קאפיטל ל' אין ספר משלי ציט ווייטער מיט די ווערטער פון אגור בן יקה, און אינעם חלק פאר אונדז באשעפטיגן מיר זיך מיט א רייע פסוקים וואס שילדערן א פארדארבענעם דור: פיר כיתות פון "דור", און נאך זיי דער משל פון דער עלוקה און אירע צוויי טעכטער. מיר וועלן זיך אפשטעלן אויפן מהלך פונעם גר"א וואס בינדט צו אלע די דאזיגע פסוקים צום פסוק "אל תלשן עבד אל אדונו", און אויפן וועג פונעם מלבי"ם, וואס זעט אין זיי א באשרייבונג פון א שלעכטן מלך און זיין דור.
אַל־תַּלְשֵׁן עֶבֶד אֶל־אֲדֹנָו פֶּן־יְקַלֶּלְךָ וְאָשָׁמְתָּ׃ - פארלוימד נישט קיין קנעכט פאר זיין האר, טאמער וועט ער דיך שעלטן און דו וועסט שולדיג ווערן.
לויטן מהלך וואס דער גר"א ערקלערט, זענען די קומענדיגע פסוקים א דירעקטער המשך צו דעם פסוק. מיר האבן געזאגט: אל תלשין עבד אל אדונו, און מיט פשוט'ע ווערטער - איבערגעב נישט דיין דין צום הימל (מסור נישט דיין דין לשמים). יעצט גייט דער פסוק ווייטער און זאגט: ווען איך זאג דיר "אל תלשין", רעד איך צו דיר אפילו אויב דער דאזיגער עבד איז א געמיינער רשע, אפילו אויב עס זענען דא אלע סיבות אויף דער וועלט אים צו פארלוימדן און מסר'ן אויף אים.
דּוֹר אָבִיו יְקַלֵּל וְאֶת־אִמּוֹ לֹא יְבָרֵךְ׃ דּוֹר טָהוֹר בְּעֵינָיו וּמִצֹּאָתוֹ לֹא רֻחָץ׃ דּוֹר מָה־רָמוּ עֵינָיו וְעַפְעַפָּיו יִנָּשֵׂאוּ׃ דּוֹר חֲרָבוֹת שִׁנָּיו וּמַאֲכָלוֹת מְתַלְּעֹתָיו לֶאֱכֹל עֲנִיִּים מֵאֶרֶץ וְאֶבְיוֹנִים מֵאָדָם׃ - א דור וואס שעלט זיין פאטער און זיין מוטער בענטשט ער נישט; א דור וואס איז ריין אין זיינע אייגענע אויגן, אבער פון זיין אומרינקייט איז ער נישט אפגעוואשן; א דור - ווי הויך זענען זיינע אויגן און זיינע אויגנברעמען הייבן זיך; א דור וואס זיינע ציין זענען שווערדן און זיינע באקנציין מעסערס, אויפצופרעסן די ארימעלייט פון דער ערד און די נויטבאדערפטיגע פון צווישן מענטשן.
אפילו אויב עס רעדט זיך פון א מענטש וואס איז "דור אביו יקלל", אפילו אויב ער איז "טהור בעיניו ומצואתו לא רוחץ", אפילו אויב "מה רמו עיניו", און אפילו אויב "חרבות שיניו" - דאך: אל תלשן עבד אל אדונו. און דער גר"א פירט אויס און זאגט: ואף על פי כן אל תלשן, און עס איז נישטא קיין גרעסערע וואונדער ווי דעם. דאס הייסט, ווי הארב איז די זאך איבערצוגעבן א דין לשמים, אז אפילו כלפי דעם שפל שבשפלים ווערט אנגעזאגט: מסר נישט דיין דין.
איז דער גר"א מדייק: פארוואס שטייט ביים פאטער דער לשון "יקלל" און ביי דער מוטער דער לשון "לא יברך"? נאר דער פאטער איז כנגד מצוות עשה און די מוטער איז כנגד מצוות לא תעשה. דעריבער שטייט ביים פאטער א פאקטישע האנדלונג - "יקלל", און ביי דער מוטער שטייט א שלילה - "לא יברך", כנגד דעם לא תעשה.
נאך ברענגט דער גר"א די ווערטער פון דער גמרא איבער דעם חילוק צווישן "כבד את אביך ואת אמך", וואו דער פסוק שטעלט פריער דעם פאטער, צו "איש אמו ואביו תיראו", וואו דער פסוק שטעלט פריער די מוטער. זאגן חז"ל: נאטורליך האט דער זון מורא פונעם פאטער אבער ער רעספעקטירט אים ווייניגער, דעריבער ווערט אים אנגעזאגט "כבד את אביך" צום ערשט; לעומת זה איז ער נאטורליך מכבד און האט ליב די מוטער אבער ער האט ווייניגער מורא פאר איר, דעריבער שטייט "איש אמו ואביו תיראו" - אז אויך פון דער מוטער זאל מען האבן מורא.
קינדער זענען געבינדן צו דער מאמען, ס'איז נישטא קיין חכמות. ווען א קינד קלינגט אהיים: "שלום עליכם טאטע, וואס מאכסטו? מאמע איז דארט?" - איז דער טאטע צומאל בלויז דער מיטל אריבערצוגעבן דעם טעלעפאן צו דער מאמען. אבער לגבי דעם טאטן איז דער קשר בדרך כלל ווייניגער נאנט, און בפרט אין יענע צייטן פלעגט דער שטייגער פונעם פאטער זיין מוסר'ן דעם זון און פאדערן פון אים, און ס'איז פארהאן צו אים מער א דיסטאנץ און מער מורא. פון דעם, זאגט דער גר"א, פארשטייט מען דעם פסוק: ווען עס איז פארהאן אן אפגעריסנקייט - "את אביו יקלל", בעת כלפי זיין מוטער איז זיין באציאונג איידעלער, און ביז א קללה קומט ער נישט אן, נאר בלויז "לא יברך". און אזוי קען מען זען ביזן היינטיגן טאג ביי קינדער וואס רייסן זיך אפ.
דער מלבי"ם מסביר דא א זאך וואס באלאנגט צום חלק "דרך המושכל", אבער עס איז אויך פארבינדן צום ענין: איתיאל און אוכל האבן געטענה'ט צו אגור בן יקה אז מיר זענען נישט מחויב אין כיבוד אב ואם. דער שורש פון דער טענה ליגט אין דער השקפה פון די פילאזאפן, אז די וועלט איז באשאפן געווארן פון זיך אליין, און אז די גאנצע מציאות פונעם מענטש אויף דער וועלט איז צו זיין שלעכטס - מיר האבן מאריך געווען אין דעם אין ספר איוב, וואו דער מלבי"ם לייגט פאר זייער שיטה אז ס'איז מער שלעכט פארן מענטש אויף דער וועלט ווי גוט, און נוח לו שלא נברא משנברא. און לויט דעם, לויט זייער שיטה, האט דער פאטער מיר געטאן א שאדן מיט דעם וואס ער האט מיך געברענגט אויף דער וועלט, און פון דעם קומט "דור אביו יקלל ואת אמו לא יברך" - ווייל זיי האבן אים דאך געברענגט צו א נעגאטיווער מציאות.
דּוֹר טָהוֹר בְּעֵינָיו וּמִצֹּאָתוֹ לֹא רֻחָץ׃ - א דור וואס איז ריין אין זיינע אייגענע אויגן, אבער פון זיין צואה איז ער נישט געוואשן געווארן.
ער שפירט זיך אזוי ריין, כאילו ער האט קיינמאל נישט געטון קיין שום עבירה. אבער למעשה, נישט בלויז אז ער איז א בעל עבירה, נאר ער איז פארשמוצט ווי צואה - "ומצואתו לא רוחץ", אז דער שמוץ פון דער צואה ליגט נאך אלץ אויף אים.
דּוֹר מָה־רָמוּ עֵינָיו וְעַפְעַפָּיו יִנָּשֵׂאוּ׃ - א דור ווי הויך זענען זיינע אויגן, און זיינע ברעמען דערהייבן זיך מיט גאווה.
רש"י טייטשט אז דאס איז גסות הרוח: עיניים רמות, א מענטש וועמענס אויגן קוקן הויך, וואס מען רופט היינט "האלט גרויס פון זיך". און דער הגר"א לייגט צו אז עס זענען פאראן צוויי מינים פון גאווה: "גאה" און "גאון". א "גאה" איז א מענטש וואס בארימט זיך כאטש באמת איז ער א שפל ערך - ער איז גארנישט ווערט, און דאך מאכט ער א גרויסן ווינט און טוט זיך מתגאה זיין. א "גאון" איז א מענטש וואס וויל געוועלטיגן איבער יעדן, א שטרעבונג צו ממשלה און הערשאפט.
דאס איז וואס דער פסוק זאגט "דור מה רמו עיניו": דער דור בארימט זיך זייער און האלט זיך פאר א גרויסן חכם, פאר א צדיק און פאר אן עושר; "ועפעפיו ינשאו" - מלשון התנשאות, אז ער דערהייבט זיך איבער די בריות. און דער לשון "מה רמו" איז א לשון פון תמיהה: קוק ווי גרויס זיין גאווה איז - און פונקט אזוי, ווי גרויס זיין שפלות איז, און די הויכע אויגן זיינע זענען מעיד דערויף.
דּוֹר חֲרָבוֹת שִׁנָּיו וּמַאֲכָלוֹת מְתַלְּעֹתָיו לֶאֱכֹל עֲנִיִּים מֵאֶרֶץ וְאֶבְיוֹנִים מֵאָדָם׃ - א דור וואס זיינע ציין זענען שווערדן און זיינע באק-ציין זענען ווי מעסערס, אויפצופרעסן די ארימעלייט פון דער ערד און די אביונים פון צווישן מענטשן.
רש"י טייטשט די ווערטער: "שיניו" - דאס זענען די דרויסנדיגע ציין, מיט וועלכע דער מענטש שניידט זיין עסן; "מתלעותיו" - די אינעווייניגסטע ציין, דאס זענען די ציין וואס מאלן; "מאכלות" - מעסערס, מלשון מאכלת. קומט אויס אז זיינע דרויסנדיגע ציין זענען שווערדן, און די אינעווייניגסטע ציין זענען ווי מעסערס. און צוליב וואס דארף ער ציין וואס זענען שווערדן און מעסערס? "לאכול עניים מארץ ואביונים מאדם".
דער הגר"א לייגט צו: מיט די פאדערשטע ציין שניידט דער מענטש דאס עסן, און מיט די מתלעות, דאס זענען די הינטערשטע ציין וואס מאלן, צעמאלט און צעקווטשט ער דאס עסן גאנץ דיין, און דערפאר האט מען זיי צוגעגליכן צו מאכלות. און "מאכלות" איז אויך מלשון אכילה - דער טייל מיט וואס מען עסט: דורך די מתלעות קומט צושטאנד די אכילה.
און אויף וואס גייט די רייד? זאגט דער הגר"א: עס זענען פאראן צוויי מינים פון גזלנים. עס איז דא א גזלן וואס גזל'ט דעם חבר'ס געלט און לאזט דעם חבר ביים לעבן - ער נעמט דאס געלט און פארטיג; און עס איז דא איינער וואס גזל'ט און הרג'עט אויך דעם בעל הממון. און ווי דער באקאנטער כלל אין אמעריקע, אז אויב מען קומט צונעמען דיין געלט - זיי צופרידן דערמיט און פריי זיך, און גיב נישט אוועק אויך דאס לעבן; ווייל אויב מען באגעגנט דיך אין א ראג גאס און מען זאגט דיר "גיב אהער דאס געלט", איז בעסער ארויסצונעמען און געבן, ווייל אויב נישט - א קויל אין קאפ. עס איז בעסער צו געבן דאס געלט און פארענדיגן דעם ענין.
לויט דעם: "דור חרבות שיניו" איז געזאגט געווארן אויפן גזלן וואס הרג'עט אויך - זיינע ציין מיט וועלכע ער נעמט דאס געלט פון זיין חבר זענען ווי א שווערד, ווייל ער נעמט אויך זיין נפש. בעת וואס "מאכלות מתלעותיו" איז געזאגט געווארן אויפן צווייטן גזלן, וואס עסט אויף דאס געגזל'טע געלט און לאזט דעם מענטש ביים לעבן - ער גזל'ט נאר כדי צו עסן, און ער איז נישט קיין רוצח.
און אזוי ווערט נתבאר דער סוף פונעם פסוק. "עניים", זאגט דער הגר"א, זענען מענטשן וואס זענען געווען עשירים און זענען געווארן ארימעלייט - דער גלגל האט זיך איבערגעדרייט אויף זיי, אזוי ווי עס שטייט "הוי מגיעי בית בבית", וואס ער בארגט אים געלט כדי אוועקצונעמען פון אים זיין הויז. אבער אן "אביון" איז א מענטש וואס האט קיינמאל גארנישט געהאט, אן אביון מעיקרו. דעריבער: דער בעל המתלעות, וואס זיין גאנצער ווילן איז אויפצופרעסן דאס געלט, "אוכל עניים מארץ" - ער גיט אים א הלוואה מיט רבית וואס דער לוה קען נישט באצאלן, כדי צוצונעמען זיין הויז און זיין ערד, אז ער זאל נישט בלייבן אויף זיין ערד; אבער ער רירט אים נישט אן פיזיש, נאר ער פארטרייבט אים פון זיין נחלה. און לעומת זה "דור חרבות שיניו" נעמט "אביונים מאדם" - דעם אביון וואס האט בכלל נישט קיין ערד נעמט ער ארויס מכלל חברת אדם, דאס הייסט ער הרג'עט אים און ראמט אים אינגאנצן אפ פון דער וועלט.
דער הגר"א איז מדייק: שלמה המלך האט דא אויסגערעכנט פיר מאל דעם לשון "דור", און זיי זענען כנגד פיר מינים פון יצר הרע וואס עס זענען דא: דער יצר הרע פון תאווה, פון גאווה, פון כעס, און פון חמדה. אלע רצונות און תאוות פונעם מענטש צו א דבר עבירה זענען נכלל אין די פיר יצרים. און קום און זע: טראץ דעם אלעם זאגט אגור בן יקה - דאך טאר מען נישט מסר'ן אן עבד צו זיין אדון, דאך זאל מען נישט איבערגעבן קיין דין צום הימל, אפילו דער מענטש איז א רשע אויף אזא שטאפל. און ס'איז נישטא קיין גרעסערע פלא ווי דאס.
דער מלבי"ם ערקלערט די דריי פסוקים אלס איין גאנצקייט. "דור אביו יקלל" - אזוי ווי מיר האבן געזען אז דער קעניג האט פארשעמט זיינע עלטערן, ער האט געהרג'עט זיין פאטער און זיין מוטער און זיי אראפגעווארפן פון זייער טראן און געקרוינט זיך צו קעניגן. און וויבאלד אזוי האט זיך דער קעניג געפירט, איז דאס געווארן א ביישפיל און מענטשן האבן זיך געלערנט פון אים, ביז דער גאנצער דור האט זיך אזוי געפירט צו זייערע עלטערן און זיי מבזה געווען.
און ענליך צו דעם וואס מען האט געזאגט צו אחשורוש, אז יעצט "יצא דבר המלכה" צו פארשעמען די מענער אין זייערע אויגן: אז מען זעט אז די קעניג'ס ווייב טוט מזלזל זיין אין איר מאן, וועט יעדע פרוי זאגן - דער קעניג האט דאך גערופן די קעניגין און זי איז נישט געקומען, און וואס דען אויב דו האסט מיר געהייסן קומען, בין איך דען מחויב צו לויפן? און דורך דעם וועלן פרויען מזלזל זיין אין זייערע מענער. אזוי אויך דא: וויבאלד דער קעניג איז אויפגעשטאנען און געמארדעט זיינע עלטערן כדי צו הערשן, האט דאס געשאפן אין דער גאנצער מלוכה א זלזול פון די קינדער אין זייערע עלטערן.
און אזוי אויך "דור טהור בעיניו" - כאטש ער האט זיך נישט אפגעוואשן פון זיין צואה, און זיי טוען אלע תועבות; און אזוי אויך "דור מה רמו עיניו" - אויף א וועג פון גאווה און גאון און אויף א שלעכטן אופן; און אזוי אויך "דור חרבות שיניו" - אויפצופרעסן די עניי הארץ. קומט אויס אז דער קעניג איז שלעכט סיי בין אדם למקום און סיי בין אדם לחבירו, סיי אין די מעשים און סיי אין די מידות, און דערפאר שטראפט זיי דער הקדוש ברוך הוא.
לַעֲלוּקָה שְׁתֵּי בָנוֹת הַב הַב שָׁלוֹשׁ הֵנָּה לֹא תִשְׂבַּעְנָה אַרְבַּע לֹא־אָמְרוּ הוֹן׃ - די עלוקה (דער בלוט-זויגער) האט צוויי טעכטער וואס שרייען "גיב! גיב!", דריי זאכן זענען דא וואס ווערן נישט זאט, און פיר זאגן נישט "גענוג פארמעגן".
לויטן מלבי"ם, גייט דער פסוק ווייטער און שילדערט די שלעכטיגקייט פונעם קעניג, דער מלוכה און זיינע ווייבער. די צוויי טעכטער זענען די ווייבער פונעם קעניג, און זייער מוטער ווערט אנגערופן "עלוקה" - זי איז די שוויגער פונעם קעניג. און דער פסוק זאגט: אויב איז נישט גענוג די רשעות פונעם קעניג וואס האט געמארדעט זיינע עלטערן און איז געווארן קעניג, און מיט דעם גאנצן קלקול וואס ער האט אנגעמאכט אין דער מלוכה, זענען נאך דא די צוויי פרויען, די בנות העלוקה, וואס זאגן "הב הב" - זיי גזל'ענען און רויבן און פארדארבן דאס פאלק.
דער מלבי"ם לייגט נאך צו, אז עס קען זייער גוט זיין אז דאס איז געווען דער נאמען פון יענע פרויען - "הב הב". און אוודאי איז דער נאמען מרומז אויפן לשון פון "הבה": גיב אונז נאך געלט, גיב אונז נאך נכסים. און "שלוש הנה לא תשבענה" - זיי ווערן נישט זאט פונעם בלוט פון די געהרג'עטע, ווייל זיי פארדארבן די דריי שלעכטע כתות וואס מיר האבן דערמאנט: דור אביו יקלל, דור טהור בעיניו, דור מה רמו עיניו. און די פערטע כת, "דור חרבות שיניו" - אויף זיי שטייט "ארבע לא אמרו הון", וואס זיי האבן זיך נישט באגנוגנט נאר זיי אויפגעגעסן מיט א פול מויל. און אלעס איז מידה כנגד מידה: אזוי ווי יענער דור האט זיך געפירט מיט גרויס קלקול, אזוי האט מען זיי געגעבן מן השמים א רשעות'דיגן קעניג און צוויי אזעלכע בנות עלוקה, וואס זאלן זיך נוקם זיין אין זיי אויף א שווערן אופן, און דאס פאלק האט באקומען וואס קומט זיך זיי.
רש"י ברענגט בשם מנחם אז "עלוקה" איז די וואסער-ווארעם וואס מיר קענען, א ווארעם וואס וואקסט אין טייכן און זויגט דאס בלוט פונעם מענטש - און אזוי ערקלערט אויך דער מלבי"ם אין ביאור המילים. און רש"י באמערקט אז דער דאזיגער נאמען קומט פון לשון ערבי, ווייל אזוי הייסט יענער ווארעם אויף אראביש. און נאך ברענגט ער בשם די פותרים, אז דאס איז א לשון פון שאול און אראפגאנג - א נידעריגער ארט וואו מ'גייט אראפ אהין.
און רש"י ברענגט אויך דעם מדרש תהילים: "לעלוקה שתי בנות" - דאס זענען גן עדן און גיהנום. די זאגט "הב" - גיט מיר צדיקים, דאס איז גן עדן; און יענע זאגט "הב" - גיט מיר רשעים, דאס איז גיהנום. און "ארבע לא אמרו הון" - זיי האבן קיינמאל נישט געזאגט "ס'איז גענוג און מיר האבן אסאך", נאר זיי פארלאנגען תמיד מער און מער.
דער אבן עזרא ערקלערט אן אינטערעסאנטן פשט: "לעלוקה" איז ווי די ווערטער מיט פארדרייטע אותיות, ווי כבש און כשב, ווי "יערוף כמטר" און "ירעף", ווי יעף און עייף, להק און קהל, שמלה און שלמה - און אזוי אויך איז "לעלוקה" ווי "לעקולה", מלשון עיקול: א משפט מעוקל מיינט א פארדרייטער משפט, שיניים מעוקלות מיינט קרומע ציין. און לויט דעם זאגט דער פסוק: פאר דעם קרומען און פארדרייטן וועג זענען פאראן טעכטער און תולדות. דאס הייסט, אלע יענע כיתות וואס מיר האבן דערמאנט - דור מה רמו עיניו, דור חרבות שיניו - זענען אלע א קרומער און פארדרייטער וועג, און דאס האט תולדות: עס פירט ווייטער און געבערט נאך מענטשן וואס גייען אין דעם זעלבן וועג.
דער הגר"א גייט מער אויפן מהלך פון חז"ל, אז עלוקה איז גיהנום. גיהנום האט צוויי טעכטער, און יעדע פון זיי ווערט צעטיילט אויף צוויי. ווי באקאנט זענען דא זיבן מדורי גיהנום. און פארוואס זיבן? שטייט געשריבן, כדי דער מענטש זאל זיך נישט צוגעוואוינען - ווייל אויב ער געוואוינט זיך צו איז דאס שוין נישט קיין עונש, און דערפאר פירט מען אים יעדעס מאל צו אן אנדערן גיהנום, כדי ער זאל שפירן נייע יסורים און זיך נישט צוגעוואוינען.
און דער הגר"א זאגט: די זיבן מדורים ווערן צעטיילט אין צוויי - פינף און צוויי, און צוזאמען זיבן. און דאס איז "הב": פינף און צוויי - זיבן. די ערשטע פינף מדורים ווערן גערעכנט ווי איינס, און די צוויי ווייטערדיגע, וואס זענען שאול און אבדון, ווערן גערעכנט פאר זיך אליין. און פארוואס? ווייל פון די ערשטע פינף מדורים קען מען נאך ארויפגיין, בעת פון די אונטערשטע צוויי קען מען נישט ארויפגיין, ווי עס שטייט "יורד שאול לא יעלה"; און "אבדון" - שוין פון זיין נאמען פארשטייט מען אז ס'איז א פארלוסט. קומט אויס אז פאר שאול און אבדון איז נישט פאראן קיין מעגליכקייט פון א תיקון און קיין מעגליכקייט פון ארויפגיין. און דאס איז "הב הב": צוויי מינים פון גיהנום, און יעדער איינער פון זיי ווערט צעטיילט אין פינף און צוויי וואס זענען צוזאמען זיבן.
נאך ערקלערט דער הגר"א: יעדע זאך וואס ברענגט שאדן און היזק ווערט אנגערופן א "עלוקה". און ס'זענען פאראן פיר יסודות, ארמ"ע - אש, רוח, מים, עפר, און קעגנאיבער זיי אין די חלקים פון דער בריאה דצח"ם - דומם, צומח, חי און מדבר. די פיר יסודות קען מען צעטיילן אין צוויי קאטעגאריעס פון צוויי און צוויי: צוויי פון זיי באלעבן די וועלט, און צוויי פון זיי ברענגען טויט.
רוח און מים באלעבן: רוח איז קעגן דעם חי, ווייל א בעל חי דארף דאך אטעמען - פארשליס א מענטש אין א זעקל, און ער שטארבט; און מים איז קעגן דעם צומח, ווייל א פלאנץ וואס מ'באגיסט נישט וועט אויסגיין אין עטליכע טעג. לעומת זה זענען עפר און אש די וואס ברענגען שאדן און אונטערגאנג: עפר - קבורה, און אש - פארברענט אלעס.
נאר וויסן זאלסטו, זאגט דער הגר"א, אז כאטש רוח און מים באלעבן, אויב זיי טוען א פעולה פון טויט - טוען זיי דאס פיל שנעלער ווי די יסודות וואס זענען טויטליך מצד זייער טבע. די וואס שעדיגן מצד זייער טבע, עפר און אש, שעדיגן נישט תיכף; ערשט נאכדעם וואס עס האבן זיך אפגעטאן פון אים די צוויי לעבנס-געבנדיגע יסודות, ווען ער האט נישט קיין רוח און נישט קיין מים, דעמאלט ווירקן אש און עפר און ברענגען דעם טויט. אבער די לעבעדיגע יסודות, ווען זיי ווערן צו פיל, פארלענדן זיי תיכף ומיד. למשל מים: א פארפלייצונג - אין איין רגע מאכט עס א סוף צו אלעס.
בעת אש עסט נישט אויף תיכף. ער דארף קודם אויסאטריקענען, און ערשט דערנאך פארברענט ער. אפילו א שטיק האלץ וואס מ'וויל אנצינדן ברענט נישט גלייך: צום ערשט דארף עס אויסטריקענען, און דערנאך נעמט עס א צייט ביז דאס פייער כאפט זיך אן אין דעם. און אויב מ'נעמט וואסער אין א זעקל און מ'האלט עס איבער א ליכט - וועט דאס זעקל זיך נישט פלאצן און נישט פארברענט ווערן. מ'קען דאס פרובירן אינדערהיים. פארוואס? ווייל ס'איז דא דא א זאך וואס קילט כסדר אפ. דאס פייער פארברענט ווען עס דערגרייכט צו א געוויסער טעמפעראטור, אבער דאס וואסער אינעם זעקל קילט אפ און לאזט נישט דעם ניילאן אנקומען צו יענער טעמפעראטור. (ביי א גאר הויכן פייער און גאר א דינעם ניילאן קען זיין אז ס'וועט זיך יא פארברענען און ס'וועט ווערן א לאך, אבער אויפן געווענליכן אופן מאכט עס נישט קיין לאך.) דער כלל איז אז דאס פייער הייבט ערשט אן צו פארטיליגן נאכדעם וואס עס האט אויסגעטריקנט, און כל זמן עס איז דא וואסער איז עס נישט מסוגל צו פארטיליגן - און פארקערט, דעמאלט טוט עס א פאזיטיווע פעולה: אויב ס'איז דא וואסער אין א טאפ, קאכט עס דאס פייער.
קומט אויס אז אש און עפר, כאטש זיי ווערן אנגערופן מכלים, איז זייער פעולה פאמעליך; אבער אוי וויי אויב מים און לופט, וואס ווערן אנגערופן מחיים, וועלן מאכן א חורבן - ווייל זייער פארטיליגונג איז אויפ'ן ארט. וואסער וואס ווערט שטארק פארטיליגט אין איין רגע. און בנוגע דעם רוח - רעדט דער הגר"א נישט פון קיין שטורעם, נאר ער זאגט: ווען דער בויך פונעם מענטש בלאזט זיך אויף, שטארבט ער תיכף ומיד.
עס קומט דעריבער אויס אז מיר האבן בסך הכל פיר מפסידים, און דאס איז "לעלוקה שתי בנות הב הב, שלוש הנה לא תשבענה, ארבע לא אמרו הון": דריי פון זיי ווערן נישט זאט, און די פערטע, וואס איז דער ווינט, זאגט אויך נישט גענוג, נאר זי גייט ווייטער און עסט.
די פיר מאל "דור" אין אונזער קאפיטל שטעלן פאר א דור וואס איז פארדארבן פון אלע זייטן: ער איז מזלזל אין זיינע עלטערן, ער רעדט זיך איין אז ער איז ריין בשעת ער איז מגואל, פול מיט גאווה און התנשאות, און ער גזל'ט און הרג'עט די עניים און אביונים. לויטן גר"א זענען זיי כנגד די פיר שורשים פונעם יצר - תאווה, גאווה, כעס און חמדה; און לויטן מלבי"ם זענען זיי א באשרייבונג פון א מלך רשע וואס האט פארשעמט זיינע עלטערן און אראפגעשלעפט זיין פאלק נאך זיך. און קעגן דעם אלעם שטייט די הדרכה מיט וועלכער מיר האבן אנגעהויבן: "אל תלשן עבד אל אדונו" - גיב נישט איבער דיין דין צום הימל, אפילו ביי אזא רשע, און ס'איז נישטא קיין גרעסערער וואונדער ווי דעם. און דער המשך פונעם קאפיטל, אין דער געשטאלט פון דער עלוקה און אירע צוויי טעכטער וואס זאגן קיינמאל נישט גענוג, לערנט אונז אויפן עונש וואס קומט מידה כנגד מידה, און אויף די כוחות אין דער וועלט - אין גיהנום און אין די יסודות הבריאה - וואס ווייסן נישט פון קיין זעט.