פרק ל"א, וואס שליסט דעם ספר משלי, איז בעיקר דאס געזאנג פון "אשת חיל". די מפרשים גייען דערין אויף צוויי וועגן: אויפ'ן דרך הפשט - שבח פאר דער כשר'ער פרוי וואס טראגט אויף אירע פלייצעס דעם עול פון שטוב און מסחר און גיט דעם מאן די מעגליכקייט צו הארווען אין תורה; און אויפ'ן דרך המליצה והדרש - אז די אשה איז די נפש, אדער די תורה אליין, און איר "בית" איז דער גוף. מיר וועלן ממשיך זיין פון דא לויט'ן סדר הפסוקים, פון דעם חסד וואס אין איר האנט ביז די "סדין" און "חגור" ביים סוף פונעם שיר.
כַּפָּהּ פָּרְשָׂה לֶעָנִי וְיָדֶיהָ שִׁלְּחָה לָאֶבְיוֹן׃ (כ) - איר האנט-פלאך האט זי אויסגעשפרייט צום ארימאן, און אירע הענט האט זי אויסגעשטרעקט צום דארפטיגן.
רש"י דארשט די דאזיגע פסוקים אויף דער תורה. צו וועמען שפרייט די תורה אויס איר כף און גיסט איר השפעה פון איר גרויסן שפע? צו דער וואס איז אן עני - ווער עס מאכט זיך ווי אן עני. די תורה קלעבט זיך נישט צו א בעל גאווה, צו איינעם וואס שפירט אז ער ווייסט שוין אלעס. אזא מענטש וועט קיינמאל נישט לערנען: "איך ווייס אלעס, וואס קען מען מיר נאך לערנען? כולנו חכמים, כולנו נבונים, כולנו יודעים את התורה" - און דערפאר גייט ער נישט אויסהערן קיינעם, ווייל ער איז זיכער אז "איך קען גאר יענעם לערנען". און ביי וועמען רוהט די תורה? די תורה איז צוגעגליכן צו וואסער, און וואסער פליסט צו א נידעריגן פלאץ. ווער האט זוכה געווען צו דער תורה אויפ'ן העכסטן מדריגה? משה רבנו - און פארוואס? ווייל ער איז געווען עניו מכל האדם אשר על פני האדמה. הא בהא תליא: וואס מער א מענטש מאכט זיך ווי גארנישט און פירט זיך מיט ענווה, ווי אן עני, אלץ מער משפיע איז אויף אים די תורה מער און מער.
דער מצודת דוד ערקלערט לויט'ן פשט: "כפה פרסה לעני" - זי פארמאכט נישט איר האנט, נאר גיט אים צדקה. און "ידיה שלחה לאביון" - זי שיקט אים, ווייל יענער אביון שעמט זיך צו נעמען אליין, און דערפאר דארף מען אים איבערגעבן די נתינה דורך אנדערע אדער אויף א מער פארפלעכטענעם אופן. דא דארף מען זיך דערמאנען אין דעם כלל וואס מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל: ווען א ווארט ווערט געזאגט אין א בנין כבד, מיינט דאס אז די פעולה ווערט געטאן מיט מער כוחות, מיט שטארקייט און הארוואניע. "שָׁלְחָה" איז א פועל קל, אבער "שִׁלְּחָה" - באמערקט וויפיל פעולות עס פאדערט זיך ארויסצוברענגען דאס ווארט פון מויל; דאס איז א פועל כבד וואס איז שווערער אויף די מוצאי הלשון. דערפאר דא, היות יענער עני שעמט זיך צו נעמען, האט זי "שילחה" - זי האט געדארפט באזונדערע טרחות און מי צו ברענגען צו אים די נתינה. און מען דארף באמערקן אז דאס איז אנדערש פונעם ביאור המלבי"ם פריער, וואס ער האט ערקלערט פארקערט: דער עני האט בושה, און דער אביון האט שוין גארנישט קיין בושה, ווייל ער גלוסט נאך אלעם און שעמט זיך נישט. קומט אויס אז דער מצודת דוד גייט דא נישט אין דעם וועג פונעם מלבי"ם.
מען דערציילט אויפ'ן בעל "בית הלוי", דער בריסקער רב, אז אין זיינע יונגע יארן איז ער אמאל דורכגעגאנגען דעם בית עולם אין בריסק און געזען צוויי קברים איינער נעבן צווייטן: אויף איין קבר איז געווען אויסגעקריצט "כפה פרסה לעני", און אויפ'ן צווייטן "וידיה שלחה לאביון". די זאך האט אים שטארק פארוואונדערט, און ער האט זיך נאכגעפרעגט ביי דער חברא קדישא. אין די אשכנז'ישע לענדער איז אלעס געווען אויסערגעווענליך מסודר - דער פנקס הקהילה, א ועד און ממונים וועמענס אויפגאבע עס איז געווען פארצושרייבן אלעס וואס קומט פאר, און צוליב דעם פארמאגן מיר מפורש'דיגע רעקארדס פון הונדערטער יארן צוריק אין די ערטער וואו יענע פנקסים זענען אפגעהיט געווארן. ביי די עדות המזרח און בני תימן איז דאס שרייבן געווען טייער, פאפיר איז געווען טייער, און ווער האט דען געטראכט פון פארשרייבן אלעס וואס איז געשען אין דער קהילה. מען האט דעריבער געזוכט אינעם פנקס הקהילה וואס איז דער באדייט פון די דאזיגע אויפשריפטן.
עס האט זיך אויסגעשטעלט אז די צוויי וואס ליגן באגראבן איינער לעבן צווייטן זענען געווען שותפים, גאר גרויסע נדבנים, וואס האבן געגעבן ברייט פאר יעדער זאך שבקדושה. אין א געוויסער תקופה זענען זיי אראפגעפאלן פון זייערע געשעפטן, און די זאך האט געברענגט א גרויסע וואונדער: מענטשן וואס האבן אוועקגעגעבן אזויפיל פון זייער פארמעגן, ווי קען זיין אז זיי זאלן אראפפאלן? מען האט געשטעלט א בית דין מברר צו זיין די זאך, און מען האט געפונען אז דאס איז געקומען צוליב דעם וואס זיי האבן עובר געווען אויף וואס חז"ל זאגן "המבזבז אל יבזבז יותר מחומש", און זיי האבן פארטיילט פיל מער ווי א חומש. און דער טעם דערפון איז, ווי חז"ל זאגן, ווייל דורך דעם קען דער מענטש ביים סוף פארלירן זיין גאנצן פארמעגן און ווערן א לאסט אויפ'ן ציבור, אז מען זאל אים דארפן אויסהאלטן. האט דער בית דין זיי געהייסן אז פון יעצט און ווייטער זאלן זיי מקפיד זיין נישט צו געבן מער ווי א חומש, און אזוי האבן זיי טאקע מקפיד געווען.
נאר עס פלעגן קומען ארימעלייט, און פאר אזעלכע מענטשן וואס חסד איז געווען אזוי איינגעווארצלט אין זיי, איז געווען שווער זיי אוועקצושיקן מיט ליידיגע הענט - זיי האבן פשוט נישט געקענט זאגן פאר אן עני "גיי, איך האב דיר גארנישט וואס צו געבן". ווען זיי זענען אנגעקומען צו א מצב אז זיי האבן מער נישט געהאט וואס צו געבן פון געלט, האבן זיי אנגעהויבן אוועקצוגעבן כלים פון שטוב, קלערנדיג: אפשר דאס האט דער בית דין נישט געאסר'ט; זיי האבן געאסר'ט געלט, אבער נישט קיין כלים. איינמאל זענען געקומען צוויי דרוקנדיגע עניים וואס האבן נישט געהאט קיין ברעקל צו עסן און האבן זיך געבעטן אויפ'ן לעבן. האבן זיי געשיקט דעם שמש און אים געבעטן: "גיי זוך אינעווייניג עפעס א כלי וואס מען קען געבן; דעם חומש האבן מיר שוין געגעבן און מען האט אונז געאסר'ט צו געבן נאך, אבער אויף כלים האט דער בית דין אפשר נישט גוזר געווען". איז דער שמש צוריקגעקומען מיט איין לעפעלע, א גאלדן לעפעלע וואס איז נאך פארבליבן פון די גוטע רייכע צייטן. האבן זיי געזאגט: עס זענען דאך דא צוויי עניים, וואס טוט מען? האבן זיי צעבראכן דאס לעפעלע - פאר איינעם האבן זיי געגעבן דעם הענטל, און פאר'ן צווייטן דעם אנדערן טייל פונעם לעפעלע. דער דאזיגער מעשה האט געמאכט א געוואלדיגן רושם אין הימל, און צוליב דעם זענען זיי צוריק רייך געווארן, נאך פיל מער ווי פריער. און דערפאר האט מען אויפגעשריבן דעם מעשה אויף זייערע מצבות: "כפה" - דאס לעפעלע, "פרשה" - וואס זיי האבן צעשניטן, "לעני"; "וידיה" - דאס הענטל, "שלחה לאביון", פאר'ן צווייטן עני.
לֹא תִירָא לְבֵיתָהּ מִשָּׁלֶג כִּי כׇל בֵּיתָהּ לָבֻשׁ שָׁנִים׃ (כא) - זי האט נישט קיין מורא פאר איר הויזגעזינד פונעם שניי, ווייל איר גאנצע הויזגעזינד איז אנגעטאן אין ווארעמע שארלאך-רויטע קליידער.
רש"י טייטשט: דער וואס הארעוועט אין תורה דארף זיך נישט שרעקן פארן שניי. און וואס איז דער שניי? א רמז אויף גיהנם, אזוי ווי עס שטייט "תשלג בצלמון". לכאורה וואלט מען געמיינט אז אין גיהנם זענען פאראן הויכע טעמפעראטורן, פארוואס דען שניי? נאר עס שטייט אז ס'איז פאראן צוויי מיני גיהנם: א מענטש וואס האט געהאט א ווארימקייט צו אן עבירה, רחמנא ליצלן, קעגן דעם איז דא א גיהנם של אש; און א מענטש וואס האט געהאט א קעלט צו יעדער זאך שבקדושה, קעגן דעם איז דא א גיהנם של שלג. צוויי מיני גיהנם קעגן צוויי מיני עבירות. "לא תירא לביתה" - פאר איר קערפער; ווער עס האט עוסק געווען אין תורה האט נישט קיין מורא פון גיהנם.
"כי כל ביתה לבוש שנים" - רש"י טייטשט אז דאס איז ברית מילה: ער פארמאגט די מצוה פון מילה. און עס ווערט אנגערופן "שנים" ווייל עס איז רויט, וויבאלד עס רעדט זיך פון בלוט, אזוי ווי עס שטייט "אם יהיו חטאיכם כשנים כשלג ילבינו". נאך אן הסבר ברענגט רש"י: "מלובשים בכפל" - "שנים" מלשון צוויי, מלשון שונה, וואס חזר'ט זיך איבער און דאפלט זיך (און אזוי אויך הייסט א שנה א יאר, ווייל זי חזר'ט זיך איבער נאכאמאל און נאכאמאל). דאס הייסט אז אלע אירע מצוות זענען געדאפלט, און די כוונה איז אויפן חסד וואס די אשת חיל טוט, ווייל חסד ווערט אין דער תורה שטענדיג דערמאנט געדאפלט: "נתון תתן", "פתוח תפתח", "הענק תעניק". און דאס אלעס ראטעוועט פון גיהנם, ווי עס שטייט אין מדרש תנחומא. דעריבער "לא תירא משלג", ווייל זי טוט חסד אן אן אויפהער, א געדאפלטער חסד וואס איז אנגעטאן אין צווייען.
דער מלבי"ם ערקלערט אויפן דרך הפשט: עס רעדט זיך פון דער אשת חיל וואס טוט אסאך השתדלות און העלפט אויך פאר אביונים, און גיט זיי פון די בגדים וואס זי האט געוועבט - "ידיה שלחה בכישור וכפיה תמכו פלך", און וואס זי האט געמאכט מיטן שפינדל און שפין-ראד שפרייט זי אויס פארן עני און אביון. און אויב מען וועט פרעגן: אויב אזוי, אין די קאלטע טעג וואס וועלן אירע בני בית טון? אויף דעם זאגט דער פסוק "לא תירא לביתה משלג" - זי האט נישט קיין מורא פאר אירע הויזגעזינט וואס וועט זיין ווען דער שניי קומט, "כי כל ביתה לבוש שנים", פאר יעדן איינעם האט זי געזארגט פאר שיינע און מכובד'יגע קליידער, און דערפאר האט זי נישט קיין זארג.
און אויפן דרך המליצה רעדט זיך עס פון דער נפש. וואס איז דער שניי? בשעת א מענטש שטארבט קילט זיך אפ זיין קערפער; ביי זיין לעבן האט ער די ווארימקייט פונעם קערפער און דאס לויפן פונעם בלוט, און מיטן טויט קומט דער שניי, די קעלט, דאס אייז און די פארפרוירנקייט פונעם בלוט. און כאטש דא ענדיגט זיך דאס לעבן פונעם גוף, האט די נפש נישט קיין מורא ווען עס וועט קומען די צייט פונעם שניי, די קאלטע צייט, וואס דאס איז די צייט פון טויט. און פארוואס האט זי נישט קיין מורא? "כי כל ביתה לבוש שנים" - "ביתה" מיינט דער גוף, ווייל דער גוף איז די שטוב פון דער נשמה, און "שנים" איז מלשון תולעת שני, דער רויטער קאליר וואס סימבאליזירט נצחיות. זי האט נישט קיין מורא פאר איר גוף וואס וועט מיט אים זיין בשעת מיתה, ווייל זי ווייסט אז דער גוף וועט אין דער צוקונפט אויפשטיין ביי תחיית המתים.
און נאך מער: פון דער שעה פון דער פטירה האט זי נישט קיין מורא אז די כוחות הנפש וועלן בלייבן אן קיין לבוש, "כי כל ביתה לבוש שנים" - אז זי וועט זיך אנטאן אין קליידער. און וועלכע קליידער? די מצוות וואס א מענטש טוט זענען דער העכערער לבוש. עס שטייט אינעם זוהר הקדוש אז די רוחניות'דיגע השפעה דארט אויבן איז דער "חלוקא דרבנן", און פון וואו קומט יענער חלוק? פון דעם וואס דו האסט דא גענייט; וואס מען האט אנגעגרייט אויף דער וועלט איז דאס וואס קומט אן אויבן. און ווי עס ווערט געברענגט אין "משנת החלומות", אינעם קונטרס דארט איבער א מת וואס באווייזט זיך אין א חלום, אז עס שטייט אין די ספרים הקדושים אז אויב א מענטש זעט זיין קרוב אדער א צווייטן אין חלום מיט צעריסענע אדער שמוציגע בגדים, אדער אן בגדים, איז דאס א סימן אז עס פעלן אים מצוות, און יענער מענטש בעט מען זאל טון מעשים פאר זיין עילוי נשמה, ווייל עס פעלט אים א לבוש. קומט אויס אז די בחינה פון חלוקא דרבנן אויבן זענען די מצוות וואס דער מענטש איז מקיים. און דאס מיינט דער פסוק: די ערליכע נפש, וואס איז צוגעקלעבט צום רבונו של עולם, האט נישט קיין מורא "לביתה" פון דער שעה פון דער פטירה, ווען דער גוף בלייבט דא אינעם שניי, באגראבן אין דער ערד - "כי כל ביתה לבוש שנים", זי פארמאגט דעם דערהויבענעם לבוש וואס ווערט געמאכט פון די מצוות, דער רוחניות'דיגער לבוש דארט אויבן, א פראכטפולער לבוש פון תולעת שני וואס איז פון די טייערסטע בגדים. דאס האט זי זיך איינגעהאנדלט דא אויף דער וועלט דורך תורה ומצוות.
מַרְבַדִּים עָשְׂתָה לָּהּ שֵׁשׁ וְאַרְגָּמָן לְבוּשָׁהּ׃ (כב) - שיינע דעקעס האט זי זיך געמאכט, פיינעם שש און ארגמן איז איר לבוש.
דער מלבי"ם ערקלערט אויפן דרך הפשט: "מרבדים עשתה לה" - זי אליין האט זיך געמאכט מרבדים, וואס דאס זענען טייערע צירונגען; "שש וארגמן לבושה" - דער הקב"ה גיט איר און שוועבט אויף איר השפעות פון עשירות, און שיקט א ברכה אין אירע האנט-ארבעט, און דורך דעם פארמאגט זי מרבדים. און רש"י טייטשט אז מרבדים זענען שיינע בעטגעוואנט פארן בעט, מלשון "לרפד" - וואס אויך היינט נוצט מען דעם אויסדרוק מיטן באדייט פון אויסבעטן, און די אותיות בומ"ף בייטן זיך איבער, לרפד און לרבד. קומט אויס אז מרבדים איז דאס וואס מען בעט אויס דאס בעט, בעטגעוואנט. סיי דאס האט זי, און סיי שש און ארגמן אנטוצוזיין. דאס אלעס אויפן דרך הפשט: אז זי האט הצלחה אין דעם גאנצן מסחר און געשעפטן וואס זי פירט.
און אויפן דרך המליצה רעדט זיך עס פון דער נפש, וואס מאכט פאר זיך צירונגען - און וואס זענען זיי? יענע השכלות, יענער לימוד התורה, יענע מצוות וואס זי האט זיך פארטיפט אין איר לעבן; דאס אלעס זענען אירע צירונגען. און דער רוחניות'דיגער לבוש איז "שש וארגמן", די בחינה פונעם חלוקא דרבנן פון וואס מיר האבן גערעדט, בגדי הוד והדר פאר דער פראכט פון דער נפש. אלעס האט זי אנגעגרייט דא: "מרבדים עשתה לה" אויף דער וועלט, און ממילא דורך דעם וועט זי האבן אויבן "שש וארגמן לבושה".
נוֹדָע בַּשְּׁעָרִים בַּעְלָהּ בְּשִׁבְתּוֹ עִם זִקְנֵי אָרֶץ׃ (כג) - באקאנט אין די טויערן איז איר מאן, ווען ער זיצט מיט די זקנים פונעם לאנד.
צוליב די פראכטפולע קליידער וואס די אשת חיל מאכט פאר איר מאן, איז ער באקאנט און דערקענט צווישן זיינע חברים ווען ער זיצט מיט זיי אין די שערים. מען זעט א מענטש אנגעטאן בכבוד - פון וואס קומט דאס? מכוח די מרבדים, מכוח דעם שש און ארגמן וואס זי האט פאר אים אנגעגרייט. און פארוואס לייגט מען דעם קרעדיט אויף איר? ווייל אויב נישט, וויאזוי קומט אריין פלוצלונג דער לויב פונעם מאן אינמיטן א שירה און לויב-געזאנג פאר דער אשת חיל? דערפאר ערקלערן סיי רש"י און סיי מצודת דוד אז דאס וואס "נודע בשערים בעלה" איז אלץ מכוח איר. און אזוי אויך טייטשט דער אבן עזרא אז דאס איז אויך א לויב פאר דער פרוי: די זקני ארץ זעצן איר מאן צוזאמען מיט זיך צוליב איר - זיי גיבן איר כבוד, און דערפאר זעצן זיי איר מאן צווישן די זקני ארץ. קומט אויס אז איר מאן איז ווי טפל צו איר לגבי איר גרויסער מדרגה אלס אשת חיל; מען זאגט "דאס איז דער מאן פון יענער", ווייל זי איז שוין געווארן א בארימטער נאמען - "דאס איז דער מאן פון דבורה אשת לפידות" - און ממילא צוליב איר גיט מען אים כבוד.
און דער מלבי"ם ערקלערט אויפ'ן דרך הפשט, אז דאס איז די גרויסע מעלה פון יענער אשת חיל: זי האלט אונטער איר מאנ'ס האנט, כדי איר מאן זאל קענען עוסק זיין בתורה ביז ער זיצט אין די שערים - און אין די שערים פלעגן זיצן די זקנים, די סנהדרין און די חכמים. מכוח וועמען ווערט איר מאן באוואוסט אין די שערים? מכוח דעם וואס די דאזיקע אשת חיל גייט, הארעוועט און פלאגט זיך אין אלע ענייני הגשמיות, און ממילא קען איר מאן שקוד זיין בהשקט ובבטחה אויפ'ן עסק התורה. אויך לויט'ן מלבי"ם קומט דער שבח צו איר, ווייל זי איז עוסק אין די ענייני הגשמיות און ערמעגליכט אים זיך אפצוגעבן מיט ענייני הרוחניות.
מען דערציילט אויף ר' אליהו לופיאן, און דאס ברענגט ר' ברוך מרדכי אזרחי אין זיין ספר "ברכת מרדכי", אז פרייטיק צו נאכטס פלעגט ער פראווען דעם שבת'דיגן טיש אין זיין שטוב אין כפר חסידים צוזאמען מיט דער רבנית. איינע פון די שבת נעכט, בשעת מען האט געזונגען "אשת חיל", ווען ער איז אנגעקומען צום פסוק "נודע בשערים בעלה בשבתו עם זקני ארץ", האט מען געזען ווי ער שטעלט זיך אפ, טראכט אריין א ביסל, און פון זיין אויג שיינט ארויס א טרער, און דערנאך האט ער ווייטער געצויגן. די זאך איז פאר יעדן געווען ווי א חידה, אבער מען האט מורא געהאט אים צו פרעגן.
און ווי גרויס איז געווען דער דאזיקער מענטש. עס איז גענוג צו דערמאנען אז ער האט זוכה געווען צו גילוי אליהו. איינמאל איז ער געקומען בעטן א ברכה פונעם גערער רבי'ן, און די זאך איז נישט געווען באקאנט; האט דער רבי אים אנגעקוקט און געזאגט: א מענטש וואס האט זוכה געווען צו גילוי אליהו קומט בעטן פון מיר א ברכה? איז ר' אליהו לופיאן איבערראשט געווארן אז דער רבי ווייסט דערפון, און האט אים געזאגט: א מענטש וואס האט זוכה געווען צו גילוי אליהו קומט בעטן א ברכה פון איינעם וואס איז מסוגל דאס צו זען אויף אים - איר זענט מסוגל דאס צו זען אויף מיר, און דעריבער וויל איך גראד פון אייך א ברכה.
און אגב, איינמאל איז ער געפארן מיט'ן ראגאטשאווער אויפ'ן באן. דער ראגאטשאווער איז געווען א גאון אדיר, און אויך א "קוטל": אויב איינער האט געזאגט זאכן וואס זענען נישט צום ענין, האט ער נישט געהאט קיין פראבלעם אים צו זאגן אז ער רעדט שטותים. איז ר' אליהו צוגעגאנגען צו אים און געפרעגט: "דער רב, מעג איך זאגן פאר'ן רב א דבר תורה?" האט ער אים געפרעגט: "ווער איז כבודו?" האט ער אים געענטפערט: "איך בין א פשוט'ער בעל בית" - בדרך ענווה און צניעות. האט ער אים געזאגט: "נו, בבקשה". האט ער פארגעלערנט פאר אים דעם גאנצן דבר תורה, דעם גאנצן מהלך און פלפול וואס ער האט מחדש געווען, און דאן געפרעגט: "נו, וואס זאגט דער רב? דער רב האט נישט קיין קושיות? דער רב שטימט מיט מיטן מהלך?" האט דער ראגאטשאווער אים געענטפערט: "נו נו, חידושים וואס פאסן פאר א בעל בית" - ווייל ער האט דאך געזאגט אויף זיך אז ער איז א פשוט'ער בעל בית. און שפעטער, ווען ר' אליהו האט דאס דערציילט, האט ער געזאגט: און זאלט איר וויסן, אז איך האב געזאגט פאר אים דאס שטיקל תורה וואס איך האב געהאט בדעה צו זאגן אויף יענער וועלט אין עולם האמת נאך די הונדערט און צוואנציק יאר, ווען מען וועט פון מיר פארלאנגען צו זאגן א דבר תורה; דוקא דעם דבר תורה האב איך איבערגעגעבן פאר'ן ראגאטשאווער, און דאס איז וואס ער האט מיר געזאגט - חידושים וואס פאסן פאר א בעל בית.
און לאמיר צוריקקומען צום ענין. ר' אליהו לופיאן איז געווען דער משגיח אין ישיבת כפר חסידים, און מען האט מורא געהאט אים צו פרעגן פארוואס ער האט זיך אפגעשטעלט און איבער וואס איז געווען די טרער. אבער עס איז געווען באקאנט אז פאר דער רבנית פלעגט ער גארנישט באהאלטן, און אז זי האט עפעס געבעטן פון אים - פלעגט ער ערפילן איר ווילן. האט מען איר געבעטן זי זאל אים פרעגן, און זי האט געבעטן און מפציר געווען איינמאל און נאכאמאל, ביז ער האט נאכגעגעבן און איר געזאגט: זעסטו, איך בין דאך אליהו לופיאן; איך קום אריין אין ישיבה - שטעלט זיך יעדער אויף פאר מיר און מען איז מיר מכבד; ווען איך קום צו צו מיין פלאץ, לויפן די בחורים גלייך צושטעלן א סטנדר און מיר צוגרייטן א סידור אדער א גמרא לויט'ן ענין. און פארוואס איז מען מיר מכבד? ווער ביסטו אליהו לופיאן, פאר וואס באערט מען דיך? דערנאך הויבט מען אן דאווענען, און ביי קריאת שמע ווארט מען אויף מיר - ביז איך זאג נישט "ה' אלוקיכם אמת", ציט דער בעל תפילה נישט ווייטער. ווער ביסטו אליהו לופיאן אז מען דארף ווארטן אויף דיר? און ביסלעכווייז איז דא א גרויסער חשש אז עס קריכט אין מיר אריין א געפיל פון גאות, אז איך הויב אן פילן ווי א יש: קוק ווי מען רעספעקטירט מיר, קוק ווי מען ווארט אויף מיר. אפשר וועל איך נאך אנהויבן טראכטן אז אזוי פאסט טאקע, אז איך בין באמת עפעס א מציאות, און דערפאר גיט מען מיר אזא כבוד. און דאן טראכט איך צו זיך: דו ווייסט דאך אז דאס אלעס זענען נאר פאלשע איינרעדענישן, און דו ווייסט אז באמת האסטו גארנישט מיט וואס זיך צו בארימען.
און יעצט, האט ער געזאגט, ווען איך בין אנגעקומען צו "אשת חיל" און געליינט "נודע בשערים בעלה בשבתו עם זקני ארץ", האב איך אנגעהויבן טראכטן איבער'ן פשט פון די פסוקים: וואס איז דער פונקט פון "בשבתו עם זקני ארץ"? און איך האב פארשטאנען אז דא זאגט אונז שלמה המלך: וויסן זאלסטו, צו דערקענען דעם אמת'ן מצב פונעם מענטש דא אויף דער וועלט האסטו גארנישט קיין מעגלעכקייט. מען קען אים מכבד זיין און אויפשטיין פאר אים, און עס קען גאר זיין אז ער איז ווייט פון יענעם שיין ווי מזרח איז ווייט פון מערב. און ווען וועט מען באמת קענען וויסן ווער דער מענטש איז? "נודע בשערים בעלה בשבתו עם זקני ארץ" - נאך די הונדערט און צוואנציק יאר, דארט אויבן. ווען איך וועל אנקומען אהין און מען וועט מיך אפשר זעצן צווישן יענע זקני ארץ, צי וועל איך האבן וואס צו רעדן מיט זיי? צי וועל איך האבן א שייכות צו זיי? וועט מען בכלל קוקן אויף מיר? צי בין איך ראוי צו זייער מעלה? דארט וועט באשטימט ווערן די ריכטיקע אפשאצונג, דארט וועט זיך ארויסשטעלן ווער דער מענטש איז באמת. און איך האב געטראכט צו זיך: דארט וועט זיך אנטפלעקן מיין שוואכקייט און מיין בושה, און עס וועט קלאר ווערן אז דער מאנטל איז גענייט עטליכע מאסן גרעסער ווי מיין ריכטיקע מאס, און אז איך האב באקומען כבוד און גינונים וואס איך בין בכלל נישט געווען ראוי דערצו. און איבער דעם איז אראפגעפאלן א טרער פון מיין אויג.
און דאס איז אן התבוננות פון א גרויסן מענטש, פון א צדיק. א געווענלעכער מענטש איז שטענדיג זיכער אז עס קומט אים, און איז זיכער אז ער איז ווער ווייסט וואס, און שאצט נאך זיך אפ מער ווי ער איז באמת. אבער די צדיקים שאצן זיך אלעמאל אפ פאר פיל ווייניגער, און זאגן: מי אני ומה אני, און ווער ווייסט ווי אזוי מען וועט אויף מיר קוקן דארט. מיר אלע זענען זיכער אז מען וועט אונז דארט אויפנעמען בסבר פנים יפות און מיט א מאור פנים, בשעת ווען דער צדיק טראכט אויף זיך מיט פיל א קלענערער השגה ווי ער איז באמת.
סָדִין עָשְׂתָה וַתִּמְכֹּר וַחֲגוֹר נָתְנָה לַכְּנַעֲנִי׃ (כד) - א ליילעך האט זי געמאכט און פארקויפט, און א גארטל האט זי געגעבן פאר'ן כנעני (דעם סוחר).
עֹז וְהָדָר לְבוּשָׁהּ וַתִּשְׂחַק לְיוֹם אַחֲרוֹן׃ (כה) - שטארקייט און שיינקייט איז איר קליידונג, און זי לאכט צום לעצטן טאג.
דער מלבי"ם ערקלערט אויפ'ן דרך הפשט: דאס ליילעך (דער סדין) איז דאס וואס זי האט געמאכט צו פארקויפן לצורך סחורה, און דעם גארטל וואס זי האט געוועבט האט זי געגעבן פאר'ן כנעני כדי ער זאל פארטיילן די געלט פאר עניים. און עס איז דא דא א שוועריקייט צוליב וועלכער ער האט אזוי מפרש געווען: אויב דאס ליילעך האט זי געמאכט און פארקויפט, פארוואס גיט זי דעם גארטל פאר'ן כנעני (דעם סוחר) בחינם? עס וואלט דאך געדארפט שטיין "וחגור מכרה לכנעני". דעריבער ערקלערט ער אז זי האט עס געגעבן פאר'ן כנעני כדי ער זאל פארטיילן די געלט פאר עניים, און דעמאלט איז דאס טאקע א ריכטיקע נתינה. קודם "סדין עשתה ותמכור" - פאר'ן מסחר, און דערנאך "וחגור נתנה לכנעני" - דאס איז דער חלק פונעם חסד מיט וואס יענע אשת חיל איז באשאנקען.
און דער סדין וואס זי האט געמאכט - "עוז והדר לבושה ותשחק ליום אחרון": דער סדין איז איר לבוש צום לעצטן טאג, און מיט דעם וועט זי לאכן, ווייל די מצוה ווערט א רוחניות'דיגער לבוש מיט וועלכן די נשמה טוט זיך אן ווען זי טוט אויס אירע גשמיות'דיגע בגדים וואס זענען דער גוף. יענער סדין און יענער חגור וואס זי האט געגעבן פארן כנעני - אין זיי וועט זי זיך אנטאן לעתיד לבוא, און דאס וועט זיין איר כבוד, אין די דאזיגע מצוות וואס זענען די לבושי הנשמה.
אויף דער זעלבער קשיא - פארוואס פארקויפט זי דעם סדין און דעם חגור גיט זי אוועק - ברענגט דער ספר "רבות בנות" א ביאור על פי פשוטו: עס איז דער שטייגער פון דער וועלט, אז דער וואס פראדוצירט כלים און סדינים פארקויפט סיי איינצלנע זאכן, קליינווארג (קמעונאות), און סיי בסיטונאות, גרויסע פעקלעך פאר סוחרים, און אסאך מאל אלס קאמיסיאן - פארקויף וואס דו פארקויפסט, און וואס דו פארקויפסט נישט וועסטו צוריקגעבן און איך וועל דיר גוטשרייבן. און דער פייטן קומט צו לויבן יענע פרוי, אז זי לייגט אריין כוחות אין אלע וועגן: "סדין עשתה ותמכור" - זי מאכט די סדינים כדי זיי צו פארקויפן איינצלנווייז פאר א פולן פרייז, וואס דעמאלט איז דער רווח גרעסער; און ווען עס בלייבן ביי איר גרעסערע קוואנטיטעטן וואס זי קען נישט פארקויפן פאר יחידים, נעמט זי די גאנצע הויפן און בינדט עס צונויף, און דאס איז דער "חגור", און די דאזיגע סחורה "נתנה לכנעני" - זי גיט עס איבער פארן סוחר: נעם און פארקויף, און ווען עס וועלן זיין רווחים וועסטו מיר באצאלן. יעצט באקומט זי נישט קיין געלט, ווייל ס'איז דאך בקומיסיאן, און זי גיט עס אים ער זאל עס פארקויפן און איר געבן איר חלק פון די רווחים; אבער עס מיינט נישט אז זי האט עס געגעבן אינגאנצן בחינם, נאר זי האט געגעבן פארן כנעני סחורה איינגעפאקט און פארבונדן מיט א חגור כדי ער זאל עס פארקויפן. און אזוי ערקלערט דער מהרש"א אין חידושי אגדות אין מסכת פסחים דף נ' עמוד ב'.
און עס איז פאראן נאך אן הסבר, זייער באקאנט, און צוליב וואס ער איז אזוי באקאנט זענען אויך פאראן אסאך גדולי ישראל אויף וועמען מען דערציילט עס: מען דערציילט עס אויפן נצי"ב פון וואלאזשין, אויפן בעל "בית הלוי", און אויך אויפן מלבי"ם. און אזוי איז די מעשה: איינמאל איז געקומען איינער פון די משכילים פרעגן א שאלה. די משכילים, ווי באוואוסט, זענען געווען מענטשן וואס האבן פארלאזט די תורה אבער האבן זיך פארנומען מיט דקדוק פון לשון הקודש, און וויבאלד די עכטע בקיאים אין אלע ענייני דקדוק זענען געווען די חכמי ישראל, פלעגן זיי הנאה האבן צו קומען און פרעגן זיי קשיות און פראגעס וואס זיי האבן אליין נישט געוואוסט דעם תירוץ דערויף. יענער משכיל איז געקומען און געפרעגט א שאלה אין דקדוק, און דער רב האט אים תיכף אויפן פלאץ געענטפערט און אים פארענטפערט די קשיא "מקופיא", מיט א פשוט'קייט. יענער איז ארויס מיט א גרויסער התפעלות און געזאגט: ווי קען דאס זיין? כבוד הרב איז דאך פארנומען רוב פונעם טאג מיט די הוויות דאביי ורבא, א גאנצן טאג אינעם ים התלמוד, און אונזער גאנצע באשעפטיגונג איז בלויז אין דקדוק - און ווי איז מעגליך אז איר זענט געשטאנען אויף דעם חילוק און איך האב עס נישט באמערקט?
האט אים דער רב געזאגט: משל למה הדבר דומה, און האט אים ערקלערט דעם פסוק "סדין עשתה ותמכור וחגור נתנה לכנעני". א מענטש גייט אריין אין א געשעפט פון שטאף, און ער זעט ווי דער בעל הבית פארקויפט פאר א קונה גלילים (ראלעס) שטאף. נאכדעם וואס ער האט פארקויפט א שיינע צאל ראלעס, זאגט ער פאר זיין געהילף: פאק אים דאס איין. דער יונגעלע לייגט אראפ די ראלעס אויפן טיש, פארבינדט עס פון דא און פון דארט מיט גוטע שטריק אז ס'זאל זיך נישט צעפאלן אויפן וועג, און גיט אים דעם רעכענונג. פרעגט א צושויער פון דער זייט דעם בעל הבית: האסטו אים נישט גערעכנט די שטריק? זאגט ער אים: ניין, די שטריק איז בחינם, מען צאלט נישט דערויף. זאגט יענער: אה, פיין. ווען דער בעל הבית האט געענדיגט מיטן קונה און געפרעגט יענעם וואס ער וויל, זאגט ער אים: קענסטו מיר געבן צען מעטער שטריק? ער האט אפגעמאסטן, אפגעשניטן, און געזאגט: ביטע, פערציג גילדן. האט ער אים געזאגט: וואס הייסט פערציג גילדן? איר האט דאך יעצט געזאגט אז די שטריק איז בחינם! האט ער אים געזאגט: זאלסט זיין געזונט. יענער מענטש האט געקויפט שטאף פאר טויזנטער גילדן, און ווער ס'קויפט שטאף פאר טויזנטער גילדן באקומט די שטריק בחינם. אבער דו ביסט געקומען נעמען בלויז די שטריק - און פאר א שטריק דארף מען באצאלן, ווייל עס האט מיר אפגעקאסט געלט.
און דאס שטייט דא: "סדין עשתה ותמכור" - און וויבאלד די סדינים פארקויפט זי, גיט זי דעם חגור וואס בינדט צונויף די סדינים "נתנה לכנעני" בחינם; פאר דער פעקונג נעמט זי נישט קיין באצאלט. און אויף וואס איז דאס געזאגט געווארן? האט ער אים געזאגט: פארשטיי, ענק קומען קויפן בלויז די שטריק, דערפאר קאסט עס ענק אפ א טייערן פרייז. אבער מיר זענען עוסק אין תורה, און "כל העוסק בתורה לשמה זוכה לדברים הרבה" - און אין די "דברים הרבה" איז אריינגערעכנט סיי די חכמה פון דקדוק, סיי די חכמת הנגינה, סיי אגראנאמיע, סיי חכמת הטבע, סיי אסטראנאמיע, סיי חכמת התשבורת און סיי חכמת ההנדסה. אלעס זוכה מען, ווייל כל העוסק בתורה לשמה זוכה לדברים הרבה.
אין די דאזיגע פסוקים ווערט אנטפלעקט די געשטאלט פון דער אשת חיל אין צוויי בליקן. אויפן דרך הפשט: א פרוי וואס שפרייט אויס איר האנט צום עני און שטרעקט אויס איר האנט צום אביון, גרייט צו קליידער פאר אירע בני בית ביז זי האט נישט קיין מורא פונעם שניי, מאכט טעפיכער און גייט אנגעטאן אין שש און ארגמן, און מכח איר גאנצער טירחה אין גשמיות איז איר מאן באוואוסט אין די שערים צווישן די זקני ארץ און ער קען זיצן און שקוד'ן אויף דער תורה. און אויפן דרך המליצה והדרש: די תורה רוהט בלויז אויף איינעם וואס מאכט זיך ווי אן עני; דער טאפלטער חסד ראטעוועט פון גיהנם; און די נפש האט נישט קיין מורא פונעם "שניי" פונעם טויט, ווייל דער גוף וועט דאך אויפשטיין ביי תחיית המתים, און פאר דער נפש אליין איז אנגעגרייט א לבוש פון שנים און שש וארגמן - די חלוקא דרבנן וואס ווערט גענייט דא פון די מצוות פונעם מענטש. און נישט אומזיסט האט ר' אליהו לאפיאן געלאזט טרערן אויף "בשבתו עם זקני ארץ": די אמת'ע אפשאצונג פונעם מענטש ווערט נישט באשטימט לויט דעם כבוד וואס מען שעצט אים דא, נאר דארט אויבן. און כל העוסק בתורה לשמה - זוכה לדברים הרבה.