קאפיטל ח' אין משלי איז דער גרויסער אויסרוף פון דער חכמה צו די בני אדם. אינעם קנאַפּן שטיקל וואָס שטייט פאַר אונדז, שטעלן מיר זיך אָפּ אויף פיר שיכטן צו וועלכע די חכמה ווענדט זיך: צום המון עם און צו די יחידי סגולה, צו די בעלי בינה און צו די וואָס געפינען דעת. פון דאַנען גייט שלמה המלך ווייטער און לערנט אויס וואָס איז דער מקח מיט וואָס די חכמה ווערט געקויפט, און פאַרוואָס דווקא יראה איז איר טויער. מיר וועלן גיין ווי אונדזער שטייגער האַנט ביי האַנט מיטן מלבי"ם.
בְּצֶדֶק כָּל אִמְרֵי פִי אֵין בָּהֶם נִפְתָּל וְעִקֵּשׁ׃ (ח) - מיט גערעכטיקייט זענען אַלע רייד פון מיין מויל, עס איז נישטאָ אין זיי קיין פאַרדרייטס און קיין קרומס.
דאָ רעדט דער פסוק וועגן דער תורה שבכתב, וואָס ווערט אויסגעדריקט מיטן לשון פון "אמרים". "בצדק כל אמרי פי" - דאָס איז דער לשון מיט וועלכן יעדע באַזונדערע מצוה איז געזאָגט געוואָרן, און אַלע זענען זיי געזאָגט געוואָרן פון דער חכמה העליונה. דאָס מויל איז אַ רמז אויף דער חכמה, און עס זאָגט דיר: דאָס אַלץ איז געזאָגט געוואָרן מיט גערעכטיקייט, און פון אַלע וועלן די באוואוינער פון דער וועלט זיך לערנען יושר און צדק. דאָס איז גלייך פאַר אַלע מענטשן, און פון דער תורה דאַרפן זיי לערנען ווי אַזוי צו פירן זייער לעבן בצדק ובמישור.
אָבער עס איז דאָ אין דעם נאָך אַ זאַך, וואָס איז מיוחד פאַר יחידי סגולה: "אין בהם נפתל ועקש". ווען אַ מענטש רעדט, נעם אַלץ וואָס ער האָט געזאָגט, שטעל עס איבער אויף סדר, און דו וועסט זען אַז מען וואָלט געקענט אויסזיבן פערציק פּראָצענט פון זיינע ווערטער. דאָס איז ווען עס רעדט זיך פון אַ גאָר קלוגן מענטש. ביי אַ מיטעלמעסיקן מענטש קען מען אויסזיבן אַכציק פּראָצענט. און אויב ס'איז אַ פּאָליטיקער, קען מען אויסזיבן הונדערט און צוויי פּראָצענט, ווייל ס'קען זיין אַז ער האָט גערעדט צוויי שעה און גאָרנישט געזאָגט. דעריבער, ווען מען טרעפט אַ רייד וואָס עס איז נישטאָ אין איר קיין פאַרדרייטס און קיין קרומס - איז דאָס אַליין אַן עדות אויף דער חכמה פונעם רעדנער. אַזוי ווי דער גאון מווילנא האָט געזאָגט אויפן ספר פונעם רמח"ל, אַז ביזן אַכטן פרק אין מסילת ישרים איז נישטאָ קיין איין איבעריק וואָרט. ווער קען אָנשרייבן אַזאַ ספר? בלויז דער גרעסטער חכם.
און אָט קען דער גרויסער מענטש מעיין זיין און באַגרייפן ווי וואונדערלעך די זאַך איז: דאָ האָט די תורה געשריבן דאָס וואָרט "את" און דאָ נישט; דאָ האָט זי צוגעלייגט דעם אות יו"ד כדי מיר צו לערנען איין זאַך, און דאָ נישט צוגעלייגט כדי מיר צו לערנען דאָס פאַרקערטע; דאָ שטייט "אחת" און דאָ "מאחת", דאָ אַ וי"ו און דאָ אָן דעם וי"ו. און ווי באַקאַנט, יעדעס "את" אין דער תורה קומט לרבות. "את ה' אלוקיך תירא" - לרבות תלמידי חכמים. און לכאורה, ווען איך זאָג דיר "ברענג דאָס ספר", האָב איך דען געמיינט עפּעס מרבה צו זיין? זיכער נישט. אָבער ווען דער קדוש ברוך הוא רעדט - איז נישטאָ קיין איין איבעריק וואָרט און נישט קיין איבעריקער אות, אַלץ איז געשריבן בדקדוק עצום, מיט רמזים און סודות. דאָס מיינט "אין בהם נפתל ועקש".
אַזוי זעען מיר אַז די תורה שבכתב ווענדט זיך אין צוויי ריכטונגען אויפאמאל: "בצדק כל אמרי פי" - צום המון עם, זיי זאָלן זיך לערנען צדק און גלייכע הנהגות; "אין בהם נפתל ועקש" - צו די וואָס זוכן חכמה, זיי זאָלן געפינען אין איר אַ חכמה עליונה און אַ גענויען דקדוק וואָס האָט אין זיך נישט קיין איין איבעריקן אות.
פון די וואונדערלעכע זאַכן אינעם פירוש פון רש"י: אַ קינד אין חדר לערנט רש"י און פאַרשטייט. און מאידך גיסא האָבן גדולי עולם, ענקים און ראשונים טיף מעיין געווען אין רש"י'ס פירוש. דו האָסט נישט קיין אַנדער חכמה וואָס סיי דער חכם און סיי דער פּשוט'ער מענטש געפינען אין איר זייער פולע באַפרידיקונג. אַ ספר פון מאַטעמאַטיק - אויב ער איז פאַרפּלאָנטערט, וועט נאָר אַ הויכער מאַטעמאַטיקער אים פאַרשטיין; און אויב ער איז פּשוט, וועט דער הויכער מאַטעמאַטיקער גאָרנישט געפינען אין אים, ווייל 2+2=4 האָט ער שוין געלערנט אין קינדערגאָרטן. אין יעדער חכמה מוז מען צופּאַסן דאָס בוך צום מענטש.
אָבער די הייליקע תורה איז גאָר אַנדערש. סיי אַ קינד אין חדר הייבט אָן מיט "שניים אוחזין בטלית", און סיי דער גדול הדור לערנט "שניים אוחזין בטלית", יעדער לויט זיין מדרגה און מיט זיין טיפקייט. אַ קינד אין חדר לערנט "בראשית ברא אלוקים את השמים ואת הארץ", און דער רמב"ן און דער רמב"ם און דער גאון מווילנא און אַלע גדולי ישראל האָבן געלערנט דעם זעלבן פסוק און געפונען אין אים טיפע שיכטן און עמקות'ן. און רבי שמעון בר יוחאי האָט געלערנט דעם זעלבן פסוק - און פון דעם האָבן מיר שבעים תיקוני זוהר, זיבעציק תיקונים אויף "בראשית". דאָס קינד האָט געלערנט "בראשית" אויף זיין קינדערישער מדרגה, און רשב"י האָט עס געלערנט אויף דער מדרגה פון רשב"י. דאָס מיינט "בצדק כל אמרי פי": דער פשט פון דער תורה לערנט די פשוט'ע מענטשן יושר און גערעכטיקייט, און דער וואָס פאַרטיפט זיך זעט אַז עס איז נישטאָ אין זיי קיין פאַרדרייטס און קיין קרומס, נאָר שיכטן טיפער פון שיכטן, רובד לפנים מרובד.
כֻּלָּם נְכֹחִים לַמֵּבִין וִישָׁרִים לְמֹצְאֵי דָעַת׃ (ט) - אַלע זענען זיי קלאָר פאַר דעם מבין, און גלייך פאַר די וואָס געפינען דעת.
דער פערטער ענין איז די סודות התורה און אירע פאַרבאָרגענע טיפענישן. עס זענען דאָ וואָס זענען זיי משיג מיט דעם כוח פֿון בינה: אַ מענטש טראַכט זיך פאַנאַנדער אין די גרויסקייט פונעם אויבערשטן, אין זיינע וואונדער, אין מעשה בראשית, אין זיין צבא און זיינע מחנות, אין מעשה מרכבה. און עס זענען דאָ וואָס דערגרייכן זיי דורך דעת - און לויטן לשון פונעם מלבי"ם, די ריינע און קלאָרע ידיעות וואָס געפינען זיך אין דער נשמה פֿון הייליגע און ריינע הערצער אין די ענינים פֿון אלוקות. ביי בינה זאָגט דער מענטש: איך האָב זיך מתבונן געווען און איך האָב משיג געווען; בעת דעת איז כביכול ווי אַ זאַך וואָס איז אים איבערגעגעבן געוואָרן פֿון אויבן, אַ קלאָרע און ריינע ידיעה.
פֿון די תנאים פֿון דעת איז אַז זי זאָל זיין ישרה - גלייך. דער גראָדער שטריך איז דער קירצטער וועג צווישן צוויי פונקטן, און יעדער אַנדערער שטריך איז לענגער פֿון אים. דעת איז דער אויסדרוק פֿון אַלץ וואָס ווערט באַוואוסט צום מענטש דורך די חושים: איך טאַפּ אָן דאָס ספר - ווייס איך קלאָר אַז עס איז דאָ; איך האָב עס געזען - ווייס איך אַז עס איז דאָ. דערפֿאַר איז דעת אַן אַבסאָלוטע זאַך, אַ פולקאָמע ידיעה.
נאָר בדרך כלל איז שווער פאַרן מענטש צו דערגרייכן אַ קלאָרע ידיעה, ווייל כדי צו פאַרשטיין שׂכל'דיגע מושגים פאָרשט ער, פאַרטעפֿט זיך און טראַכט טיף אַריין ביז ער קומט אָן צו דער ידיעה. קוקט נאָר וויפיל וויסנשאַפֿטלער האָבן געפאָרשט, געגראָבן און געפּריווט ביז זיי זענען אָנגעקומען צו מסקנות וואָס זענען היינט פאַרוואַנדלט געוואָרן אין אומבאַשטרייטבאַרע יסודות. מען קען נישט דערגרייכן דעת אין איין רגע. אָבער די ריינע ידיעות פֿון סודות התורה - "וישרים למוצאי דעת": ווער עס געפינט אין זיין נפש דעת אלוקים קומט צו איר אויפן קורצן וועג, ווי אַ גראָדע ליניע פֿון איין פונקט צום צווייטן, אָן קיין טיפע גריבלענישן, זוכענישן, פּרואוון און בדיקות ביז ער קומט אָן צו דער ריכטיגער מסקנא.
און לעומת זה איז די בינה: צו פאַרשטיין איין זאַך פֿון דער אַנדערער (מבין דבר מתוך דבר), זיך מתבונן זיין און ציען מסקנות פֿון פריער אויף שפּעטער. איך קוק אַריין אין אַ זאַך און זע וואָס עס איז מיט איר געשען אין דריי חדשים, און מען פרעגט מיך וואָס וועט זיין ווייטער - דרינג איך אַרויס אַז אַזוי וועט עס ממשיך זיין. און טיילמאָל פאַרקערט, פֿון שפּעטער אויף פריער: אַז אין די לעצטע דריי חדשים איז געווען אַזוי, איז מסתמא מיט זעקס חדשים צוריק געווען אַזוי און אַזוי.
אָבער זענען דען די מסקנות פֿון בינה זיכער ריכטיג? ניין. אויב איך וועל קוקן אויף אַ קינד און אויף זיין וואוקס אינעם ערשטן יאָר, און איך וועל וועלן אָפּדרינגען וואָס וועט זיין מיט אים איבער הונדערט יאָר, וועלן אַרויסקומען אינגאַנצן פאַרקריפּלטע רעזולטאַטן: אינעם ערשטן יאָר האָט ער פאַרדאָפּלט זיין וואָג פֿון 2.5 קילאָ צו 5, אינעם צווייטן יאָר פֿון 5 צו 10, אינעם דריטן פֿון 10 צו 20 - און ביי די הונדערט יאָר וועט מען שוין דאַרפֿן קראַנען אים אַריינצוברענגען אין שטוב. דאָס איז דער חסרון פֿון בינה, און ווי דער לשון פונעם מלבי"ם: "היקשיו יוליכוהו שולל" (זיינע פאַרגלייכונגען וועלן אים פאַרפירן). איך לערן אַרויס פֿון דעם וואָס איך האָב געזען אויף דעם וואָס איך האָב נישט געזען, און איך קען נכשל ווערן. אָבער די סודות התורה וואָס דער חכם באַנעמט פֿון זיין אייגענעם שׂכל - "כולם נכוחים למבין", ער איז זיי משיג גלייך פאַר זיך, פונדאָסניי, גראָד, און זעט זיי אָן אָפּצונייגן פֿון דעם אמת.
הערה: אַלץ וואָס מיר האָבן מסביר געווען איז לויטן מלבי"ם. דער גאון מווילנא גייט דאָ אויף אַן אַנדער וועג אין ביאור פונעם פשט, רמז, דרוש און סוד פֿון די דאָזיגע פסוקים, און דער וואָס וויל זאָל אַריינקוקן. מען האָט לכתחילה געטראַכט צו לערנען אויך אים, אָבער דאָס וואָלט צעמישט דאָס וואָס מיר האָבן פאַרשטאַנען ביז אַהער. בעסער אַז מיר זאָלן ווייטער שפּאַנען האַנט ביי האַנט מיטן מלבי"ם.
קְחוּ מוּסָרִי וְאַל כָּסֶף וְדַעַת מֵחָרוּץ נִבְחָר׃ (י) - נעמט מיין מוסר און נישט קיין זילבער, און דעת איז אויסגעוועלט מער ווי ריין גאָלד.
כסף (זילבער), זאָגט דער מלבי"ם, איז געמאַכט אויסצוגעבן: מען קויפֿט דערמיט אַלץ וואָס מען דאַרף. נישט אַזוי איז חרוץ, וואָס דאָס איז דאָס שענסטע און טייערסטע גאָלד - דאָס גיט מען נישט אויס אין טאָג-טעגליכן לעבן. איך קען נישט צוגיין צום קרעמער, אַוועקלייגן אַ שטיק זהב חרוץ און בעטן צוויי חלות און דריי פלעשער מילך. וואָס טוט מען דערמיט? מען באַהאַלט עס אין קאַסעס און אוצרות, אין אַ מקום פֿון אַ סגולה און אַ שאַץ.
און לויט דעם פאַרגלייכט ער דעם מוסר פֿון חכמה צו כסף. מיר האָבן פריער געזען "יראת ה' מוסר חכמה". חכמה, ווי מיר האָבן מסביר געווען, איז די הבחנה צווישן גוט און שלעכט, און זי איז בעצם דער חלק פֿון מוסר. און מיר האָבן מסביר געווען אַז די חכמה ווערט נישט איבערגעגעבן אין דער האַנט פונעם מענטשליכן שׂכל: מען קען זי נישט משיג זיין נאָר אויב מען האָט זי מקבל געווען פֿון אַ מקור אלוקי. וואָרום חכמה שטעלט פֿעסט וואָס עס איז מוסרי און וואָס נישט, און מיר זעען דאָך אַז יעדער מענטש האָט זיין אייגענעם אמת: איינער וועט זאָגן אַז רחמנות האָבן אויף די פּאַלעסטינער איז מוסרי, און זיין חבר וועט זאָגן אַדרבה, זיך פירן מיט אַכזריות צו זיי איז דער ריכטיגער מוסר. וואָס איז דער ריכטיגער מוסר? מען קען בשום אופן נישט איבערצייגן בדרך השכל. און דערפֿאַר זענען אויף דער גאַנצער וועלט פאַראַן רעכטס און לינקס, נישט נאָר ביי אונדז. אין ענינים פֿון מוסר קען מען נישט ברענגען קיין מופת - קיין באַווייז - אויף דער חכמה, ווייל דער וועט טענה'ן אַזוי און יענער וועט טענה'ן אַנדערש. מיר האָבן נישט אויף דער חכמה קיין מופתי הדעת, ווייל דעת איז אַ קלאָרע ראיה, אַן השגה פֿון די חושים, בעת חכמה איז נישט קיין דעת.
און נישט בלויז דאָס, נאָר דער יצר פונעם מענטש שטעלט זיך קעגן דער חכמה. אויב די חכמה זאָגט מיר זאָלסט נישט זיין קיין עגאָיסט, טו חסד און גיב אַוועק פֿאַר יענעם - און דער קדוש ברוך הוא האָט דאָך באַשאַפֿן דעם מענטש מיט אַ ליבע צום אייגענעם "איך" - האָב איך דאָך נאָך אַ סיבה זי נישט מקבל צו זיין, ווייל זי פאָדערט פֿון מיר. און אויב די חכמה זאָגט מיר גיי נישט נאָך די תאוות פֿון דיין האַרץ, און איך בין דאָך באַשאַפֿן געוואָרן קרוץ חומר און וויל נאָכגיין נאָך זיי - האָב איך ווידער אַ סיבה זיך קעגנצושטעלן. די חכמה באַגרענעצט, דער מוסר שטעלט אָפּ און מאַכט גבולים.
וואס דארף מען דען כדי מקבל צו זיין די חכמה? אסאך יראת שמים. אויב א מענטש האט יראת שמים, זאגט ער: ווער האט דען באפוילן זיך דערווייטערן פון עריות? דער הקדוש ברוך הוא. און אויב אזוי איז דאך געוואלדיג שרעקליך און שוידערליך צו פארלעצן דאס ווארט פונעם אויבערשטן, און דעמאלט היט מען די ווערטער פון חכמה און מען נעמט זיי אן. אבער אויב ער האט נישט קיין יראת שמים - "וואס מאכט עס אויס, לאז גיין, טו וואס ס'גליסט זיך דיר", און די געזעצן פון חכמה זענען נישט אנגענומען ביי אים. וואס ברענגט אז די געזעצן פון חכמה זאלן ווערן אנגענומען ביים מענטש? די יראת ה' וואס האט זיי באפוילן. און דאס איז "יראת ה' מוסר חכמה", און מוסר איז אויך מלשון מאסר: איינצובינדן און איינצושפארן די כוחות הנפש וואס ווילן זיך צעלאזן און ווילדעווען - און דאס ווערט געטאן דורך יראת השם.
קומט אויס אז דער מוסר פון חכמה איז אזוי ווי געלט: א זאך וואס מען גיט ארויס אלס הוצאה. ווארום דורך מוסר און יראת השם קויפט מען חכמה - דער מענטש נעמט אן אז דאס איז אסור און דאס איז אסור, רעד נישט קיין לשון הרע, קוק נישט ארום מיט די אויגן, האב נישט קיין הנאה פון וואס ס'איז דיר נישט ערלויבט, און עס נישט קיין מאכלות אסורות. דאס איז דאס געלט מיט וואס מען קויפט די חכמה. דערפאר, "קחו מוסרי ואל כסף": פארלייג זיך נישט אויף צוזאמנעמען געלט מיט וואס מען קויפט דברי הבל, וואס היינט זענען זיי דא און מארגן וועלן זיי גארנישט העלפן. נעם דעם מוסר, מיט וועלכן מען קויפט די געטליכע חכמה.
"ודעת מחרוץ נבחר" - חרוץ איז נישט קיין זאך וואס מען קויפט דערמיט, נאר א טייערער גאלד וואס מען באהאלט אין שפייכלערס, אין די באהאלטענע אוצרות פון מלכים און אין די פאלאצן פון שרים. קעגנאיבער דעם זאגט ער דיר: ס'איז בעסער פאר דיר אנצוזאמלען דברי דעת. דעת אלוקים, דער סוד פון הנהגת השם און זיין השגחה, די אלע טייערע ידיעות וואס פילן אן די נפש - דאס איז א פולער אוצר, טייערער פון גאלד און זילבער. און דאס איז דער פארגלייך: פונקט ווי דאס גאלד - דער חרוץ - לייגט מען אוועק אין אן אוצר, אזוי איז בעסער פאר דיר אנצוזאמלען דעת השם, וואס די דעת איז אויסגעוועלט און בעסער פון חרוץ.
כִּי טוֹבָה חָכְמָה מִפְּנִינִים וְכָל חֲפָצִים לֹא יִשְׁווּ בָהּ׃ (יא) - ווארום חכמה איז בעסער פון פערל, און אלע באגערטע זאכן זענען זיך נישט גלייך צו איר.
קעגנאיבער דעם וואס ער האט פריער געזאגט "קחו מוסרי ואל כסף" - אז מיט מוסר קויפט מען חכמה - לייגט ער צו: אפילו אויב מיט געלט וועסטו זוכה זיין צו קויפן פנינים (פערל), וואס זענען גאר א טייערע זאך, איז די חכמה נאך בעסער פון זיי און ס'איז כדאי איר צו קויפן. און מיר האבן שוין פריער געזען "יקרה היא מפנינים", וואס דארט מיינט עס די טייערקייט און דעם ווערט, בעת דא רעדט מען פון דעם "טוב", דאס גוטס. וואס איז די מעלה פון פנינים? א פרוי וואס גייט מיט א קייט פון פערל ברענגט א חן אין די אויגן פון די וואס זעען איר; ווען זי איז באציט נושא חן צו זיין. אבער וואס איז דאס פאר א חן? אן אויסערליכער חן, א חן בעיני בני אדם. אבער דער וואס קויפט חכמה, געפינט חן בעיני אלוקים ואדם.
"וכל חפצים לא ישוו בה" - מיט דאס געלט וואס א מענטש צאלט קויפט ער זאכן וואס דער גוף גלוסט: געשמאקע עסנס, תענוגים, הנאות און תאוות. אבער דורך דער חכמה דארפסטו אוועקווארפן אלע גלוסטן פונעם גוף און איר איינקויפן, ווייל אלע גלוסטן און תאוות פונעם גוף קומען נישט צו צו דעם וואס דו דערגרייכסט ביים משיג זיין די חכמה. כ'האב געקויפט א הויז, כ'האב געקויפט אן אויטא - און וואס איז דאס אלעס קעגן קויפן חכמה? דאס קויפן חכמה איז די מערסט דערהויבענע, טייערע און אויסגעצייכנטע זאך.
אֲנִי חָכְמָה שָׁכַנְתִּי עָרְמָה וְדַעַת מְזִמּוֹת אֶמְצָא׃ (יב) - איך, די חכמה, רו אין קלוגשאפט (ערמה), און דאס וויסן פון קלוגע פלענער (מזימות) געפין איך.
רש"י טייטשט דאס כפשוטו: וויבאלד א מענטש לערנט תורה, גייט אריין אין אים אן ערומימות אין יעדע זאך. ס'איז נישטא אזא זאך ווי א גרויסער חכם בתורה וואס זאל זיין א פתי - דאס גייט נישט צוזאמען, פונקט ווי ס'איז נישט מעגליך א דערפאלגרייכער אדוואקאט זאל זיין א פתי. אינעם עסק התורה אנטוויקלט דער מענטש דעם כוח המחשבה, און אויך די מעגליכקייט צו טראכטן איבער נייע מצבים און אנדערע מעגליכקייטן, וואס מען רופט בפי העם טראכטן אויסערן קאסטן.
ווי אזוי? א מענטש לערנט א סוגיא: די גמרא זאגט אזוי, פרעגט א קושיא אזוי, און פארענטפערט אזוי. פלוצים זעט ער אז רש"י לערנט אפ גאר אנדערש. ער גייט ווייטער צו תוספות, און תוספות פרעגט פארוואס רש"י האט אזוי אפגעלערנט, מ'קען דאך לערנען אנדערש. גייט ער צום מהרש"א, און דער מהרש"א פרעגט א קושיא אויף תוספות. גייט ער צו די אחרונים, און זעט ווי מען פרעגט אויפ'ן מהרש"א. וואס לערנט דאס דיר אויס? נעם נישט אן קיין שום זאך בלויז כפשוטו; אין יעדער זאך פארטיף זיך, קלער אריין, און פרעג צי ס'איז טאקע מוכרח אז דאס וואס מען האט געזאגט איז דער אמת.
ווי אזוי לערנט א פתי א גמרא? "אמר אביי חייב" - אביי האט געזאגט חייב, און מ'טאר נישט מהרהר זיין נאך דברי חכמים, פרעג נישט קיין קשיות. ס'איז נישטא אזא זאך אין דער תורה! אין דער תורה איז דער אלף-בית צו פרעגן קשיות און פאָרשן. די משנה און גמרא זענען פול דערמיט: א תנא זאגט עפעס, און גלייך פרעגט מען "מנלן?". און צומאל מאכט די גמרא אפילו א "חסורי מחסרא" און טוישט דעם לשון המשנה, ווייל מ'קען נישט שטעלן די ווערטער פונעם תנא כפשוטם. און הגם ער איז א תנא - מוזן די זאכן זיין פארשטענדליך און זיך לייגן אויפ'ן שכל; דאס וואס ער איז א תנא גיט אים נישט קיין רשות צו זאגן וואס ס'קומט אים אויפ'ן געדאנק. קומט אויס אז די תורה גיט דעם מענטש ערמה: א גרויסע חכמה צו זוכן אין יעדער זאך די ווייטערדיגע צדדים און אנדערע מעגליכקייטן, ביז צו דער פעיקייט מטהר צו זיין דעם שרץ בק"ן טעמים - פון יענעם געוואלדיגן כוח הפלפול און יענעם כוח פון התבוננות און ערמה.
ביז אַהער זענען די ווערטער פון רש"י. און דער מלבי"ם עקלערט: ערמה, ווי ער האָט פריער מסביר געווען, איז דער כוח אין דער נפש אָפּצווועגן יעדער זאַך, זיך מתבונן צו זיין און זען - אפשר אַזוי און אפשר אַזוי. "כל ערום יעשה בדעת", און דער פאַרקערטער פון אים איז דער פתי. דער וואָס וועגט אָפּ איז דער, וואָס דער פאָרשטייער פון דער סעליולאַר פירמע זיצט ביי אים, לייגט פאָר פאַר אים גוזמא'דיגע תנאים און פרעגט: וויפיל מכשירים נעמסטו? און ער ענטפערט: איך בין זייער נתפעל געוואָרן פון דיינע ווערטער, גיב מיר צוויי טעג איך זאָל זיך יישוב'ן דערויף. פאַרוואָס? ווייל ער האָט גערעדט זייער שיין, אָבער איך האָב נאָך נישט געפּריפט צי די זאַכן זענען ריכטיג און איך האָב נישט געליינט די קליינע אותיות. דאָס איז ערמה: זיך טיף פאַרטראַכטן אין דער זאַך, מעיין זיין דערין, דאָס בודק זיין און אָפּוועגן יעדן איינצלנעם פרט. אָבער דער פתי - מען זאָגט אים אַז דער מבצע ענדיגט זיך אין דריי טעג אַרום, און ער גלייך: ס'ענדיגט זיך? גוט, שרייב אויף צוויי מכשירים, אויך פאַר'ן קינד, ס'איז אַ שאָד צו פאַרפּאַסן דעם מבצע. און נאָך צוויי טעג ווערט קלאָר אַז ער איז אַריינגעפאַלן אין אַ פּאַקלאַנקע, ער איז צוגעבונדן אויף דריי יאָר, און האָט באַקומען ווייניגער ווי ער וואָלט געקענט באַקומען ערגעץ אַנדערש.
נאָר אַז אמאל, זאָגט דער מלבי"ם, ווערט ערמה באַנוצט צום שלעכטן. וואָרום אויב איך בין קלוגער און מער ערום פון דיר - איך בין דער סוכן און דו ביסט דער פתי, דער לקוח, און איך בין דער וואָס דאַרף דיך פאַרדרייען דעם קאָפּ מיט פאַלשקייט און דיר פאַרקויפן שיינע רייד כדי דו זאָלסט קויפן דעם פּראָדוקט. דאָס איז אַ שלעכטע ערמה, איך מאַך אויף דיר שפּיצלעך. אָבער דער וואָס האָט געלערנט תורה, כאָטש ער איז זייער אַן ערום, נוצט ער די ערמה אויסצורעכענען זיינע וועגן על פי חכמה און צו טאָן זיינע מעשים על פי התורה. ער נוצט דאָס איבערצוקלוגן דעם יצר הרע - דאָס איז אַ גוטע ערמה - און נישט כדי צו מאַכן קאָמבינאַציעס אויפ'ן צווייטן. און דאָס איז "לתת לפתאים ערמה": די חכמה לערנט די פתאים צו טראַכטן מיט קלוגשאַפט איבער זייערע מעשים, צי צו טאָן גלייך צי נישט, זיך מתבונן צו זיין צי ס'איז כדאי צי נישט כדאי.
"אני חכמה שכנתי ערמה" - איך, די חכמה, וואוין ביי דער ערמה. ערמה וואָס האָט נישט קיין חכמה מיט זיך איז לרוב אַ שלעכטע ערמה; מיר נוצן דאָך היינט דעם אויסדרוק "ערמומי" אַלס עפּעס נעגאַטיוו. אָבער ווען די חכמה רוהט ביי דער ערמה, מאַכט זי עס איבער צו עפּעס פּאָזיטיוו און גוט.
"ודעת מזמות אמצא" - מזימה, ווי דער מלבי"ם האָט פריער מסביר געווען, איז דער טיפער געדאַנק פון דער חכמה: זיך צו פאַרטיפן אין דער מחשבה פון חכמה און זיך מתבונן זיין דערין ביז מען דערגרייכט דעם דעת. דעת איז אַ קלאָרע און מוחלט'דיגע ידיעה, ווי עפּעס וואָס מען פילט ממש אין די חושים. דורך דער טיפקייט פונעם עיון, ווערן די געזעצן פון חכמה און פון דער תורה הקדושה אין זיין האַרצן אַ פאָלקאָמער ענין וואָס לייגט זיך אויפ'ן שכל, ביז זיי ווערן ביי אים ווי אַ מושכל ראשון. קומט אויס דער סדר: קודם וואוינט די ערמה, נאָך איר די מזימות, און פון זיי קומט מען אָן צום דעת.
לאָמיר געבן אַ דוגמא: אַ מענטש הערט אַ געוויסע מצוה און זאָגט: איך פאַרשטיי דאָס נישט. אָבער אויב ער וועט זיך מתבונן זיין און פאַרטיפן, איז פאַראַן אַ גרויסער שאַנס אַז ער וועט צוקומען צו אַ פולקאָמער הבנה דערין, ביז ס'וועט אים זיין פשוט לויט'ן שכל אַז מען מוז דאָס מקיים זיין. און איך וועל ברענגען אַ משל וואָס איז נישט אינגאַנצן פּינקטליך, נאָר כדי לסבר את האוזן: מען האָט אויסגעפונען אַז לייגן תפילין האָט אַ גוטע השפעה אויפ'ן מענטשנ'ס קערפּער ווי אַקופּונקטור, ביים בינדן און אינעם אָרט פונעם בינדן; אָדער אַז ברית מילה איז גוט פאַר'ן מענטשנ'ס געזונט, און אַז ס'איז אויפ'ן אַכטן טאָג ווייל דעמאָלט איז דער שטאָף וואָס פאַרגליווערט דאָס בלוט אויפ'ן העכסטן גראַד. דאָס איז נישט די פאַרטיפונג וואָס דער פסוק מיינט - דאָס איז בלויז אַ משל בעלמא. דער געדאַנק איז, אַז דורך דער פאַרטיפונג ווערט אַ מצוה וואָס איך האָב געדאַרפט מקבל זיין ווי אַן אַקסיאָמע, "אַזוי האָט דער אייבערשטער געהייסן", אָן צו פאַרשטיין און אָן קיין ראיה - פאַרוואַנדלט אין דעת: צו פאַרשטיין אַז די זאַך וואָס דו האָסט געלערנט איז אמת, ריכטיג, שכל'דיג און מוכרח לויט'ן פאַרשטאַנד.
יִרְאַת ה' שְׂנֹאת רָע גֵּאָה וְגָאוֹן וְדֶרֶךְ רָע וּפִי תַהְפֻּכוֹת שָׂנֵאתִי׃ (יג) - יראת ה' איז פיינט צו האָבן דאָס שלעכטע; גאווה און שטאָלץ, און אַ שלעכטן וועג, און אַ מויל פון פאַרקערטקייט האָב איך פיינט.
מיר האָבן פריער געזען "יראת ה' ראשית דעת". מיר האָבן געזאָגט אַז די חכמה קען מען לכתחילה נישט וויסן און מען קען אויף איר נישט ברענגען קיין הוכחות, נאָר דורך מוסר און יראת השם. ווען מען האָט יראת השם, נעמט מען אָן אַז די חכמה איז געגעבן געוואָרן פונעם אייבערשטן און מען טוט לויט זיין ציווי, און דעמאָלט איז פאַראַן אַ שאנס אַז נאָך די "מזימות", נאָכ'ן זיך טיף פאַרטיפן, וועט מען צוקומען אויך צו דער מדרגה פון דעת אין דער חכמה אליין. אָבער דער אָנהויב הייבט זיך אָן פון יראת השם.
און מיר האָבן געזען אַז פאַר'ן מענטש איז פונאַטור שווער משיג צו זיין די חכמה, ווייל זי איז פאַרקערט צו זיינע תאוות, צו זיינע רצונות און שטרעבונגען, און ער פירט אַ מלחמה מיט איר. צום ביישפּיל, ווען אַ מענטש האָט די מידה פון גאווה, איז אים שווער מקבל צו זיין די חכמה - ווייל די חכמה פאָדערט פון אים זיך אונטערצובייגן און זיך פירן מיט ענווה, בעת דער בעל גאווה זאָגט: פאַרוואָס זאָל די חכמה מיר באַשטימען, פאַרוואָס זאָל די תורה מיר זאָגן וואָס צו טאָן. קומט אויס אַז די שלעכטע מידות שאַפֿן אַ ווידערשטאַנד קעגן מקבל זיין די חכמה און די תורה.
און וואָס איז דער וועג ווי אַזוי דער מענטש קען איר מקבל זיין? יראת השם. אויב ער האָט יראת השם, איז ממילא "שנאת רע גאה וגאון": ער האָט פיינט דאָס שלעכטע, ער האָט פיינט גאווה און דערווייטערט זיך פון איר, די יראה הערשט אין זיין האַרצן, און דעמאָלט זעט ער אַז די תורה איז אַ גרויסע חכמה און אַ פולקאָמער אמת. און דאָס ווערט געטאָן דורך דעם וואָס מען האָט פיינט דאָס שלעכטע, די תאוות, און די גאווה און גאון וואָס האַלטן אים צוריק פון מקבל זיין די חכמה.
נאָר חז"ל זאָגן: אם אין יראה אין חכמה, ואם אין חכמה אין יראה. דאָס הייסט, די יראה אַליין איז נישט גענוג אָן חכמה - אויך דער וואָס האָט יראה מוז האָבן חכמה, דהיינו די ידיעה וואָס צו טאָן און ווי צו טאָן. און אויך די חכמה אַליין איז נישט גענוג אָן יראה, ווייל די יראה היט אָפּ די חכמה.
"ודרך רע ופי תהפוכות שנאתי" - אַ מענטש וואָס זיינע הנהגות זענען פאַרקערט פון די וועגן פון חכמה, געוויינטלעך ווייל ער האָט זיך צוגעוואוינט פון זיין יוגנט נאָכצוגיין די תאוות פון זיין האַרץ און זיינע מחשבות, און דאָס האָט שוין געקויפט אַ שביתה ביי אים. און אפילו זיין כוח השכל און בינה ווערן אַ "פי תהפוכות": זיי שטעלן אים אַוועק אַלערליי כללים און אַלערליי תאוות וואָס זענען דער היפך פון חכמה. דאָס "מויל", ווי מיר האָבן פריער געזען, איז מרמז אויף דער חכמה. ווען אַ מענטש האָט תאוות - איז דאָס תהפוכות צו דער חכמה, דאָס שטייט קעגן איר. וועסטו נישט קונה זיין קיין חכמה, ווייל די חכמה זאָגט דיר גיי נישט נאָך די תאוות פון דיין האַרץ, און דו ווילסט נישט אויפהערן פון זיי, און כל זמן ס'איז פאַראַן אין דיר דאָס פאַרקערטע וואָס איז מנוגד צו חכמה, וועסטו נישט קענען צוקומען צו איר.
אבער ווען די חכמה איז באהאפטן מיט יראה, איז ממילא "דרך רע ופי תהפוכות שנאתי" - זיי זענען די פיינט פון דער חכמה. די חכמה פירט דיך אויף א גלייכן און ריכטיגן וועג, און דורך דער יראה האט מען פיינט דעם שלעכטן וועג און דאס פארדרייטע מויל, און דעמאלט זעסטו פלוצלונג וויפיל געטליכע חכמה עס ליגט אין דער הייליגער תורה.
מיר האבן געלערנט אז די תורה שבכתב ווענדט זיך מיט אמאל צו יעדן איינעם: "בצדק כל אמרי פי" - צו די פשוטי העם, זיי צו לערנען צדק און יושר; "אין בהם נפתל ועקש" - צו די יחידי סגולה, וועלכע געפינען אין יעדן אות באזונדער אן עומק און א רובד לפנים מרובד. אירע סודות זענען נכוחים למבין, אז זיינע היקשים זאלן אים נישט פארפירן, און ישרים למוצאי דעת, וואס קומען צו זיי אויף א גלייכן שטריך. די חכמה קויפט מען מיט מוסר און מיט יראת שמים, וואס זיי זענען דאס "כסף" מיט וואס זי ווערט געקויפט, און דעם דעת זאמלט מען ווי גאלד חרוץ - און זי איז בעסער פון פנינים און פון אלע תאוות און חפצים פונעם גוף. די חכמה וואוינט ביי דער ערמה און דרייט עס איבער צום גוטן, און דורך די מזימות - דער טיפער עיון - דערגרייכט מען צום אבסאלוטן דעת. און דאס אלעס שטייט אויף איין יסוד: יראת ה', וואס האט פיינט דאס שלעכטס, גאווה און פי תהפוכות, און אן דעם ווערט די חכמה בכלל נישט נתקבל אויפ'ן הארצן.
בְּצֶדֶק כָּל אִמְרֵי פִי - און וואויל איז דעם וואס איז זוכה צו קויפן אין זיי חכמה.