת רוח דו מאכסט פארן בורא עולם, וואס פאר א שמחה. עס איז פאראן פיל מער שאנסן ער זאל דאס מקבל זיין ווי איידער מיט דער דראאונג אז "השם וועט דיך פיינט האבן". דערפאר זענען מיר היינט געווארן א פאלק וואס זוכט סגולות: טו אזוי און מ'וועט דיר משפיע זיין פון הימל, טו אזוי און מ'וועט דיר געבן. אונזער דור דארף ברכות און גוטע הבטחות, און נישט קיין געוויסע מדור אין גיהנום און אן אויוון וואס מען פארברענט דערין. דאס רעדט נישט צו אים. זאג אים וואס פאר א שפע עס וועט אים קומען פון א מעשה וואס ער וועט טון - דאס רעדט צו אים פיל מער, און דאס וועט משפיע זיין אויף אים מער.
תן לחכם ויחכם עוד
תֵּן לְחָכָם וְיֶחְכַּם־עוֹד הוֹדַע לְצַדִּיק וְיוֹסֶף לֶקַח׃ - גיב דעם חכם און ער וועט נאך קלוגער ווערן, לאז וויסן דעם צדיק און ער וועט צולייגן לערנונג.
די חכמה, ווי מיר האבן געזאגט, רחבה מצוותיה מאוד און זי האט נישט קיין עק. דער חכם איז שטענדיג מקבל די חוקי החכמה און לייגט אלעמאל צו נאך און נאך. זאגט אים איינער: הער אויס א חידוש - ענטפערט ער נישט "איך האב שוין געהערט א חידוש היינט", נאר "יא, וואס האסטו צו זאגן?". "תן לחכם" - שלאָג אים פאר, "ויחכם עוד" - ער וויל נאך, ער איז גרייט צו הערן נאך, ער זוכט נאך, עס ברענט אין אים א דארשט.
און וואס איז דער חילוק צווישן דעם חכם און דעם צדיק? דער חכם נעמט אן אלע חוקי החכמה בקבלה, ווערט קלוגער אין זיי, פארטראכט זיך און פארטיפט זיך אין זיי, ביז זיי ווערן ביי אים פארשטאנען אויך לויטן שכל. דער צדיק ווידער פירט זיך אין די חוקי החכמה הגם ער ווייסט נישט זייערע טעמים, און ער טוט דאס מכח הרגל - פון יוגנט אן איז ער צוגעוואוינט דערצו און ער גייט אין זיין צדקות. פרעג דעם חכם פארוואס ער טוט אזוי, וועט ער וויסן צו ענטפערן. פרעג דעם צדיק, וועט ער נישט דוקא האבן אן הסבר; ער וועט דיר זאגן: אזוי האט מיין זיידע געטון, אזוי האט מיין טאטע געטון, און אזוי גיי איך ווייטער אין זיין וועג.
דעריבער "הודע לצדיק ויוסף לקח": צום צדיק דארף מען מודיע זיין די חוקי החכמה, א זאך וואס ער האט נאך נישט געוואוסט, און דורך דעם "יוסף לקח" - וועט ער צולייגן און מקבל זיין אויך דאס וואס ער האט שוין אין דער האנט. אז ער וועט שוין וויסן די טעמים, די סיבות און די הלכה אונטער די זאכן, וועט ער דאס וואס ער האט ביז היינט געטון פון בלויזן הרגל וואס ער איז צוגעוואוינט געווארן אין זיין צדקות פון יוגנט אן, פון יעצט און ווייטער טון פון א ידיעה אין די סיבות און א פארשטאנד אין טעמי המצוות. אבער דער חכם - "תן לחכם ויחכם עוד", ער וועט צולייגן נאך חכמה אויף זיין חכמה מכח דעם וואס דו וועסט משפיע זיין אויף אים.
יהיב חכמתא לחכימין
און דאס איז וואס מען זאגט "יהיב חכמתא לחכימין": דוקא דעם חכם, וואס ער זוכט די חכמה, איז דא א טעם אים צו געבן חכמה. אבער דער וואס זוכט נישט קיין חכמה - וואס וועסטו אים געבן? וואס וועט ער וויסן צו טון מיט איר? ער וועט אויסטרעפן נאך א שיטה וויאזוי אויסצופילן לאטערי צעטלעך. פאר דעם האט מען דיר געגעבן חכמה? פאר דעם האט דיר דער הקב"ה געשאנקען א שכל, זאלסט זוכן וועגן פאר ספארט פארמעסטן? די הירש לויפט בעסער פון דיר. דער גוף איז נישט דער עיקר, נאר דאס וואס געפינט זיך אינעווייניג אין קאפ: דער דעת, דער שכל, דער חלק אלוה ממעל. דער חכם ווייסט ווי צו שעצן די חוקי החכמה און וועט איר נישט נוצן פאר הבלים. אבער לעומת זה, גיסטו א מענטש חכמה און ער טרעפט אויס דינאמיט - און האט דערמיט אומגעברענגט א פערטל וועלט, און ערשט שפעטער איז ער געקומען צו מסקנות און געמאכט דעם נאבעל פרייז.
תחילת חכמה יראת ה'
תְּחִלַּת חׇכְמָה יִרְאַת יְהֹוָה וְדַעַת קְדֹשִׁים בִּינָה׃ - דער אנהייב פון חכמה איז יראת ה', און דער דעת פון די הייליגע איז פארשטאנד.
דא ערקלערט אונז דער פסוק פארוואס די חכמה שיקט אירע מיידלעך צו רופן דעם פתי און דעם חסר לב און רופט זיי נישט אליין. אינעם נמשל: פארוואס מען קען משיג זיין די חוקי החכמה בלויז דורך די נביאים און חכמים, און פארוואס דער מענטש קען נישט אויף א נאטירלעכן אופן אליין דערגיין די ריכטיגע מסקנות אין די חוקי החכמה, סיידן איינער וועט אים לערנען.
דער ענטפער איז אז די חכמה קען מען נישט משיג זיין לויטן שכל, בפרט ווען ס'איז פאראן אין איר זאכן וואס זענען קעגן די תאוות פונעם מענטשנס הארץ. די תאווה ציט צו איין זייט, און די חכמה - וואס דאס איז דער מוסר, די הבחנה צווישן שלעכט און גוט - ציט צו דער אנדערער זייט. דערפאר איז דער ערשטער וועג ווי אזוי א מענטש הייבט אן צו גיין אין דער חכמה, דאס מקבל צו זיין פון די חכמי הדור און פון די נביאים וואס לאזן דאס וויסן בשם השם, און עס מקבל צו זיין בכח פון דער יראת שמים וואס איז אין דיר. אן דעם, פארוואס זאל ער עס מקבל זיין?
וואויל דער מוסר איז דאך נישט קיין זאך וואס ווערט געפאסט מיט אן הוכחה. איינער וועט טענה'ן אז א געוויסע זאך איז מוסריש, און דער צווייטער וועט טענה'ן אז עס איז נישט מוסריש. דער וויכוח צווישן ימין און שמאל איז נישט מער ווי א וויכוח איבער מוסריות: צי עס איז מוסריש צו הערשן איבער א מיליאן פאלעסטינער צי נישט. דער וויכוח צווישן די מחנות איז בעיקר א וויכוח אויף מוסר, און מוסר קען מען נישט אויפווייזן מיט ראיות. דערפאר, כדי א מענטש זאל מקבל זיין דעם מוסר התורה, דארף ער עפעס וואס זאל אים מייסר זיין און אים צווינגען מקבל צו זיין, ווייל מיטן שכל אליין וועט ער נישט פארשטיין פארוואס נישט. גיי ערקלער פאר א פרייען בחור פארוואס עס איז נישט מוסריש צו זיין מיט א מיידל אן קיין כתובה וקידושין - ער פארשטייט בכלל נישט פון וואס דו רעדסט.
און דאס איז וואס דער חזון איש האט געזאגט ווען מ'האט געבעטן פון אים צו מאכן אן הידברות צווישן שומרי מצוות און די וואס זענען נישט קיין שומרי מצוות, אזוי ווי מיר האבן גערעדט אין די פריערדיגע שיעורים. האט ער זיי געזאגט: ווי אזוי קען מען מאכן אן הידברות ווען די וועלט פון מושגים איז א גאנץ אנדערע? וואס ביי זיי הייסט ליבע, איז ביי אונז כרת. נו, ווי אזוי הייבט מען בכלל אן צו רעדן? און ווען מ'רעדט איבער מוסר - ווער האט דיר געגעבן א מאנאפאל אויף מוסר? כדי מקבל צו זיין דעם מאנאפאל פון דער תורה אויף מוסר, פאדערט זיך יראת השם: צו וויסן אז דאס קומט מאת השם, און אז מוסר איז מלשון ייסורים - אז דער וואס פארקריכט פונעם וועג באקומט אן עונש. דאס איז וואס דארף געבן פארן מענטש דעם פתח צו גיין אין תורת השם.
אבער זיכער אז אינעם צווייטן שלב, ווער ס'וועט פארטיפן אין די חוקי החכמה וועט צום סוף צוקומען צו דער מסקנא אז אלע חוקי החכמה און דער מוסר התורה זענען דער אמת'ער צדק, דער אמת'ער יושר, דער שכל הישר און דער ריכטיגער היגיון, און אזוי פאסט צו טון לויט די דרכי החכמה. אין אנפאנג מוז דאס קומען דורך קבלה, ווי אן אקסיאם; און אינעם צווייטן שלב, נאך אסאך פארטיפן זיך, זעט מען פלוצלונג אין יעדער זאך איר שיינקייט, איר גערעכטיקייט און איר מאראלישקייט. און דאס איז "תחילת חכמה יראת השם": דער אנהויב ווי מיר נעמען אן די חכמה איז דורך דער יראה מאת השם - מ'זאגט דיר אז די חכמה איז מאת השם, האב מורא פונעם אויבערשטן וואס האט געגעבן די חכמה, און דורך דעם וועסטו עס מקבל זיין.
לסיכום: האבן מיר געלערנט אז די חכמה רופט צום פתי און צום חסר לב, און נישט צום לץ און צום רשע. דער לץ מאכט ליצנות פון די חוקי החכמה וואס ס'איז נישט פאראן אויף זיי קיין ראיות, און דערפאר דער וואס איז אים מייסר נעמט אויף זיך א קלון; און דער רשע נעמט אפילו נישט אן קיין שכל'דיגע ראיות, ווייל זיי שטייען קעגן זיינע תאוות, און דערפאר דער וואס טוט אים מוכיח זיין נעמט אויף זיך זיין מום - דער רשע וועט אים באהעפטן מיט זיין רשעות. אויך א שכל'דיגע תוכחה העלפט נישט ביים לץ, ווייל פונקט דערפאר וואס זי איז איבערצייגנד און מחייב, פיינט ער דעם מוכיח, און ער גייט אויך נישט צו די חכמים. דער וועג וואס ברענגט תועלת איז "הוכח לחכם ויאהבך": זיך צו ווענדן צום מענטש מתוך כבוד און חשיבות, און מתוך א צוזאג פון ליבע און שפע, און נישט פון א שרעק און שנאה. דער חכם לייגט צו חכמה צו זיין חכמה, און דער צדיק, וואס גייט אין זיין וועג בכח פונעם געוואוינהייט, לייגט צו לקח ווען מען לאזט אים וויסן די טעמי הדברים. און דער אנהויב פון אלעם - יראת ה', וואס זי איז דער איינציגער טויער מקבל צו זיין די חוקי החכמה, וואס ס'איז נישטא אויף זיי קיין מופתי הדעת, און ערשט נאכן זיך פארטיפן אנטפלעקט זיך אין זיי דער אמת'ער צדק און יושר.