הקדמה
אין קאפיטל ח' רעדט די חכמה אליין, זי רופט אויס וועגן זיך און רעכנט אויס וואס זי פארמאגט צו געבן פארן מענטש. אינעם טייל פאר אונז שטייען מיר ביי דער מדריגה וואו די חכמה ציילט אירע כוחות: עצה און תושיה, בינה און גבורה; איר השפעה אויף דער הנהגה פון מלכים און שופטים; איר ליבשאפט צו ווער עס האט איר ליב; און וואס זי לאזט אין ירושה פאר אירע ליבהאבערס - עשירות, כבוד, פרי און תבואה, און צום סוף "יש" און פולע אוצרות. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים לויטן ביאור פונעם מלבי"ם.
"לי עצה ותושיה" - וואס איז אן עצה
לִי־עֵצָה וְתוּשִׁיָּה אֲנִי בִינָה לִי גְבוּרָה׃ (יד) - צו מיר געהערט עצה און תושיה, איך בין בינה, צו מיר געהערט גבורה.
"עצה", זאגט דער מלבי"ם, איז דער באשלוס צו וואס דער מענטש קומט אין א זאך וואס האט עטליכע מעגליכקייטן. א מענטש באראט זיך אין זיין הארץ: זאל איך טון אזוי צי זאל איך טון אזוי? און דאס וואס ער באשליסט צום סוף - דאס איז די עצה. די עצה איז דער אויספיר נאך די ספיקות.
און דא איז דער פלאץ פון דער חכמה. מיר האבן דאך שוין מסביר געווען אז די חכמה באשעפטיגט זיך תמיד מיט צוויי מצבים: צו וויסן מבחין צו זיין צווישן גוט און שלעכט, צווישן מאראליש און נישט מאראליש. און דערפאר זענען דא אסאך מענטשן וואס שטעלן זיך דערקעגן, ווייל די חכמה קומט מיר באשטימען וואס איז אויסגעהאלטן און וואס נישט, בעת איך וויל טון וואס מיין הארץ גלוסט. אבער דער וואס האט קונה געווען חכמה - גיט אים די חכמה די עצה. אזוי רופט דער זוהר הקדוש אן די תורה: תרי"ג עיטין, תרי"ג עצות. די תורה גיט מיר אן עצה וויאזוי צו וועלן דעם גלייכן וועג.
און דאס איז אויך דער באגריף פון "מאושר" וואס מיר האבן פריער ערקלערט: א מאושר איז א מענטש וואס פאר יעדער איינציגער מעשה זיינע האט ער אן אישור. די תורה גיט אים די ריכטיגע עצה, און דאס איז דער אמת'ער גליק.
"ותושיה" - פעולות העכער דעם טבע
וואס איז תושיה? זאגט דער מלבי"ם: דאס זענען די ניסים וואס ווערן געטאן דורך די ערליכע ישרים מכוח דער חכמת התורה. מכוח דער חכמה פועל'ט ער אויך אין דער טבע, און אזוי ווי עס שטייט "יצפון לישרים תושיה" - דער קדוש ברוך הוא גרייט צו אין יעדן דור וואונדערליכע זאכן, אז די ישרים און צדיקים זאלן קענען מאכן אותות ומופתים. קומט אויס אז די חכמה גיט צוויי זאכן: ערשטנס, עצה - צו באשליסן ריכטיג אין א פאל פון א ספק; און צווייטנס, תושיה - אז דורך דער תורה הקדושה קען דער מענטש פועל'ן אפילו זאכן וואס זענען העכער דעם טבע.
"אני בינה לי גבורה" - קעגן דער עצה און קעגן דער תושיה
קעגן דער עצה שטייט "אני בינה". כדי צו צוקומען צו דער ריכטיגער עצה מוז מען זיך מתבונן זיין. אויב דו וועסט זיך נישט מתבונן זיין - וועסטו נישט צוקומען צו קיין ריכטיגער עצה. א מענטש קומט דאך זיך באראטן, און נאך איידער דער יועץ האט אויסגעהערט די צדדים און פאר ער האט בכלל מעיין געווען פסק'נט ער שוין "איך האלט אז דו זאלסט טון אזוי און אזוי" - דאס איז דאך א שוטה. צו אזא מענטש זאגט מען תיכף א שיינעם דאנק פאר דער עצה, און עס זענען דא גרויסע שאנסן אז פונקט פארקערט פון וואס ער האט גע'עצה'ט וועט מער מצליח זיין. דער אלף בית פון א יועץ איז אויסצוהערן, בודק צו זיין די צדדים הדק היטב, און ערשט דעמאלט ארויסקומען מיט א מסקנה. און דאס איז "לי עצה" - פארוואס? "ווייל איך בין בינה". דורך דער תורה טוט מען זיך מתבונן זיין און מען בודק די זאכן, און פון דעם קומט מען צו צו דער ריכטיגער עצה. און ווי די חכמים זאגן: מרבה עצה מרבה תבונה - ווער עס וויל מערן עצה און צוקומען צו ריכטיגע מסקנות, מוז מערן התבוננות.
און קעגן דער תושיה שטייט "לי גבורה". כדי צו פועל'ן די וואונדערליכע מעשים, די ניסים וואס די גרויסע לייט טוען מכוח דער חכמה, פאדערט זיך גבורה. זאגט דער קדוש ברוך הוא: איך בין דער וואס גיט דעם כוח און די גבורה פארן צדיק צו משדד זיין מערכות הטבע - צו גזירה'נען אויף א טייך ער זאל אויסגעטריקנט ווערן, און אויף דער זון און דער לבנה זיי זאלן בלייבן שטיין אויף זייער פלאץ. פון וואנען קומט די דאזיגע גבורה? פון מיר. איך האב זי געגעבן פארן חכם, כדי ער זאל קענען דורך דעם פועל'ן און טון תושיה.
"בי מלכים ימלוכו" - צוויי הנהגות
בִּי מְלָכִים יִמְלֹכוּ וְרֹזְנִים יְחֹקְקוּ צֶדֶק׃ (טו) בִּי שָׂרִים יָשֹׂרוּ וּנְדִיבִים כׇּל־שֹׁפְטֵי צֶדֶק׃ (טז) - דורך מיר וועלן מלכים קעניגן, און שׂרים וועלן געזעצן מאכן מיט גערעכטיקייט. דורך מיר וועלן פירער הערשן, און איידעלע לייט, אלע ריכטער פון גערעכטיקייט.
ביים סוף פונעם פסוק זענען דא וואס גירסא'נען "כל שופטי צדק" און עס זענען דא וואס גירסא'נען "כל שופטי ארץ". דער מנחת שי ברענגט אז שוין עטליכע פריערדיגע ספרים זענען מחולק אין דעם, און ער שרייבט אז ס'איז נישטא קיין מעגליכקייט דאס מכריע צו זיין.
צווישן די געזעצן פון דער הנהגה פון חכמה זענען פאראן צוויי באזונדערע הנהגות: די הנהגה פון מלכים און די הנהגה פון שופטים. און ווי עס שטייט אין אן אנדער ארט: "הן לצדק ימלוך מלך ולשרים למשפט ישורו". עס איז פאראן א קבועה'דיגע הנהגה לויט דעם משפט - דאס איז דער משפט פון די שרים. די שרים זענען די שופטים, זיי זענען די ממונים, און זיי פסק'ענען לויט'ן דין תורה, און דאס הייסט משפט. און עס איז פאראן אן הנהגה וואס איז נישט לויט'ן קבועה'דיגן דין, און זי ווערט אנגערופן צדק, און דאס איז די הנהגה פונעם מלך.
די תורה האט געגעבן רשות פאר'ן מלך צו משפט'ן שלא על פי די קבועה'דיגע געזעצן. און ווי דער רמב"ם שרייבט: דער מלך הרג'עט אסאך מענטשן אין איין טאג, ער משפט לויט זיין שיקול הדעת לויט'ן צורך השעה, און ער קען דן זיין אפילו אן עדים און אן התראה, און אפילו אן מברר זיין מיט פיל חקירות און בדיקות. דאס איז א כח פון שפיטה און מלכות צו משפט'ן אפילו ווען די זאכן גייען נישט לויט אלע כללים.
אויך היינט זעט מען דאס. ווען מען וואלט געדארפט משפט'ן בן לאדן אין א געריכט, וואלט מען געמוזט אדורך גיין א גאנצן פראצעס פון דער משפט סיסטעם, וואו ער וואלט געגעבן פרייען לויף צו זיינע אלע רייד, אויפגעוועקט די מוסלעמענער וועלט און אנגעמאכט א גאר ערנסטע פראבלעם. איז אויפגעשטאנען דער מלך וואס ווערט אנגערופן אבאמא, און ער האט באשלאסן צו שיקן צו אים מענטשן וואס זאלן אים שיסן א קויל אין קאפ. איז דאס געזעצליך? לויט דער הנהגה פון מלכים - יא; לויט דער הנהגה פון משפט - ניין. א מלך האט רשות קובע צו זיין און טאן זאכן אפילו ווען זיי זענען נישט לויט די אנגענומענע מאסשטאבן פון אן ארדנטליכן משפט פראצעס.
"בי מלכים ימלוכו ורוזנים יחוקקו צדק" - צום מלך באגלייטן זיך די רוזנים, און דאס זענען זיינע יועצים. דער מלך צוזאמען מיט זיינע יועצים זענען די וואס מאכן "צדק", דאס הייסט דער מלך קען פסק'ענען אויף אן אייגענעם אופן, אן זיין אונטערווארפן אונטער דער משפט סיסטעם.
און קעגן די קבועה'דיגע משפטים פון דער תורה, מיט וועלכע אלע בתי דינים און אלע דיינים פסק'ענען און נישט דער מלך, ווערט געזאגט "בי שרים ישורו ונדיבים כל שופטי צדק". אלע די וואס זענען די שרים און די שופטים - זייער שררה איז לויט דער חכמה העליונה, לויט דער תורה וואס איז איינגעקריצט און קבוע פאר אונז. און "ונדיבים כל שופטי צדק" - דאס זענען די וואס פסק'ענען לויט דעם צדק וואס איז פון פריער באשטימט, וואס דאס איז די חכמה העליונה וואס איז קבוע אין דער הייליגער תורה.
"אני אוהבי אהב" - די חכמה האט ליב די וואס האבן איר ליב
אֲנִי [אֹהֲבַי] אֵהָב וּמְשַׁחֲרַי יִמְצָאֻנְנִי׃ (יז) - איך האב ליב די וואס האבן מיר ליב, און די וואס זוכן מיך וועלן מיך געפינען.
רש"י ערקלערט אז "אהב" דא איז ווי "אאהב", א לשון פון א פעולה און נישט א לשון פון א ציווי. און נאך איז רש"י מדייק: עס שטייט געשריבן "אוהביה" און מען ליינט "אוהבי" - זאגט דער הקדוש ברוך הוא: די ליבהאבער פון דער הייליגער תורה, האב איך ליב. "ומשחרי" - דאס זענען די וואס זוכן מיך, "ימצאונני" - און עס שטייט נישט "ימצאוני", נאר מיט א דאפלטן נו"ן, צו זאגן אז ער וועט זוכה זיין אנצוקומען ביז די נו"ן שערי בינה, פופציג שערי בינה וועלן מיר אים באווייזן.
און דער מלבי"ם ערקלערט: ווער עס איז שוין דבוק אין דער חכמה און האט איר ליב - האט די חכמה אים ליב. כביכול די חכמה אליין איז ווי א געשטאלט וואס שפעט אים אן פון אירע סודות און פון איר פנימיות. ווער עס לייגט אריין כוחות אין דער חכמה, לייגט די חכמה אריין אין אים. און אזוי ווי א ליבהאבער אנטפלעקט סודות פאר זיין באליבטן, אזוי אנטפלעקט די חכמה אירע סודות פאר דעם וואס האט איר ליב, און זי היט אים אויך אפ פון יעדן חטא, אזוי ווי א ליבהאבער היט זיין באליבטן.
"ומשחרי" - דאס איז דער וואס האט נאך נישט קונה געווען די חכמה, אבער ער שטרענגט זיך אן און זוכט זי. "משחר" איז מלשון שחר: שוין אינדערפרי שטייט ער אויף זוכן די תורה הקדושה. "ימצאונני" - ער וועט זוכה זיין צו געפינען, און ער וועט האבן א הילף פונעם אויבערשטן וואס וועט משפיע זיין אויף אים די השפעה פון זיין חכמה.
דער וואס וויינט ביים ארון הקודש - צוויי מעשיות
ר' משה פיינשטיין האט דערציילט אויפן גאון ר' צבי פסח פראסקין, אז אין זיין יוגנט אין ישיבה איז ער געווען א שווערער מבין און שווער צו תופס זיין. וואס אן אנדערער האט געלערנט איין מאל און פארשטאנען, האט ער געדארפט איבערחזרן עטליכע מאל, און פלעגט פארגעסן. אבער ער האט געהאט א גאר גרויסן רצון צו לערנען תורה. איין מאל האבן עטליכע בחורים גערעדט אין לערנען, און ער האט זיך צוגעשטעלט און געזאגט זיין סברא, און די בחורים האבן אפגעלאכט פון זיין קליינער השגה און געוויזן אז ער פארשטייט בכלל נישט וואס מ'רעדט. ער איז געווען שטארק באליידיגט, ער האט פארלאזט די ישיבה, איז געגאנגען אין א דערנעבנדיגן בית המדרש, געעפנט דעם ארון הקודש און געוויינט מיט ביטערע טרערן: פארוואס האסטו מיר נישט געגעבן קיין דעה? פארוואס האסטו מיר נישט געגעבן קיין בינה צו עוסק זיין אין דער תורה? אזוי האט ער געוויינט ארום א שעה ביז זיינע כוחות זענען אויסגעגאנגען, און ער איז דארט איינגעשלאפן. אין חלום האט מען אים געוויזן פון הימל און געזאגט: מיר האבן געהערט און אנגענומען דיין תפילה. נעם יעצט מסכת בבא קמא און הייב אן צו לערנען, און פון היינט אן וועסטו זען סייעתא דשמיא. און אזוי איז טאקע געווען: ער האט אנגעהויבן לערנען בבא קמא און אנגעהויבן מבהיל צו זיין אלע זיינע צוהערער מיט זיין פארשטאנד און טיפקייט, ביז מ'האט אים בכלל נישט דערקענט. און דער זעלבער ר' פסח פראסקין איז געווען דער רבי פון ר' משה פיינשטיין, דער גדול הדור אין אמעריקע. קוקט צו וואספארא גדלות ער איז צוגעקומען - און דאס איז "ומשחרי ימצאונני": אויב דו זוכסט און בעטסט און ווילסט באמת, וועסטו זוכה זיין.
און מיינט נישט אז דאס זענען מעשיות בלויז פון פריערדיגע דורות. ס'איז געהערט געווארן נישט לאנג צוריק אויף א בחור וואס איז געווען דער בעסטער מוח אין דער ישיבה, און יעדער ישיבה גדולה וואו ער איז געגאנגען פארהערן זיך איז געווען גרייט צו געבן אסאך ער זאל קומען צו איר. ביים סיום פון דער ישיבה קטנה, ווען די בחורים זענען שוין אריבער צו דער ישיבה גדולה, האבן די רמ"ים גערעדט, און צווישן זיי האט אויך גערעדט דער מנהל פונעם פנימיה. ער האט געזאגט: איך ווייס נישט צי פיל געדענקען וויאזוי פלוני איז אריינגעקומען צו אונז אין ישיבה. לכתחילה איז ער געווען בינוני און אונטער דעם, ער האט געמאכט גרויסע מיה צו פארשטיין, און אלעס איז אים געגאנגען גאר שווער. און אינעם קומענדיגן זמן קיץ איז ביי אים פארגעקומען א גרונטליכע ענדערונג און ער איז געווארן נומער איינס אין ישיבה. פיל לייגן דאס אן אויף זיין הארעוואניע און עמל, און זיכער איז דאס אלעס זייער וויכטיג, אבער איך וויל אייך דערציילן א זאך וואס נישט אסאך ווייסן: איין נאכט בין איך פארבייגעגאנגען דעם בית המדרש, די לעקטערס זענען שוין געווען פארלאשן און ס'איז געווען שטיל, און איך האב געהערט קולות פון אינעווייניג. איך האב שטילערהייט געעפנט די טיר, און איך האב געהערט ווי דער בחור וויינט פארן ארון הקודש מיט הייסע טרערן און בעט צום אויבערשטן ער זאל אים עפענען דאס הארץ צו זוכה זיין צו פארשטיין תורה. און דאס איז געווען פארן גיין אויף בין הזמנים; מיר זענען צוריקגעקומען צום זמן קיץ - און דער בחור האט אויפגעבליט. ס'איז אוממעגליך צו גלייבן אז דאס איז דער זעלבער בחור פונעם פריערדיגן זמן. איך ווייס פארוואס - ווייל איך האב אים געזען.
דאס איז "משחרי ימצאונני". ווען א מענטש בעט - זעט וויפיל דער קדוש ברוך הוא שוועבט און גיסט אויף אים אראפ; נאר זאל ער בעטן. "אני אוהבי אהב" - ווער עס האט ליב די תורה, האט די תורה אים ליב און איז אים משפיע; און ווער ס'איז נאך נישט אנגעקומען צו ליבשאפט, ווייל ער איז נאך ווייט און האט נאך נישט פארשטאנען, נאר ער זוכט און בעט בלויז - וועט ער אויך זוכה זיין צו געפינען די תורה הקדושה, און ער וועט האבן עזר השם למעלה מדרך הטבע.
"עושר וכבוד אתי" - הון עתק און כבוד שבצדקה
עֹשֶׁר־וְכָבוֹד אִתִּי הוֹן עָתֵק וּצְדָקָה׃ (יח) - רייכטום און כבוד זענען מיט מיר, א גרויס פארמעגן און צדקה.
קעגן "עושר" זאגט דער פסוק "הון עתק". דער עושר פון דער וועלט האלט נישט אן קיין לאנגע צייט, און אפילו אויב עס האלט אן אלע טעג פון זיין לעבן - א זאך וואס איז גארנישט זיכער - נאך די הונדערט און צוואנציג יאר באגלייט עס נישט זיין בעל הבית; עס בלייבט דא. מען באגלייט דעם מענטש בשעת זיין פטירה פון דער וועלט מיט גארנישט אויסער מצוות ומעשים טובים.
לעומת זה, דער פארמעגן פון דער חכמה איז "הון עתק". דער מלבי"ם ערקלערט "עתק" מלשון עתיק - אן אלט פארמעגן. דער ווילנער גאון ערקלערט "עתק" מלשון נעתק, ווי "נעתק הדיבור מפיו" - א פארמעגן וואס איז נישט צום געפינען, א פארמעגן וואס מ'קען נישט משער זיין. און טייל ערקלערן מלשון "יביעו ידברו עתק", א לשון פון שטארקייט - א גרויס און שטארק פארמעגן. זעען מיר דאך אז קעגן דעם צייטווייליגן עושר וואס איז דא, איז פארהאן א פארמעגן וואס מ'קען נישט משער זיין און באשרייבן, אן אלט פארמעגן וואס איז פריער פון בריאת העולם. און נאך מער: "עתק" מלשון נעתק - דיין עושר קענסטו נישט מעתיק זיין פון דאנעט צו עולם האמת סיידן דו האסט געטאן דערמיט צדקה; אבער די תורה איז א פארמעגן וואס ווערט נעתק פון זיך אליין צום עולם הבא, א פארמעגן וואס דו דארפסט נישט מורא האבן אז עס וועט בלייבן דא.
און קעגן דעם "כבוד" שטייט "וצדקה". דער כבוד וואס א מענטש האט אויף דער וועלט איז לרוב א כבוד שלא בצדקה, דאס הייסט נישט לויט יושר און רעכט; אבער דער כבוד פון דער חכמה איז א כבוד שבצדקה - לויט דער צדקת מעשים פונעם מענטש איז ער זוכה צום כבוד. און אזוי ווי חז"ל זאגן: ווער עס אנטלויפט פון כבוד, לויפט דער כבוד אים נאך, און ווער ס'לערנט תורה בסתר, שרייט זיין תורה אויף אים בגלוי. דאס איז א כבוד וואס האט א רוקן, יסודות און ווארצלען, און די ווארצלען זענען די מצוות און מעשים טובים. אבער א מענטש וואס האט באקומען כבוד ווייל מען האט געמאכט אויף אים א באריכט אין דער צייטונג - וואספארא כבוד איז דאס? עס האט נישט קיין אמת'ע סיבות און נישט קיין שום ווארצלען. אבער דער כבוד פון דער תורה און צדקה איז א כבוד וואס איז בצדק, און דורך דעם איז מען זוכה אויך צום כבוד השם: "והלך לפניך צדקך כבוד ה' יאספך".
"טוב פריי מחרוץ" - פרי און תבואה
טוֹב פִּרְיִי מֵחָרוּץ וּמִפָּז וּתְבוּאָתִי מִכֶּסֶף נִבְחָר׃ (יט) - בעסער איז מיין פרי פון גאלד און פון פז, און מיין תבואה פון אויסגעקליבענעם זילבער.
"פרי" נעמט אַרײַן אַלץ - סײַ אַ פֿולקאָמענע פֿרוכט און סײַ אַ פֿרוכט וואָס איז נאָך נישט גאַנץ פֿאַרטיק. "תבואה", לויט איר פּינקטלעכער הגדרה, באַציט זיך אויף מיני דגן; כאָטש מיט אַן אַלגעמיינעם נאָמען קען מען זאָגן "תבואת הארץ" אויף אַלץ, אָבער געוויינטלעך איז תבואה דגן, און דאָס מיינט פֿולקאָמענע תבואה און נישט בעת זי שטייט נאָך אין איר בליִונג. און אַזוי איז דער שטייגער פֿון דער וועלט: ווען די תבואה ווערט פֿאַרטיק, פֿאַרקויפֿט מען זי און מען פֿירט זי אַרויס אין אַנדערע מדינות, בעת וואָס די פֿרוכט האַלט מען אײַן אינעם לאַנד, ווײַל פֿרוכט קען מען נישט איבערפֿירן פֿון איין מדינה צו דער אַנדערער אָן דעם וואָס זי זאָל פֿאַרפֿוילט ווערן, בעת תבואה קען מען האַלטן און איבערפֿירן מיט שיפֿן פֿון איין אָרט צום צווייטן, און זי האַלט זיך פֿיל חדשים.
"חרוץ" און "פז" זענען דאָס טײַערסטע גאָלד, און זיי האַלט מען פֿאַרוואַרט אין אוצרות. און דער פּסוק זאָגט: די פֿרוכט פֿון דער חכמה איז בעסער פֿון חרוץ און פֿון פז - מער וויכטיק, מער טײַער און מער באַזונדער פֿון די זאַכן וואָס מען האַלט פֿאַרשלאָסן אין שטוב.
זילבער (כסף), ווידער, שטייט צום אויסגעבן, און אין דעם איז עס ענלעך צו תבואה וואָס מען האַנדלט מיט איר און מען פֿירט זי אַרויס. און אַנטקעגן דעם שטייט די בינה: אויך בינה איז נישט בלויז "כזה ראה וקדש", נאָר זי פֿירט אויס פֿון אַ זאַך וואָס מען האָט געהערט עפּעס אַן אַנדער זאַך - מען איז מבין דבר מתוך דבר. פּונקט ווי געלט איז געמאַכט אויסצוגעבן און מיט אים קויפֿט מען אַנדערע זאַכן, אַזוי אויך בינה. ווער עס בײַ אים זענען די פֿרי חכמה פֿאַרטיק געוואָרן אין זײַן שׂכל ביז זיי זענען געוואָרן בגדר תבואה - וואָס לכתחילה איז עס געווען אַן אומפֿאַרטיקער פֿרוכט און איצט האָט זיך זײַן וואוקס פֿאַרענדיקט און עס איז אַ פֿאַרשטענדלעכע זאַך - ער טראַכט דערין אַרײַן, פֿאַרטיפֿט זיך דערין און ברענגט אַרויס אַ זאַך פֿון אַ זאַך, און דאָס ווערט בײַ אים בבחינת כסף וואָס מען גיט אויס.
און אויף דעם זאָגט דער פּסוק: "ותבואתי מכסף נבחר". פֿאַרוואָס איז מײַן תבואה אויסגעקליבענער פֿון זילבער? ווײַל מיט געלט קויפֿט מען גשמיות'דיקע און ערדישע זאַכן, בעת מיט מײַן תבואה - מיט דער בינה וואָס ברענגט אַרויס אַ זאַך פֿון אַ זאַך - קויפֿט מען נצח נצחים. קומט אויס: מײַן פֿרוכט, וואָס איז דער אָנהייב פֿונעם וואוקס, איז בעסער פֿון חרוץ און פֿון פז וואָס מען האַלט אין שטוב; און מײַן תבואה, וואָס איז דאָס פֿאַרשטיין אַ זאַך פֿון אַ זאַך, איז בעסער פֿון אויסגעקליבענעם זילבער וואָס מען גיט אַרויס פֿון שטוב.
"באורח צדקה אהלך" - משפט און צדקה, אורח און נתיב
בְּאֹרַח־צְדָקָה אֲהַלֵּךְ בְּתוֹךְ נְתִיבוֹת מִשְׁפָּט׃ (כ) - אויפֿן וועג פֿון צדקה גיי איך, אינמיטן די שטעגן פֿון משפּט.
דער הקדוש ברוך הוא פֿירט זיך מיט זײַנע באַשעפֿענישן מיט צוויי מדות: מידת המשפט און מידת הצדקה. משפּט איז ווי זײַן נאָמען באַטײַט - דין: עס קומט דיר, באַקומסטו; עס קומט דיר נישט, באַקומסטו נישט. אָבער צדקה - וואָס קומט דען יענעם אָרימאַן וואָס איך גיב אים אַ פּרוטה? עס קומט אים נישט, נאָר איך דערבאַרים זיך אויף אים און גיב אים. אַ מענטש וואָס האָט געאַרבעט - קומט אים שׂכר; אַ מענטש וואָס שטרעקט אויס די האַנט - איז דאָס צדקה, און נישט לויט אַ חשבון פֿון זכותים און חובות.
די הנהגה מיט וועלכער דער אייבערשטער פֿירט זיך מיט די צדיקים לויט זייערע זכותים און זייערע מעשׂים רופֿט זיך משפּט, און דאָס איז לויטן דין. און דאָס וואָס דער הקדוש ברוך הוא איז משפּיע אויף די צדיקים מער ווי זיי האָבן געטאָן און מער ווי עס קומט זיי - איז פֿונעם כּוח פֿון דער העכסטער צדקה, אָן צו קוקן אויף די זכותים כּלל.
און איצט, מיר האָבן שוין מסביר געווען עטלעכע מאָל אַז עס איז פֿאַראַן אַ חילוק צווישן "אורח" און "נתיב": אַן אורח איז אַ וועג וווּ די רבים גייען, און אַ נתיב איז דער שטעג פֿונעם יחיד. דעריבער שטייט "בתוך נתיבות משפט": מידת המשפט גייט אויפֿן נתיב פֿונעם יחיד, וואָס מען וועגט אָפּ פֿאַר יעדן איינעם וויפֿל שׂכר עס קומט אים לויט זײַן נתיב און לויט זײַנע מעשׂים. כּדי צו משפּט'ן עמעצן מוז מען דאָך אַראָפּגיין ביז די קלענסטע פּרטים, און אויב נישט - איז דאָס נישט קיין משפּט און נישט קיין יושר.
אַנטקעגן דעם, בײַ מידת הצדקה איז גאָרנישט דאָ קיין בירור פֿון פּרטים פֿון זכות און חוב, און מען דאַרף נישט קוקן אויף די פּרטיות פֿונעם מענטש, נאָר באופן כּללי האָט מען באַשלאָסן אים צו געבן. דעריבער שטייט "באורח צדקה" - אַן אורח, דער וועג פֿון רבים, אַן אַלגעמיינער בליק. מיט דעם דאָזיקן אַלגעמיינעם בליק איז דער הקדוש ברוך הוא משפּיע אויף די צדיקים, און דאָס איז אויף אַ ניסימ'דיקן און וואונדערלעכן אופֿן, אָן צו בודק זײַן יעדן באַזונדערן זכות און יעדן באַזונדערן מעשׂה.
"להנחיל אוהבי יש" - דער שׂכר אַלס אַן עקזיסטירנדיקע מציאות
לְהַנְחִיל אֹהֲבַי יֵשׁ וְאֹצְרֹתֵיהֶם אֲמַלֵּא׃ (כא) - צו לאָזן ירשענען מײַנע ליבהאָבערס דאָס וואָס איז פֿאַראַן, און זייערע אוצרות וועל איך אָנפֿילן.
נאכדעם וואס ער רעדט וועגן די צדיקים און וועגן דער השפעה אויף זיי, טוט דער כתוב מפרט זיין וואס ער איז משפיע: די פרי פון זייערע צדקות. און מיר זאלן נישט מיינען אז די מצוה וואס איך האב מקיים געווען און דער שכר וואס איך וועל באקומען דערויף זענען צוויי באזונדערע זאכן - דאס איז א טעות. ווען א מענטש איז מקיים א מצוה באשאפט ער דערמיט אן עקזיסטירנדע מציאות אויבן, און די דאזיגע מציאות ווארט אויף אים ביז ער וועט קומען אפנעמען זיין שכר. און דערפאר זאגן מיר אז דער מענטש גייט לבית עולמו - וואו איז זיין עולם? יעדע מעשה וואס דו טוסט, לייגסטו צו נאך א שיכט און נאך א ציגל אין דיין עולם אויבן. און ווי מ'האט געזאגט אין יענעם משל: פארוואס בין איך אין א צריף און גאלדשטיין אין א ווילא? האט מען אים געזאגט: מיין טייערער, ער האט מיטגעברענגט מיט זיך פערציג פועלים.
און אז דאס איז אן עקזיסטירנדע מציאות, איז דאס נישט סתם עפעס א זאך אויף דער צוקונפט. א משל צו א מענטש וואס קויפט מיט מזומן: יעדע זאך וואס ער נעמט, לייגט ער אראפ באצאלט. לעומת זה דער וואס קויפט אויף קרעדיט - דאס הייסט אין דער לופטן. מענטשן האבן נישט ליב קיין קרעדיט, זיי האבן ליב מזומן. און פארוואס האט דער יצר הרע אזא גרויסן הצלחה? ווייל ער ארבעט אויף מזומן, בעת דער יצר הטוב, נעבעך, ארבעט אויף קרעדיט שוטף פלוס זעכציג יאר. צו ווארטן זעכציג, זיבעציג, אכציג יאר - דאס איז נישט פשוט. "אין ידיד נאמן ככסף מזומן", פרעג סיי וועלכן אנהייבער סוחר: ברענג מיר מזומן, נישט קיין וויזע און נישט קיין טשעקן.
און אויף דעם זאגט דער כתוב: וויסן זאלסטו, דער שכר וואס דער הקדוש ברוך הוא גייט דיר געבן איז נישט קיין נעפעלדיגע צוקונפטיגע זאך - "להנחיל אוהבי יש", יש ממש. "פרי מעלליהם יאכלו" - וואס דו טוסט יעצט פלאנצטו איין, און די דאזיגע פרי עקזיסטירט און האט אן אמת'ע מציאות.
און קוקט ווי פארדרייט מענטשן זענען. ווען דער יצר הרע רעדט מיר דא צו, וואס שלאגט ער פאר? קום עסט אייזקרעם, נישט כשר אבער געשמאק. און וואס דאכט זיך מיר? קיין עולם הבא איז נאך נישטא, אבער אייזקרעם איז דאך יעצט יא דא. אבער דער אמת איז פונקט פארקערט: די אייזקרעם איז א פאטא מארגאנא, אן אילוזיע, דער יצר הרע צינדט דיר אן בלינקעדיגע ניאן-ליכט און דו נארסט זיך אפ. וואס עקזיסטירט און איז באמת דא? די אייביקייט, דער עולם הבא - דאס איז דא און עקזיסטירט באמת. און דאס איז וואס מיר זאגן: ווי האב איך פארביטן אן עקזיסטירנדע וועלט מיט א פארגייענדיגע וועלט. וואס בלייבט דען איבער פון נעכטיגן אייזקרעם? אבער די מצוה וואס איך האב מקיים געווען נעכטן, און די התגברות וואס איך האב נעכטן געטון - דאס בלייבט מיר אויף לנצח נצחים; "פרי מעלליהם יאכלו", דאס איז א פרי, דאס עקזיסטירט.
און מענטשן זעען עס פארקערט, און דאס איז א חלק פונעם נסיון פונעם יצר הרע. רבי לייב חסמן האט אמאל געזאגט: ס'איז געווען איינער, א דארפסמאן, וואס איז צום ערשטן מאל אין זיין לעבן אנגעקומען אין א קינא. ער איז שטארק נתפעל געווארן - ליכט בליצן אויפן לייוונט, וואגאנען, פערד, הפלא ופלא. ער איז נישט געווען זיכער צי דאס וואס ער זעט איז עכט, האט ער ארויסגענומען א פאנאר פון קעשענע און עס אנגעצינדן כדי צו זען. און וואס איז געשען? אלעס איז פארשוואונדן געווארן. האט מען אים געזאגט: פארלעש דעם פאנאר. דאס איז די מציאות פון דער וועלט: אלעס וואס דו זעסט איז א מאווי, און מענטשן לעבן אין א פילם און עס דאכט זיך זיי אז דא איז דא עפעס א מציאות, איך גיי און איך טו און איך בין מצליח. און וואס בלייבט פון דעם אלעם? גארנישט, ס'איז א סרט. צינד אן אביסל דעם פאנאר, צינד אן די תורה, און דו וועסט זען אז אלעס איז הבל הבלים. זיבן הבלים רעכנט אויס קהלת. און ווער זאגט דאס? נישט איך און נישט דו - וואס פארשטייען מיר דען אין תענוגי עולם הזה? שלמה המלך זאגט: "והיו לי" און שרים ושרות, און איך האב געהאט און געהאט, און חכמות און אלעס, און מיט דעם אלעם זאג איך דיר: הבל הבלים הכל הבל.
אויב אזוי, איז פארהאן א בחינה פון "יש", און דער דאזיגער יש איז די אייביקייט. "להנחיל אוהבי יש" - דאס איז דער פרי פון זייערע מעשים, און די דאזיגע בחינה איז משפט: איך האב מקיים געווען, איך האב געטון, עס קומט זיך מיר. אבער ער האט דאך פריער דערמאנט "באורח צדקה", אז די צדיקים זענען זוכה אויך צו צדקה - און דערפאר לייגט ער צו "ואוצרותיהם אמלא". צדקה איז א געבן אן צו קוקן אויפן זכות, מער וויפיל עס קומט זיך. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך האב נאך געוואלדיגע אוצרות אנצופילן פאר דיר, אויך מער ווי דאס וואס עס קומט זיך דיר. אבער פאר וועמען? פארן צדיק. ווער עס וועט זיך באמת משתדל זיין - האט דעם אמת'ן "יש" וואס איז פרי מעלליו, און ער האט אויך די אוצרות וואס דער אויבערשטער וועט אים אנפילן, וואס זיי זענען פון דער צדקה העליונה.
צום סך-הכל:
די חכמה רופט אויס וואס זי האט אין דער האנט צו געבן: עצה - דער ריכטיגער באשלוס אין יעדער דילעמע, וואס קומט מכוח הבינה און התבוננות; און תושיה - דער כוח צו פועל'ן העכער דעם טבע, וואס קומט פון דער גבורה וואס דער בורא האט געגעבן. מיט איר קעניגן קעניגן און שרים משפט'ן, אין צוויי הנהגות: דער צדק פונעם קעניג און דער משפט פון די שרים. ווער עס האט ליב די חכמה - האט זי אים ליב און אנטפלעקט אים אירע סודות און היט אים אפ פון חטא; און ווער עס איז דערווייל נאר משחר און זוכט, ווי יענע וואס האבן געוויינט פארן ארון הקודש, איז זוכה צו געפינען מיט אן הילף וואס איז העכער דעם טבע. דער פארמעגן פון דער תורה איז אן הון עתק וואס ווערט נעתק מיט אונז צום עולם הבא, און איר כבוד איז א כבוד בצדק; איר פרי איז בעסער פון גאלד און פז, און איר תבואה - די השגה פון דבר מתוך דבר - איז אויסגעוועלט מער פון זילבער, ווייל מיט דעם קויפט מען ערדישקייט און מיט איר קויפט מען די אייביקייט. און דער אויבערשטער פירט זיך מיט די צדיקים אין נתיבות משפט לויט זייערע מעשים, און אין אן אורח צדקה העכער וויפיל עס קומט זיך זיי: "להנחיל אוהבי יש" - שכר וואס איז אן עקזיסטירנדע מציאות און נישט קיין צוקונפטיגע צוזאג - "ואוצרותיהם אמלא" פון דער צדקה העליונה.