קאפיטל ל' אין משלי איז א באזונדער קאפיטל: "דברי אגור בן יקה", די רייד פון א חכם וואס ענטפערט פאר צוויי חכמים - איתיאל און אוכל - וואס זענען געקומען פאר אים מיט פילאזאפישע חקירות איבער דער מציאות הבורא און זיין השגחה. אין דעם טייל וועלן מיר עוסק זיין אין דער דאפלטער בקשה פון אגור "שתים שאלתי מאתך", אינעם ביאור פונעם גר"א און דעם מלבי"ם דערויף, און אין דער גרויסער ווארענונג "אל תלשן עבד אל אדונו" - א ווארענונג וואס פארמאגט סיי א מוסר איבער מסירת דין לשמים, סיי א טיפקייט אין אמונה, און סיי אן איבערראשנדן היסטארישן הינטערגרונט וואס דער מלבי"ם ערקלערט.
שָׁוְא וּדְבַר כָּזָב הַרְחֵק מִמֶּנִּי רֵאשׁ וָעֹשֶׁר אַל תִּתֶּן לִי הַטְרִיפֵנִי לֶחֶם חֻקִּי׃ (ל, ח) - פאלשקייט און ליגנט דערווייטער פון מיר, ארימקייט און רייכקייט גיב מיר נישט, שפייז מיר מיט מיין באשערטן ברויט.
"שוא" - ווי מיר האבן געזאגט, דאס איז א לערנען כדי צו קנטר'ן, וואס בשעת מעשה איז נישטא אין דעם קיין שום ממשות. "ודבר כזב" - עס זאל נישט זיין א לערנען וואס נארט מיך אפ און ברענגט מיך אפצוטרעטן פון דער תורה. די ביידע זאכן בעט אגור: דערווייטער פון מיר.
און אויף "ראש ועשר אל תתן לי" זאגט דער גר"א א טיפן געדאנק: צופיל און צו ווייניג - ביידע זענען נישט גוט, און אזוי אויך אין ענינים פון חכמה. ווען מען האט צופיל, איז דאך "כל שחכמתו מרובה ממעשיו, הרוח באה ועוקרתו והופכתו על פניו". דאס איז א בוים מיט גרויסע צווייגן און קליינע ווארצלען: פיל חכמה, אבער וויפיל מעשים טובים שטייען דערונטער? קומט דער ווינט און רייסט אים אויס און קערט אים איבער. און פונעם צווייטן צד, אויב א מענטש האט צו ווייניג חכמה און זיין שכל איז צו קליין אז ער פארשטייט נישט די וועגן פון דער אמת'ער תורה - איז דאס אויך שלעכט, ווייל ער לערנט און זאגט "איך האב דא נישט געפונען קיין חכמה, איך האב דא נישט געזען קיין באזונדערע זאכן", און צוליב דעם כופר'ט ער אין דער תורה, מיאוס'ט זיך אפ פון איר און לויפט נאך דער חכמה פון די גוים.
קומט אויס אז צופיל חכמה און צו ווייניג חכמה - ביידע זענען שעדליך. דעריבער "ראש ועשר אל תתן לי": ארימקייט אינעם שכל און רייכקייט אינעם שכל. אז איך זאל נישט זיין אן ארימאן פון דער תורה, אבער אויך נישט קיין גביר מיט פיל ידיעות ווייט העכער פון וואס איך בין מקיים בפועל.
"הטריפני לחם חוקי" - "לחם" דאס איז די תורה, ווי עס שטייט "לכו לחמו בלחמי ושתו ביין מסכתי"; און "חוקי", זאגט דער גר"א, דאס זענען די מצוות - חוקה חקקתי, א חוק פונעם אויבערשטן. דאס הייסט, א תורה וואס ברענגט צו קיום המצוות: וויפיל איך האב געלערנט בין איך מקיים. ווען זענען תורה ומצוות אויפגעבויט ריכטיג? ווען די צאל צווייגן איז לויט דער מאס פון די ווארצלען. נישט קיין פילע צווייגן מיט ווייניג ווארצלען, וואס דעמאלט קערט אים דער ווינט איבער, נאר "הטריפני לחם חוקי" - אז עס זאל זיין דער לחם, די תורה, לויט די חוקים, לויט די מצוות וואס איך בין מקיים; אז איך זאל זיך שטייגן אין קיום המצוות לויט מײַנע תורה'דיגע ידיעות, און עס זאל ביי מיר נישט זיין א מצב פון פיל ידיעות און א צוריקשטאנד אין זיי מקיים זיין.
פֶּן אֶשְׂבַּע וְכִחַשְׁתִּי וְאָמַרְתִּי מִי ה' וּפֶן אִוָּרֵשׁ וְגָנַבְתִּי וְתָפַשְׂתִּי שֵׁם אֱלֹהָי׃ (ל, ט) - טאמער וועל איך זאט ווערן און לייקענען און זאגן ווער איז ה', און טאמער וועל איך פארעמעט ווערן און גנב'ענען און פארשוועכן דעם נאמען פון מיין גאט.
"פן אשבע" - טאמער וועט מיין שכל צופיל וואקסן, און צוליב דעם וועל איך זיך פארלאזן אויף מיין אייגענעם פארשטאנד, איך וועל פארלאזן די דרכים פון דער תורה און לייקענען אין דער מציאות פון באשעפער, און זאגן "מי ה'". דאס אלעס רעדט פון צופיל השגות אן יראת שמים און אן קיום המצוות. "ופן אורש" - פארקערט: אז איך זאל ווערן אן ארימאן אין דער תורה, און איך וועל נישט פארשטיין איר חכמה, און איך וועל נאכגיין פרעמדע חכמות.
און וואס מיינט "וגנבתי"? איך וועל גנב'ענען פרעמדע חכמות. איך וועל נישט אנקומען צו דער חכמה וואס דער אויבערשטער האט מיר געשאנקען, די תורה הקדושה, נאר איך וועל גיין גנב'ענען פון אן ארט וואס מען האט מיר נישט געגעבן. און מען קען נאך צוגעבן, ווי עס ווערט געברענגט אין די קדמונים, אז די חכמה פון די אומות אליין איז לרוב געגנב'עט פון דער חכמה פון כלל ישראל: די גריכישע חכמה און די איבעריגע חכמות וואס האבן זיך פארשפרייט אין דער וועלט זענען געקומען נאכן חורבן בית המקדש, וואס שלמה המלך האט דאך פארפאסט טויזנטער ספרים און זיין חכמה איז געווען די גרעסטע אין דער וועלט, און ווען מען האט חרוב געמאכט דעם בית המקדש האט מען גענומען די דאזיגע ספרים, און פון דעם איז אנגעקומען די חכמה אויך צו די אומות העולם. קומט אויס אז "וגנבתי" - איך וועל נעמען פון די פעלקער א חכמה וואס איז אליין א בחינה פון א געגנב'עטע חכמה.
"ותפשתי שם אלוהי" - ווען א מענטש פארנעמט זיך מיט חכמת הנכרים, איז ער עלול אנצורירן אינעם עיקר. און דער הגר"א ערקלערט אז "שם אלוהי" דא באטייט א ריבוי פון כוחות און געטער, אזוי ווי די גוים האבן געגלייבט אז עס איז פאראן א גאט פארן ים און א גאט פאר דער יבשה, א גאט פאר מלחמה, א גאט פאר ליבע, א גאט פאר שלום, און אזוי ווייטער.
און דער הגר"א פרעגט: פארוואס אין אנהויב, ביי דער רייכטום, ווערט געזאגט "וכיחשתי ואמרתי מי ה'" מיטן שם הוי"ה, בעת שפעטער, ביי דער ארימקייט, שטייט "ותפשתי שם אלוהי" מיטן שם אלקות? נאר דער שם הוי"ה ברוך הוא צייגט אויף זיין עצם מציאות יתברך, אויפן עצם מציאות הבורא, און דער נאמען געהערט נישט צו קיין שום אנדערן כוח אין דער וועלט. אקעגן דעם איז דער נאמען "אלהים" א נאמען וואס שייך אויף יעדער זאך וואס פארמאגט כוח און ממשלה: "עד האלהים יבוא דבר שניהם" - דיינים; "אשר ירשיעון אלהים" - דיינים; און אויך "אל" איז א לשון פון כוח, "יש לאל ידי", און מיר זאגן "אילי הארץ", "אילי הון". און אזוי אויך "אלהים אחרים", "כי כל אלהי העמים אלילים" - אפילו אויף די שרי האומות ווערט געזאגט א לשון פון אלוה, ווייל זיי זענען כביכול בעלי כוח.
דערפאר שטייט געשריבן: "זובח לאלהים יחרם בלתי לה' לבדו". קיינמאל וועסטו נישט געפינען אין דער תורה און אינעם תנ"ך א קרבן וואס מען מקריב איז אים "אישה ריח ניחוח" צו אלקים - אלעמאל איז דאס "אישה ריח ניחוח לה'", ווייל דער שם הוי"ה איז אייגנארטיק און געהערט בלויז צום אייבערשטן אליין, בעת וואס דער שם אלקים נעמט אריין פילע כוחות.
און פון דא האבן מיר אמאל געברענגט א ראיה ביי מעשה העגל, אז זייער גאנצער ענין איז געווען צו דינען דעם אייבערשטן: אהרן האט זיי געזאגט "חג לה' מחר" - נישט "חג לעגל" און נישט "חג לאלהים", נאר צום אייבערשטן (לה'). זיי האבן פארשטאנען אז מיטן דינען דעם עגל מאכן זיי א פארבינדונג און קשר מיטן אינסוף ברוך הוא, און נישט מיט קיין אלילישע כוחות. אויסער דעם האבן זיי אויך מקריב געווען קרבנות שלמים, און ביי עבודת הבעל און עבודה זרה איז קיינמאל נישטא קיין קרבן שלמים - אלע קרבנות פון די גוים זענען בלויז עולות. נאר ביי כלל ישראל געפינט מען שלמים, וואס ווערן צעטיילט צום מזבח, צו די בעלים און צו די כהנים, און מיר האבן שוין אמאל ערקלערט דעם טיפן געדאנק וואס ליגט אונטער דעם.
קומט אויס: ווען עס רעדט זיך פון לייקענען אין דער מציאות הבורא - שטייט "אשבע וכיחשתי ואמרתי מי ה'", מיטן שם הוי"ה, וואס צייגט אז אין עוד מלבדו. אבער ווען עס רעדט זיך פון איינעם וואס ווערט א רש אין שכל און נעמט אן די חכמות פון די גוים און גלייבט אין פילע כוחות - שטייט "פן איוורש וגנבתי ותפשתי שם אלוהי", מיטן שם אלקים וואס צייגט אויף אלהים אחרים.
און פון דעם, זאגט דער הגר"א, פארשטייט מען דעם סדר פון די עשרת הדיברות. ערשטנס "אנכי ה' אלהיך" - דער שם הוי"ה, צו גלייבן אין דער מציאות פונעם בורא אז עס איז פאראן אין עוד מלבדו. און דערנאך "לא יהיה לך אלהים אחרים על פני" - ווייל א מענטש קען זאגן אז עס איז פאראן דער אייבערשטער, אבער אונטער אים זענען פאראן נאך כוחות וואס פארמאגן כוח. אזוי האבן די גוים געגלייבט, וואס אויך זיי האבן געגלייבט אינעם אלוקי האלוקים, אינעם באשעפער העכער אלעמען, נאר זיי האבן געטענהט אז ער געבט זיך נישט אפ מיט אונז, און ווען מען וויל זיך ווענדן דארף מען זיך ווענדן צו די "באאמטע". די תורה האט דאס אפגעווארפן אינגאנצן: מען טאר זיך נישט ווענדן נאר צום רבונו של עולם אליין, אן קיין שום ממוצעים - "לא תעשון אתי", אפילו מיך צו דינען, ווי חז"ל דרש'ענען. עס איז נישטא קיין שום פארמיטלער און קיין מתווך צווישן מיר און דעם בורא. דערפאר קומט ערשט "אנכי ה'", און דערנאך "לא יהיה לך אלהים אחרים על פני" - יעדער פרעמדער כוח אין וועלכן דו גלייבסט איז "על פני", כביכול עס וואלטן געווען נאך כוחות אין דער בריאה.
זאגט דער הגר"א: דא בעט אגור צוויי זאכן וואס זענען פיר, און זיי זענען קעגן "אל תצדק הרבה ואל תרשע הרבה". "אל תצדק הרבה" מיינט נישט צוצולייגן, און דאס איז וואס עס שטייט פריער:
אַל תּוֹסְףְּ עַל דְּבָרָיו פֶּן יוֹכִיחַ בְּךָ וְנִכְזָבְתָּ׃ (ל, ו) - לייג נישט צו צו זיינע ווערטער, טאמער וועט ער דיך מוסר'ן און דו וועסט אויסגעוויזן ווערן אלס ליגנער.
"אל תוסף על דבריו" - זיי נישט צו פרום און א צו גרויסער צדיק, אז דו זאלסט זיך צולייגן א מצוה וואס דער אייבערשטער האט נישט באפוילן. און פונעם צווייטן צד איז "שוא ודבר כזב" קעגן "אל תרשע הרבה", אז מען פעלט אפ פון די מצוות התורה. און "ריש ועושר" זענען קעגן דעם וואס שלמה המלך עליו השלום האט געזאגט: אל תהי סכל הרבה ואל תתחכם הרבה.
דער מלבי"ם ערקלערט אז "פן אשבע וכיחשתי" מיינט פון גרויס גוטס, און דער נמשל איז: ווער עס פארטיפט זיך מיט זיין שכל נאכצופארשן צופיל אין דעם וואס איז העכער דער נאטור - וואס מען רופט היינט מעטאפיזיק, די רוחניות'דיגע מציאות וואס מען קען נישט מעסטן, שאצן, וועגן אדער אריינברענגען אין א לאבאראטאריע, דער גייסטיגער טייל וואס איז העכער דער גשמיות'דיגער ווירקליכקייט - איז עלול צוקומען צו לייקענען אין דער מציאות ה', און זאגן אז די וועלט איז א קדמון און אז דער הקדוש ברוך הוא האט נישט אלעס באשאפן.
און די צווייטע מעגלעכקייט, "פן איוורש וגנבתי ותפשתי שם אלוהי" - צו שווערן שקר, און אינעם נמשל: א מענטש וואס איז א רש אין זיין שכל וועט נעמען פאר זיך אלערליי רוחניות'דיגע כוחות זיך צו שטארקן דורך זיי און זיי צו דינען, און ער וועט זיי מאכן ביי זיך פאר עבודת כוכבים ומזלות. דערפאר איז דער בעסטער דרך אז זיין שכל זאל זיך נישט צו שטארק צעפלאקערן ארויסצוגיין פון דער פעסטער אמונה אין דער תורה: ער זאל גלויבן אין דעם וואס די תורה זאגט, ער זאל נישט מערן מיט קיין חקירות, און נישט פארמינערן אין עסק התורה. דער מיטלסטער דרך, וואס זיין עיקר איז מערן אין לימוד התורה, איז דער ריכטיגער וועג.
אַל תַּלְשֵׁן עֶבֶד אֶל אֲדֹנָו פֶּן יְקַלֶּלְךָ וְאָשָׁמְתָּ׃ (ל, י) - פארלוימד נישט קיין קנעכט פאר זיין האר, טאמער וועט ער דיך שעלטן און דו וועסט שולדיג ווערן.
רש"י ערקלערט: זאלסט נישט מוסר דין זיין אויף א מענטש, צו שרייען אויף אים צום אויבערשטן, און אפילו ער איז א רשע - פון יענעם "דור אביו יקלל" און אלע תועבות וואס שטייען דא אויף אים. און א ראיה דערצו איז פון הושע בן בארי. דער אויבערשטער האט אים געזאגט: האסט געזען וואס דיינע קינדער האבן געטון? האט הושע געזאגט צו אים: רבונו של עולם, טויש זיי אויס מיט אן אנדער פאלק. ס'איז אמת אז זיי זענען פראבלעמאטיש און מאכן צרות זינט מתן תורה, טא טויש זיי אויס. האט אים דער קדוש ברוך הוא געזאגט: אזוי? מיינע קינדער אויסטוישן מיט אן אנדער פאלק? נעם דיר אן אשת זנונים און געבויר פון איר קינדער. און דערנאך האט ער אים געזאגט: שיק זיי אוועק. האט ער געזאגט: ווי קען איך דען, זי איז דאך מיין ווייב און דאס זענען מיינע קינדער! האט ער אים געזאגט: און מיינע קינדער האסטו מיר געזאגט אזוי פשוט אויסצוטוישן מיט אן אנדער פאלק?
מען זעט ווי שרעקליך עס איז ווען א מענטש דערוועקט א דין אויף זיין חבר, און ווי שווער די שטראף איז. אזוי געפינען מיר ביי שרה אמנו וואס האט געזאגט "חמסי עליך" און איז באשטראפט געווארן מיט א שווערער שטראף. און יעדע מצב וואו א מענטש האט א דין אויף דער ערד און ער דערוועקט דינים אויף זיין חבר אין הימל - "מוסר דינו לשמים" - ליגט דערין א גרויסע חומרא.
חוץ פון דעם איז דא דא א חסרון אין אמונה. אויב יענער האט דיר וויי געטון, דיר געשעדיגט, פארמינערט דיין געלט, און דו זאגסט "קוק וואס ער האט מיר געטון" - כאילו דער אויבערשטער איז נישט אינעם בילד, כביכול פאר איין רגע האט ער נישט באמערקט און יענער האט דיך געשלאגן און צוגענומען דיין געלט. נאר טראכט: דער אויבערשטער האט מיר דאס געטון, און איך נעמען אויף מיר דעם דין שמים מיט ליבשאפט, און דאס וואס יענער האט געטון - מגלגלין חובה על ידי חייב, ער איז א מענטש וואס איז א חייב, און מ'האט צוגעפירט די דאזיגע חובה דורך אים. און קיין מענטש רירט נישט אן אין דעם וואס איז אנגעגרייט פאר זיין חבר אפילו כמלא נימא, און ס'איז נישט מעגלעך אז עמעצער זאל מיר שעדיגן אויב ס'איז נישט אנגעשריבן געווארן אויף מיר אין הימל. און דו זאגסט דאך: רבונו של עולם, גיי טו אים שאדן! איז דען דער אויבערשטער דיין שליח? ער האט אים באפוילן דאס צו טון כדי דיר צו ברענגען דעם היזק, ווייל דער היזק קומט זיך דיר - אדער אלס כפרת עוונות, אדער אלס א תיקון, אדער ווייל אין א פריערדיגן גלגול האסטו צוגענומען פון אים און יעצט נעמט ער פון דיר, טויזנט און איין סיבות וואס מיר ווייסן נישט.
און אויב קומט זיך עס דיר נישט - וועט מען דיר פון הימל צוריקגעבן. און וואס קומט זיך דיר יא? דער צער, וואס ער איז דער נסיון: וויאזוי נעמסטו אויף דעם אויבערשטנ'ס דין, צי דו ביסט מצדיק דעם דין שמים צי דו קומסט מיט טענות און תרעומות. דאס געלט וועט צוריקקומען צו דיר אויף אן אנדער וועג, אבער אינעם נסיון ביסטו נישט בייגעשטאנען, דו ביסט געקומען מיט קלאגעס און געטראכט אז דו ביסט א צדיק און אז דאס קומט זיך דיר נישט.
און וואס פאסירט צו אזא מענטש? אין הימל קוקט מען איבער זיין פנקס. די מערסט דערשרעקענדע זאך פאר א בעל עסק איז אז ער זאל ארויפגיין אין א מוסטער-אויסוואל, אז מס הכנסה זאל באשליסן צו קאנטראלירן זיינע ביכער. פון צייט צו צייט ליינט מען אין די צייטונגען רעאקציעס פון מענטשן וואס זענען געכאפט געווארן אין אומאיינגענעמע מצבים, און מ'ווייסט נישט צי מ'זאל לאכן צי וויינען - א בעל צימער אין צפון וואס איז געכאפט געווארן מיט צען טויזנט דאלאר אין קעשענע און האט געטענה'ט אז ער האט נישט געוואוסט דעם קורס פונעם דאלאר און דערפאר האט ער עס נאך נישט פארשריבן. ווען א מענטש געפינט זיך אין אן ענגער לאגע וועט ער טענה'ן די מערסט אומלאגישע טענה, ווייל עפעס מוז ער דאך זאגן. און אויב א וויזיט פון מס הכנסה ברענגט שרעק און ציטערניש - ווען דער בורא עולם קוקט איבער דיין פנקס, אוי וויי. ס'שטייט דאך אז אויב דער קדוש ברוך הוא וואלט געקומען מיט אברהם אבינו אין משפט, קען ער נישט באשטיין. און אויב אברהם אבינו אזוי, וואלטן מיר נישט געקענט שטיין, נישט זיצן און נישט ליגן. אויב אזוי, ווי געפערליך איז פאר א מענטש אז מ'זאל אים בודק זיין: דאס בעסטע איז - דערוועק נישט קיין דינים אויף קיינעם, פארלאנג נישט קיין דין אין הימל, כדי מ'זאל נישט אנהייבן בודק זיין דיין אייגענעם דין.
אגב, ביי וועמען נאך שטייט אז מען קוקט איבער זיין פנקס? ביי איינעם וואס דאווענט ביחידות. ער האט א בית המדרש און ער גייט נישט אין מנין - קוקט מען איבער זיין פנקס. ווייל מ'זאגט: פארוואס האלט ער אז ער איז אזא גרויסער צדיק און דארף נישט קיין מנין, אז זיינע תפלות גייען ארויף אליין, אז ער איז אזוי דבק אינעם אויבערשטן אז ער דארף נישט קיין שול? לאמיר גיין זען וואס זענען זיינע זכותים. און מיר האבן שוין געזאגט, אוי וויי איז פארן מענטש.
און אין בני ברק איז פאראן אן אלטע קאנדיטאריע אויף רחוב רבי עקיבא, קאנדיטאריע כ"ץ, וואס עקזיסטירט ביז היינט, און דארט האט פאסירט א טראגישע מעשה: עס זענען אריינגעקומען צו אים לייט פון מס הכנסה, און ווען ער האט זיי געזען און זיי האבן אנגעהויבן פרעגן קשיות - האט ער באקומען א הארץ-אטאקע, און יענעם טאג איז געווען זיין לוויה. שרעקליך און שוידערליך. און דאס איז כדי צו פארשטיין ווי שטארק א מענטש ציטערט אז מ'זאל איבערקוקן זיינע פנקסים אויף דער וועלט, און וואס קענען זיי שוין טון צו אים - א געלט-שטראף, צום העכסטן ארעסט. אבער ווען דער בורא עולם קוקט איבער זיינע פנקסים, איז דאס דאך לדור דורות און אויף אייביגע צייטן. ווי שטארק דארף א מענטש מורא האבן דערפון! דערפאר: זאלסט נישט מוסר דין זיין אויף א מענטש צו שרייען אויף אים צום אויבערשטן, און אפילו ער איז א רשע וואס שילט זיין פאטער און אלע תועבות זענען אין אים, און א ראיה דערצו איז פון הושע בן בארי.
זאגט דער הגר"א אויף "אַל תַּלְשֵׁן עֶבֶד אֶל אֲדֹנָיו": ווי קען א מענטש פארשטיין די פארבארגענע דרכים פונעם אויבערשטן? אט איז דא אן עבד וואס האט מורד געווען אין זיין אדון נאכדעם וואס זיין אדון האט געטאן מיט אים אזוי פיל טובות, א ממשות'דיגער כפוי טובה. וואס וואלטן מיר געזאגט אויף אים? א רשע, א פארדארבענער, דער אדון האט דיר אזוי גוט געטאן און דיר אזוי פיל געהאלפן, און דו גייסט און ביסט מורד אין אים! אויף אזא מענטש וואלט מען געלייגט די ערגסטע טיטלען. און דאך קומט דער אויבערשטער און ווארנט: אל תלשן עבד אל אדונו. און נישט נאר דאס, נאר "פן יקללך ואשמת" - אז ס'וועט זיין אויף דיר אן אשמה, און "ואשמת" איז אויך א לשון פון שממה. זעסטו דאך ווי ווייט מען פארשטייט נישט די תעלומות פונעם אויבערשטן: א מענטש וואס עס זעט דיר אויס אז עס איז א חוב אים צו שעדיגן און אים רודפ'ן, א כפוי טובה'דיגער עבד וואס רעבעלירט קעגן זיין האר, און פונדעסטוועגן זאגט דער אויבערשטער: מסר' נישט אויף אים! דו הייבסט אפילו נישט אן צו פארשטיין די מצוות פונעם אויבערשטן, און דאס איז וואס אגור בן יקה לערנט אונז אויס.
דער מלבי"ם ערקלערט אז אויך דער דאזיגער פסוק איז דער ענטפער פון אגור בן יקה פאר די חכמים איתיאל און אוכל, און ער טייטשט עס סיי על דרך הפשט און סיי על דרך המושכל, אויף א מער אינערליכן אופן. יענע מענטשן, ווי מיר האבן געזען ביים אנהייב פונעם קאפיטל, האבן זיך מפלפל געווען און פילאזאפירט פאר אגור: זיי האבן געהאלטן אז די וועלט איז א קדמון אדער באשאפן געווארן פון א חומר קדום, אז די וועלט שטייט פון זיך אליין און איז תמיד געווען פון אייביג אן, און אז די ארבעה יסודות עקזיסטירן תמיד. און דערפון האבן זיי אנגענומען די שיטה פון אפיקורוס, אז עולם כמנהגו נוהג און עס איז נישטא קיין משגיח אויף דער וועלט, און ממילא האבן זיי בכלל נישט אנגענומען דעם מושג פון עבודת השם: וואס האבן מיר דערפון צו דינען איינעם וואס איז נישט משגיח אויף זיין וועלט, אדער איינעם וואס עקזיסטירט חלילה גארנישט.
אויף דעם האט זיי אגור געזאגט: "אַל תַּלְשֵׁן עֶבֶד אֶל אֲדֹנָיו" - רעד נישט קיין מלשינות אויפן קנעכט וואס דינט זיין האר, דאס הייסט דער עובד אלוקים. "פֶּן יְקַלֶּלְךָ" - דער אדון וואס דער דאזיגער ירא שמים דינט אים וועט הערן דיינע רייד און דיר שעלטן, "וְאָשָׁמְתָּ" - און די שולד וועט פאלן אויף דיר, ווייל מיט דיינע מעשים האסטו געברענגט יענעם עובד אלוקים צו כפירה, מיטן זאגן צו אים: שווא עבוד אלוהים, ס'איז נישטא קיין באשעפער, די וועלט איז קדמון. דעריבער: רעד נישט קיין שלעכטע זאכן קעגן דעם וואס דינט זיין אדון, און פרוביר אים נישט אפצוהאלטן פון עבודת הבורא, טאמער וועט דיך דער באשעפער שעלטן און עס וועט אויף דיר קומען א שממה און די שולד וועט פאלן אויף דיר, ווייל צוליב דיינע שטותים איז דער דאזיגער עובד אלוקים אנגעקומען צו מינות.
און ווי מיר וועלן זען ווייטער, שטימט די זאך זייער גוט אויך לויטן פשט. די ווייבער פונעם קעניג אין יענעם דור זענען געווען שלעכט און פארדארבן - און וואס קען מען שוין פאדערן פון פרויען וואס זייער מוטער הייסט "עֲלוּקָה"? זיי האבן פארדארבן דאס פאלק, און מיט זייער שלעכטער הנהגה און קרומער עצה, זאגט דער מלבי"ם, האבן זיי באוויזן צו ברענגען דעם קעניג דערצו אז ער זאל חרוב מאכן, קאליע מאכן און פארדארבן פילע פונעם פאלק.
אזוי אויך, זאגט דער מלבי"ם, איז אין יענער צייט געווען א טרוקעניש און אן עצירת גשמים, און עס איז אויך געווען א שריפה וואס האט פארצערט אין גאנצן לאנד, און פילע בייזע צרות האבן זיי ארומגענומען. און דער קעניג אליין, ווען ער איז אויפגעשטאנען צו קעניגן, נישט גענוג זיין רשעות, נאר ער האט נאך אראפגעווארפן זיין פאטער פונעם טראן, ער האט מורד געווען אין זיין פאטער און זיין מוטער און געקעניגט אנשטאט זיין פאטער מיט כח - א שטייגער ווי די מלוכה פון אבשלום. און אויך דאס, זאגט דער מלבי"ם, איז געווען דורך דער עצה פון זיינע בייזע ווייבער.
און דער דאזיגער קעניג האט געהאט א דינסט וואס איר נאמען איז געווען שממית - א שממית איז א מין איידעקסל - און זי איז געווען פול מיט ערמומיות און תחבולות. דער קעניג האט געזונדיגט און געווען מזנה מיט זיין דינסט, און זי האט אויסגעשפרייט איר נעץ איבער אים און איבערגענומען אויף אים שליטה. און איר מאן, וואס איז געווען אן עבד פונעם קעניג און זיין נאמען איז געווען אלקום, האט מורד געווען אינעם קעניג, ווי עס שיינט נאכדעם וואס דער קעניג איז געווען מזנה מיט זיין ווייב. צום סוף האט אלקום אראפגעווארפן דעם קעניג פון זיין טראן, אים געהרג'עט און געגעבן זיין פלייש פאר די עופות השמים, און דעמאלט האט די דינסט גע'ירש'נט איר הערשערין: די ביזהעריגע גבירות זענען פארטריבן געווארן, און דאס ווייב פונעם מורד וואס איז אויפגעשטאנען צו קעניגן אנשטאט דעם קעניג, זי איז געווארן די מלכה.
תַּחַת שְׂנוּאָה כִּי תִבָּעֵל וְשִׁפְחָה כִּי תִירַשׁ גְּבִרְתָּהּ׃ (ל, כג) - אונטער א פארהאסטער פרוי ווען זי ווערט געהייראט, און א דינסט ווען זי ירש'נט איר הערשערין.
איתיאל און אוכל, די צוויי חכמים וואס מיר האבן געזען ביים אנהייב פונעם קאפיטל, האבן זיך דערוואוסט פונעם בונט וואס ווערט געפלאנט קעגן דעם קעניג. זיי האבן געטראכט אויסצוזאגן דעם ענין פארן קעניג, אים צו ווארענען אז מען פלאנעוועט קעגן אים אן איבערקערעניש, און זענען געקומען זיך מיישב זיין מיט אגור בן יקה צי עס פאסט אים צו מודיע זיין צי נישט. און אויף דעם האט ער זיי געענטפערט: אל תלשן עבד אל אדונו - זאלט איר נישט מסר'ן אויף אלקום צום קעניג.
און פארוואס? דער ערשטער טעם: "פֶּן יְקַלֶּלְךָ וְאָשָׁמְתָּ". דער קנעכט ווערט פאררעכנט ביים קעניג פאר א געטרייער מענטש, און ס'איז גאר מעגליך אז די קללה וועט זיך אויסדרייען אויף אייך: דער קנעכט וועט זיך פארענטפערן און ברענגען טענות צו ווייזן אז וואס מען האט געזאגט קעגן אים איז שקר וכזב, די זאך וועט זיך נישט קענען אויסקלערן, און צום סוף וועט מען אייך באשולדיגן אז איר האט אנגעווארפן פאלשע בלבולים אויפן קנעכט פונעם קעניג וואס איז געווען זאך און ריין.
און דער צווייטער טעם: איז דען דער דאָזיקער מלך ראוי ווייטער צו הערשן? אַ רשעות'דיקער און פאַרדאָרבענער מלך, וואָס האָט אַראָפּגעזעצט זיין פאָטער פון זיין כסא און האָט מורד געווען אין זיין פאָטער און מוטער, און זיינע צוויי ווייבער זענען מרשיע און ברענגען אַ גרויסן קלקול אינעם פאָלק. צי האָסטו דען עפּעס דערקעגן אַז עמעצער זאָל מורד זיין אין אים און אים אַראָפּוואַרפן? אויב עמעצער וואָלט אונדז היינט געזאָגט אַז ער גייט אומבאַוואַרפן דאָס שלטון פון די אַיאַטאָלאַס, וואָלט דען עמעצער פון אונדז פאַרגאָסן אַ טרער אָדער פּרו Probeירן צוריקהאַלטן דעם רעוואָלט? זיכער נישט. אַזוי אויך דאָ: דער דאָזיקער מלך און זיין דור און אַלע רשעים אַרום אים זענען ראוי לכליה, און דעריבער אל תלשן עבד אל אדונו - ס'איז גוט אַז דער מלך און זיין כסא זאָלן פאַלן, און אפשר וועט אויפשטיין אַ מלך וואָס איז בעסער פון אים.
ענלעך צו דעם ברענגט מען פון מגילת אסתר, פון מרדכי וואָס האָט געראַטעוועט דעם מלך פון טויט: "וימצא כתוב אשר הגיד מרדכי על בגתנא ותרש". און יעדער פרעגט: פריער האָבן זיי דאָך געהייסן בגתן ותרש, און וואָס איז פּלוצים געוואָרן "בגתנא"? האָט מען אים געביטן דעם נאָמען?
נאָר דער סופר המלך איז דאָך געווען שמשי, און שמשי איז געווען פון די קינדער פון המן, און ס'איז אים געווען אַ שטעך אין אויג אַז מרדכי זאָל באַקומען אַן אויסצייכענונג אויף ראַטעווען דעם מלך. צו שרייבן איז ער געווען געצוואונגען, ווייל ער קען דאָך נישט אויסלאָזן פון פאַרשרייבן אינעם ספר הזכרונות. וואָס האָט ער געטאָן? האָט ער געשריבן: אַז מרדכי האָט געזאָגט אויף "בגתן או תרש" אַז זיי האָבן געוואָלט שיקן אַ האַנט אינעם מלך אחשורוש, און מען האָט געהרגעט ביידע. און זיין כוונה איז געווען, אַז ווען דער מלך וועט וועלן באַצאָלן מרדכי'ן שכר און מען וועט עפענען דעם ספר הזכרונות, וועט מען זאָגן: ער האָט דאָך מעיד געווען אויף "בגתן או תרש", ער האָט נישט איבערגעגעבן קיין פּינקטלעכע ידיעה, און צוליב זיינע רייד האָט מען געהרגעט ביידע - אויב אַזוי קומט אים גאָר אַן עונש! דאָס איז געווען שמשי'ס פּלאַן.
נאָר ס'שטייט, ווי די גמרא זאָגט אין סנהדרין, אַז שמשי שרייבט און גבריאל מעקט אויס. וואָס האָט גבריאל געטאָן? אַן אמת'ע הפרדת כוחות: ער איז אַריין צווישן דעם אל"ף און דעם וי"ו פונעם וואָרט "או" און האָט זיי פאַנאַנדערגערוקט צו די זייטן; אַזוי איז פון "בגתן" געוואָרן "בגתנא", און פון "תרש" איז געוואָרן "ותרש", און עס איז אויסגעקומען "בגתנא ותרש", און מכח דעם איז יאָ געקומען פאַר מרדכי'ן שכר.
און מיר זעען פון דאַנען אַז עס איז דאָ אַזאַ צד: אויב עס וועט זיך אַרויסשטעלן אַז דיין עדות איז נישט געווען פּינקטלעך, אָדער אַז אויפ'ן סמך פון דיינע ווערטער האָט מען אומגעבראַכט אַן אומשולדיקן, אָדער אַז דו מאַכסט אַ בלבול - קען מען גרינגערהייט אומברענגען דעם עדות אַליין. און דעריבער האָט אגור זיי געזאָגט: ס'איז פיל בעסער איר זאָלט איינזאַמלען אייערע ווערטער, שווייגן און נישט דערציילן פאַר'ן מלך, ווייל דאָס קען גורם זיין אַז איר זאָלט אַרויסגיין שולדיק - "פן יקללך ואשמת" - און איר זאָלט אַליין שאָדן האָבן.
די בקשה פון אגור "שתים שאלתי" לערנט אונדז דעם דרך האמצע: נישט קיין שוא וכזב אינעם לערנען און נישט קיין לערנען וואָס פאַרפירט, נישט קיין ריש אינעם שכל און נישט קיין עשירות אינעם שכל, נאָר "הטריפני לחם חוקי" - תורה לויט די מצוות וואָס איך קום למעשה נאָך, אַז די שרשים זאָלן שטיין קעגן די צווייגן. ווייל איין עק ברענגט צו כפירה אין דער מציאות הבורא, "מי ה'", און דער צווייטער עק ברענגט צו אַ ריבוי אלוהיות, "ותפשתי שם אלהי". און פון דאַנען צו "אל תלשן עבד אל אדוניו": וועק נישט אויף קיין דינים אויף דיין חבר און גיב נישט איבער זיין דין צום הימל, ווייל ווער ס'וועקט אויף אַ דין לאַדט איין אַן עיון אין זיין אייגענעם פנקס, און האַלט נישט אָפּ קיין מענטש פון דער עבודת הבורא. און אפילו מצד פשט, ווי אגור האָט אָנגעזאָגט פאַר איתיאל און אוכל, ברענגט צומאָל די מסירה צוריק די קללה אויפ'ן קאָפּ פונעם מוסר - "פן יקללך ואשמת".