קאפיטל כ"ט אין משלי באשעפטיגט זיך מיט א רייע פון קאנטראסטן צווישן א צדיק און א רשע, צווישן א חכם און א כסיל, צווישן דעם ערליכן מושל און דעם אומרעכטיגן מושל. אין דעם שיעור וועלן מיר זיך אפשטעלן אויף צוויי פסוקים: פסוק י' - די באציאונג פון די אנשי העוול צום איש התם, און פסוק י"א - דער חילוק צווישן דעם כסיל וואס שיט אויס זיין גאנצן גייסט און דעם חכם וואס קען בארואיגן. די דאזיגע צוויי פסוקים בארירן א גאר פראקטישע שאלה: וויאזוי פירט זיך אויף אן ערליכער מענטש אין א וועלט וואס פארמאגט אין זיך אנשי דמים און כסילים.
אַנְשֵׁי דָמִים יִשְׂנְאוּ תָם וִישָׁרִים יְבַקְשׁוּ נַפְשׁוֹ׃ (י) - בלוט-דארשטיגע מענטשן האסן דעם תמים, און ערליכע מענטשן זוכן זיין נפש.
דער אנהייב פונעם פסוק איז פארשטענדליך: אנשי דמים, מערדער און שופכי דמים, האסן דעם תם און זוכן אים צו הרג'ענען. די שוועריקייט איז אינעם סוף פסוק: "וישרים יבקשו נפשו". פארוואס זאל אן ערליכער מענטש זוכן די נפש פונעם תם? אדרבה, די ישרים דארפן דאך שטרעבן צום וועג פונעם תם, צום דרך פונעם גאנצן מענטש. דער אויסדרוק "מבקש נפשו" איבערן גאנצן תנ"ך באדייט צו זוכן יענעם צו הרג'ענען, און דא זעט עס אויס אינגאנצן אומפארשטענדליך.
רש"י ערקלערט אז דא, אנדערש ווי אין גאנץ תנ"ך, איז "יבקשו נפשו" נישט קיין לשון פון הריגה, נאר א לשון פון ליבשאפט: די ישרים זוכן זיין נפש כדי צו גמול'ן מיט אים חסד. און רש"י לייגט צו אז דאס איז נישט דער איינציגסטער פלאץ אין תנ"ך: דוד זאגט פאר אביתר "אשר יבקש את נפשי יבקש את נפשך". אינעם פשוט'ן פארשטאנד מיינט דאס אז ווער עס וויל מיר הרג'ענען וועט וועלן אויך דיר הרג'ענען, אבער רש"י ברענגט דארט אויך נאך א ביאור אויף א פאזיטיוון אופן: ווער עס וועט זוכן מיין נפש זי צו ראטעווען, וועט אויך זוכן דיין נפש זי צו ראטעווען, "ווייל ווער עס האט מיר ליב וועט דיר ליב האבן, און ווער עס וועט היטן מיין נפש וועט היטן דיין נפש". און אלס באווייז אז עס איז פאראן א בקשת נפש צום גוטן, ברענגט רש"י אונזער פסוק: "אנשי דמים ישנאו תם וישרים יבקשו נפשו".
נאר דער מלבי"ם שטעלט פעסט אז די זאך איז גאר זעלטן, און מען געפינט אין ערגעץ נישט אין תנ"ך א "בקשת נפש" אויף ליבשאפט - נאר דא. און אויך ביי אביתר האלט דער מלבי"ם ווי דער פשוט'ער טייטש, אז דוד האט געזאגט: ווער עס וועט וועלן הרג'ענען מיר וועט וועלן הרג'ענען אויך דיר, און נישט אינעם פאזיטיוון זין. ממילא מוזן מיר זוכן נאך ערקלערונגען וואס זאלן בארואיגן דעם שכל.
דער אבן עזרא ערקלערט: אנשי דמים וועלן פיינט האבן דעם תם און וועלן פארגיסן זיין בלוט, אבער "וישרים יבקשו נפשו" מיינט נישט אז זיי וועלן זוכן זיין נפש אים צו הרג'ענען, נאר אז די ישרים וועלן זוכן און מאנען זיין בלוט. דאס הייסט, עס איז דא ווער עס וועט מאנען פארוואס דו האסט צוגענומען זיין נפש; עס איז דא ווער עס וועט קומען פאדערן די נפש פונעם תם און פרעגן ווער עס האט אים גע'הרג'עט.
אין א צווייטן פשט זאגט דער אבן עזרא אז דער סוף פונעם פסוק גייט צוריק אויף די אנשי דמים, כאילו עס שטייט "איש דמים ישנא תם", און די ישרים וועלן זוכן די נפש פונעם איש דמים כדי זיך אפצורעכענען מיט אים. אזוי צי אזוי, צי די ישרים פאדערן דאס בלוט פונעם תם, צי זיי רעכענען זיך אפ מיטן איש דמים, איז זיכער נישט דער כוונה אז זיי זאלן זוכן די נפש פונעם תם אליין, ווייל דערויף איז דאך נישטא קיין שום לאגיק.
דער גר"א ערקלערט: ביי די אנשי דמים "הוא בז בעיניהם ועליו במו פיהם ישחקו" - זיי שפאטן פונעם תם. און דאס איז די מציאות, ווייל דער תם איז נישט קיין שארפער און ער פארמאגט נישט קיין סך שכל'דיגע תחבולות, און דערפאר מאכן די אנשי דמים ליצנות פון אים און לאכן פון אים אפ. אבער "וישרים יבקשו נפשו" - די ישרים זוכן דוקא די נאנטקייט פון זיין נפש, אז אלע זייערע געשעפטן און ענינים זאלן געטון ווערן דורכן תם. און פארוואס? ווייל ער וועט זיי זיכער נישט אפנארן און וועט זיך פירן מיט זיי מיט ישרות. ווער עס באקומט פונעם תם נאמנות, ישרות און ערליכקייט, אדרבה, ער זוכט זיין נפש און וויל זיין נאנט צו אים.
אין אן אנדער ביאור זאגט דער הגר"א: אן איש הדמים זוכט אויסצוטראכטן בלבולים און טרעפן חסרונות אין יעדן מענטש, און ווען ער קומט צום תם שטעקט ער זיך אן אין א פראבלעם - ער האט גארנישט וואס צו געפינען אויף אים, און ער האט נישט קיין מעגליכקייט צו ווארפן אויף אים קיין שום באשולדיגונגען. און גיט אכט אויפן דיוק הלשון: עס שטייט נישט "אנשי דמים ירצחו תם" נאר "ישנאו תם" - זיי האסן אים דווקא ווייל עס איז נישטא אין אים קיין שום מום און זיי האבן נישט אויף וואס צו באשולדיגן. און לעומת זה די ישרים, זייער גאנצער באגער איז בנפש התם, דאס הייסט זיי שטרעבן זיך צו פירן מיט תמימות און ווילן גיין ווי די נפש פון דעם תם, ווייל דער ישר זעט אינעם גיין בדרך יושר ותום א מעלה און נישט קיין חסרון.
די זאכן דערמאנען וואס עס האט פאסירט דא מיט דער פרקליטות און די בתי משפט. עס איז באקאנט אז שוין יארן לאנג פרובירט מען צו ענדערן די ענגע הערשאפט פון א געוויסער כונטא, וואס נאר ווער עס פאסט פאר איר געפינט זיך אלס שופט אין בית המשפט העליון. מען האט פרובירט אויף עטליכע אופנים צו באגרענעצן די תפיסה פון "הכל שפיט", לויט וועלכער ווער עס איז נישט אויסגעוועלט געווארן אין פרייע בחירות, ער איז דער וואס דיקטירט די פאליטיק: באפרייען מחבלים צי נישט - מיר וועלן באשליסן; אומווארפן הייזער צי נישט - מיר וועלן באשליסן; אויב א געוויסער נוהל זאל דורכגעפירט ווערן צי נישט - מיר וועלן באשליסן. און שטענדיג איז די הכרעה לויט בלויז איין השקפת עולם. איינער פון זיי האט נאך גאר מגדיר געווען אז דער בית המשפט איז מחויב צו די השקפות פונעם "ציבור הנאור", און זייט דעמאלט ווייסן מיר שוין וואו מיר געפינען זיך אויף דער מאס: פינסטערע מענטשן, וואס קען מען טאן; די אויפגעקלערטקייט האט מסתמא געשיינט נאר דארט. און עס האט שוין געזאגט ווער עס האט געזאגט, אז אינעם בית המשפט איז צדק בלויז א נאמען פון א כוכב.
און יעדער וואס האט פרובירט צו טאן סיי וועלכע פעולה כדי צו פארמינערן דעם אומבאגרענעצטן כח פונעם בית המשפט און זיין שארפע אריינמישונג אין די ענינים פונעם גוף המחוקק, האט זיך געטראפן אין חקירות און צומאל אין תפיסה. אזוי איז געשען מיט רמון, מיט נאמן, מיט בראון און מיט נאך עטליכע וואס האבן באשלאסן צו מאכן א מהפכה אינעם בית המשפט, און זייער שנעל האבן זיי זיך געפונען אין א גאר ערנסטער מהפכה ביי זיך אליין. און אלעס צומאל פאר שטותים: ווער עס געדענקט די מעשה פון רמון, אויף אזא נארישן ענין - נאר וויבאלד רמון האט באשלאסן צו מאכן א ניקוי אורוות, האט מען באשלאסן אים אויסצורייניגן.
דער ראש הממשלה האט דאס געזען, און ער האט געמיינט אז ער איז קלוג. ער האט געזאגט: איך ברענג איינעם פון דער אקאדעמיע, וואס וועט איר שוין קענען זאגן אויף אים? וועלכע דירות וועט איר טרעפן אויף אים, וועלכע טובות הנאה וועט איר טרעפן ביי אים? א מענטש וואס לעבט שוין יארן לאנג פון א געהאלט אין דער אקאדעמיע. ער האט געברענגט פרידמאן, און פרידמאן האט טאקע אנגעהויבן מאכן א ניקוי אורוות. אבער דעמאלט האבן זיי געזען אז מען קען אים נישט תופר זיין קיין תיק - פון יעדער זייט וואס מען האט געזוכט אויף אים, דער מענטש איז ריין און לויטער. וואס האבן זיי געטאן? האבן זיי געזאגט: אנשטאט צו גיין אויפן פוס, לאמיר גיין אויפן קאפ. און מען האט אנגעהויבן עפענען איין תיק נאכן צווייטן פארן ראש הממשלה אליין, וואס האט נישט פארשטאנען מיט וואספארא הייסן קארטאפל ער געבט זיך אפ און מיט וועמען ער שטעלט זיך אקעגן. און היינט זיצט ער הינטער שלאס און ריגל, אויף זאכן וואס אנדערע האבן געטאן פיל מער פון דעם און האבן געוואוסט ווי אזוי צו האלטן א נידריגן פראפיל, און ביי יעדן איינעם פון זיי ליגט נישט נאר א קופה של שרצים נאר א גאנצער קאנטיינער מיט שרצים - און דאס אינטערעסירט קיינעם נישט. דער כלל איז פשוט: ריר אונז נישט צו. אויב דו ביסט פון דער פאסיגער כונטא, איז אלעס בסדר.
ווער עס געדענקט, בזמנו איז געווען א גאנצער חקירות-תיק קעגן אורון פון מר"צ, און וואס איז געשען? עס איז פארמאכט געווארן שטילערהייט, "אין ענין לציבור". און ווי אזוי ווערט אפגעמאכט אז "אין ענין לציבור"? ווען מען פרעגט ביי די חברה: אינטערעסירט דיך וואס עס טוט זיך מיט יענעם תיק? אינטערעסירט נישט. ווייל "דער ציבור" דאס זענען מיר. ווער זענען יענע אין דרויסן בכלל, און ווער זעט זיי דען? אויפגעקלערטקייט איז נישט זייער שטארקע זייט, דאס ליכט פון חכמה האט געשיינט נאר אויף אונז, און אלע איבעריגע זאלן נישט זאגן קיין דעה ווייל זיי פארשטייען גארנישט. עס איז שרעקליך זיך מתבונן צו זיין דערין, און דאס איז אונזער מציאות - מיר וויינען אויף דעם יעדן טאג, הצילנו. און דאס איז פונקט וואס דער פסוק זאגט: אנשי דמים ישנאו תם, ווייל זיי ווילן טפלן עלילות און זיי טרעפן אויף אים נישט קיין עלילה, ווייל ער גייט דאך בתמימות - דערפאר האסן זיי אים. און אויב דאס איז נישט גענוג, גייען זיי אויפן קאפ: אויף דיר קען איך נישט מאכן קיין עלילות, וועל איך מאכן עלילות אויף דיין בעל הבית, און אזוי וועל איך אפשטעלן דעם טאנץ וואס גייט פאר ארום מיר.
דער מלבי"ם, ווי געזאגט, האלט אז דער אויסדרוק "יבקש נפשו" אין גאנץ תנ"ך איז א לשון פון זוכן אים צו הרג'ענען, און דערפאר איז זיין לשון דא: אנשי דמים ישנאו תם, און ישרים וועלן נאר זוכן זיין נפש אים צו הרג'ענען. דער דאזיגער ביאור פאדערט א הסבר: ווי אזוי איז מעגליך אז ערליכע מענטשן, וואס זיי זענען דאך די גרעסערע צדיקים, זאלן זוכן דעם תם'ס נפש אים צו הרג'ענען? מעגליך אז די כוונה פונעם מלבי"ם איז אז דער זאץ טיילט זיך אנדערש: אנשי דמים ישנאו תם, און אויך די ישרים זוכן זיי צו הרג'ענען. דאס ווארט "ישנאו" דינט דא פאר ביידע טיילן פונעם פסוק, ווי דער שטייגער פונעם לשון "שלא שם חלקנו כהם וגורלנו ככל המונם", וואס דער ערשטער "לא" גייט אויך ארויף אויפן צווייטן טייל, און דער טייטש איז "ולא גורלנו ככל המונם". אזוי אויך דא: אנשי דמים ישנאו תם, און וועמען נאך האסן זיי? די ישרים וואס זיי זוכן זייער נפש אוועקצונעמען.
און דער דאזיגער מהלך קומט ארויס פון די ווערטער פונעם מאירי, וואס ברענגט בשם דעם ריקמ"ח, אז דער ענין גייט ווייטער און זיין צווייטע העלפט איז נישט פארקערט פונעם ערשטן, און "נפשו" איז ווי "נפשם". דאס הייסט: אנשי דמים האסן דעם תם, און אויך די ישרים זענען פארהאסט ביי זיי ביז זיי זוכן זייער נפש זיי צו הרג'ענען. אלעס גייט אלזא צוריק אויף די אנשי דמים, און די זאכן שטימען שיין מיט דעם מהלך וואס מיר האבן פארגעשלאגן אינעם מלבי"ם.
כָּל רוּחוֹ יוֹצִיא כְסִיל וְחָכָם בְּאָחוֹר יְשַׁבְּחֶנָּה׃ (יא) - זיין גאנצן גייסט לאזט דער כסיל ארויס, און דער חכם האלט עס צוריק שפעטער.
דער הגר"א ערקלערט: ווען דער כסיל זאגט א געוויסן ביאור, אדער א גרויסן פשט, אדער א שיינעם דרוש, קומט דער חכם דערנאך און סתר'ט אים מיט איין איינציג ווארט. דו האסט געבויט בערג אויף בערג פון פירושים, און עס קומט דער חכם און ווייזט דיר אז עס שטימט נישט, ווייל אין אן אנדער פלאץ שטייט א ווארט וואס סתר'ט אלעס. און פארוואס? ווייל דער ערשטער איז געווען א כסיל, און דאס איז דער מהות פון א כסיל: ער זעט בלויז איין נקודה, מיינט אז ער האט שוין פארשטאנען דעם גאנצן ענין, און פון דער דאזיגער נקודה בויט ער פירושים, ביאורים און הבנות - ווען אלעס שטייט אויף כרעי תרנגולת.
וואס באדייט דאס ווארט "ישבחנה"? רש"י טייטשט: ער דערנידערט אים מיט דעם ענטפער פון זיין צונג, מלשון "משביח שאון ימים", "בשוא גליו אתה תשבחם" - ווען די כוואליעס הייבן זיך אויף טוסטו זיי דערנידערן, אונטערדריקן און איינשטילן. אזוי טוט דער חכם דערנידערן און בארואיגן דעם גאנצן בנין פונעם כסיל.
ס'איז דא א ווערטל אויף א מענטש וואס איז אויפגעשטאנען דרש'ענען און האט געפרעגט א קשיא: ס'שטייט "שופטים ושוטרים ומלכים תתן לך בכל שעריך", וויאזוי קען מען פארשטיין "מלכים", ס'איז דאך נישטא קיין צוויי מלכים וואס דינען מיט איין קרוין? האט אים איינער געזאגט: איין מינוט, אין פסוק שטייט בכלל נישט "מלכים". האט ער אים געזאגט: שיין, דאס איז איין תירוץ; יעצט קום הער נאך א תירוץ. צומאל שטייט א מענטש נאך אלע פירושים און דעם הערליכן ביאור, און פלוצלינג זעט ער אז אין די פסוקים שטייט גאר אנדערש.
דער בריסקער רב איז געווען א לעבעדיגער ביישפיל דערפון. אסאך מענטשן פלעגן רעדן זאכן אין דער לופט, און ער, מיט זיין געוואלדיגער חריפות, האט געקענט אפפרעגן מיט איין ווארט, מיט איין אות אדער מיט א קלייניקייט, דעם גאנצן גרויסן בנין וואס מען האט געבויט - און אלעס פונעם גלאטן פשט, נישט פון קיין פלפול אדער א סברא וואס מען קען זיך דינגען דערויף, נאר א פשט וואס ווייזט דיר קלאר אז אלעס וואס דו האסט געזאגט איז נישט ריכטיג.
איינמאל זענען זיינע תלמידים געפארן מיט אים אויפ'ן באן, בשעת ער זיצט און איז מעיין אין א ספר. עס איז דארט געזעסן א גלח און פרובירט משכנע צו זיין די תלמידים אין זיין אמונה, און האט אנגעהויבן מסביר זיין אז אותו האיש איז דער משיח וואס איז געשיקט געווארן צו ברענגען די גאולה, און אויף אים שטייט אין די ספרים צו ווארטן אויף ביאת המשיח. האבן זיי אים געזאגט: וואס רעדסטו שטותים? יענער מענטש איז דאך געווען א מסית ומדיח, און חכמי ישראל האבן געפסק'נט אז זיין דין איז מיתה, ווייל ער איז געווען אן עובד עבודה זרה. האט ער זיי געזאגט: חכמי ישראל האבן געהאט א טעות. האבן זיי אים געזאגט: וויאזוי רעדסטו? האט ער זיי געזאגט: ס'איז קלאר אז זיי האבן געגרייזט. עס שטייט דאך אז רבי עקיבא איז געווען א נושא כלים פון בר כוכבא און איז געווען זיכער "דין הוא מלכא משיחא" - און איר זעט דאך אז חכמי ישראל האבן געקענט מאכן א טעות. די תלמידים זענען פארבליבן פארציקט און האבן נישט געוואוסט וואס צו ענטפערן. האט דער בריסקער רב אויפגעהויבן די אויגן פונעם ספר און אים געזאגט: ווער זאגט אז רבי עקיבא האט געהאט א טעות? האט דער גלח געזאגט: וואס הייסט, בר כוכבא איז דאך למעשה געשטארבן. האט ער אים געזאגט: אויב אזוי ביסטו דאך מודה אז א משיח וואס שטארבט צום סוף איז נישט קיין משיח. און דער רב האט זיך צוריקגעדרייט צום ספר. מיניה וביה האט ער אים אויפגעוויזן, אן פלפולים און אן וויכוחים - דאס איז "וחכם באחור ישבחנה".
איינמאל האט מען געפרעגט דעם בריסקער רב וועגן זיין מהלך פון חילוקים, די באקאנטע שיטה פון "צוויי דינים" אין דער ישיבה-וועלט: צוויי זאכן וואס שטייען מיט'ן זעלבן לשון, און דאך איז דער גדר פון יעדן באזונדער אנדערש. דער דאזיגער מושג אין הלכות יבום מיינט אזוי, און דער זעלבער מושג אין הלכות גיטין מיינט אנדערש. האט יענער מענטש געפרעגט: פון וואו האט מען אויסגעטראכט אין בריסק די "צוויי דינים"? אויב דער זעלבער דין ווערט דערמאנט דא און דארט מיט'ן זעלבן לשון, איז דאס דאך די זעלבע זאך, און פארוואס זאל מען מחלק זיין און זאגן אז דא איז דער גדר אזוי און דארט אנדערש?
האט אים דער בריסקער רב געזאגט: זאג מיר, דו קענסט דעם מושג אין הלכות טהרה, ווען א מענטש נעמט א הויט אפצושניידן און מאכן דערפון א טעפיך, און דערנאך האט ער מחליט געווען צו מאכן דערפון א סאנדאל, און עס איז דא א שמועס דערויף לענין טומאה וטהרה, און די גמרא זאגט דארט "פנים חדשות באו לכאן" - אז דאס איז שוין נישט וואס עס איז פריער געווען? האט ער געזאגט: אוודאי. האט ער אים געזאגט: און עס איז דאך אויך פארהאן א מושג ביי שבע ברכות, אז מען מאכט זיי נאר ווען עס זענען דא "פנים חדשות". דאס האסטו אויך געלערנט? האט ער געזאגט: יא. האט אים דער רב געזאגט: אויב אזוי, וואס וועט זיין דער דין ווען עס פעלט אונז פנים חדשות צו שבע ברכות - מעג מען ברענגען א סאנדאל? האט ער געענטפערט: וואס פאלט אייך ביי?! האט ער אים געזאגט: פארוואס נישט? איך פארשטיי נישט קיין חכמות: דא שטייט פנים חדשות און דא שטייט פנים חדשות. פארוואס מאכסטו מיר "צוויי דינים"? מיניה וביה האט ער אים געוויזן אז ער אליין איז מודה אז זיינע טענות האבן נישט קיין האנט און קיין פוס.
אזוי איז דער טייטש פון "וחכם באחור ישבחנה": ווען א מענטש איז א חכם, ווייזט ער דיר צום סוף אויף אז די אלע הויפנס פון פירושים, די למדנות און די שלעסער אין דער לופטן וואס מען האט געבויט - האבן נישט אויף וואס זיך צו שטיצן, אדער זענען זיי ווי הררים התלויים בשערה.
דער מצודת דוד טייטשט דעם פסוק אויפ'ן ענין פון כעס: "כל רוחו יוציא כסיל" - דער כסיל, ווען עפעס געפעלט אים נישט, פלאצט ער גלייך אויס. ער האט א קורצן פתיל, אן קיין געדולד: וואס גייט דא פאר, ווער איז דא אחראי, וואס קומט דא פאר? אלעס איז ביי אים מיט געשרייען. לעומת זה, דער מכובד'יגער מענטש פירט זיך מיט ווירדע און היט אויף זיין כבוד עצמי. אים באדערט עס אויך, אבער ער ווארט אויפ'ן כסיל המתנדב: פארוואס זאל איך מאכן קולות? ס'זענען דא נאך צען מענטשן וואס ליידן און ווארטן אויפ'ן זעלבן פאמעליכן פקיד וואס נעמט א קאווע-פויזע צום דריטן מאל אין איין שעה - ווארט אויפ'ן כסיל התורן, ער וועט שוין שרייען פאר אונז אלע. און דער חכם זיצט אין דער זייט און זאגט: וואס פעלט מיר אויס זיך אנצושמוצן מיט דעם, צו מאכן שרייערייען און מען זאל מיך איינשטילן - ס'איז דאך נישט מכובד. און קעגנאיבער דעם, "וחכם באחור ישבחנה", צום סוף טוט ער איינשטילן און בארואיגן זיין כעס.
דאס איז א מציאות וואס מען זעט אסאך מאל: איינער שרייט און פלאצט אויס, און עס קומט א מענטש און מיט איין ווארט אדער צוויי פארלאשן זיך גלייך די פלאמען. מען פארציילט אויף א מאמע וואס איז ארומגעגאנגען מיט איר קינד אין סופערמארקעט, און דאס קינד האט אנגעהויבן שרייען און וויינען און האט איר ממש משוגע געמאכט. איז געקומען א מענטש און אים עפעס געשעפשעט אין אויער, און ער האט זיך תיכף בארואיגט. האט מען אים געפרעגט: וואס איז דער וואונדער-זאץ? האט ער געזאגט: איך האב אים געזאגט אז אינדערהיים וועל איך אים געבן שאקאלאד. אזוי פשוט. מען דארף וויסן וואס דער כסיל וויל, פארשטיין וואס ער זוכט און וואס עס אינטערעסירט אים - מען זאגט אים א קלייניקייט אין אויער, און דער חכם ווייסט וויאזוי אים צו בארואיגן.
און ווער עס איז נישט קיין חכם, וואס טוט ער? ער גייט אריין אין אים חזיתית: וואס שרייסטו? שווייג שטיל! און דעמאלט ענטפערט יענער: און ווער ביסטו בכלל? און פארוואס מאכסטו מיר שטיל? דער רעזולטאט: האסטו צוגעלייגט אויל צום פייער, און האסט אים נאך מער אנגעצינדן.
איין מאל זענען מיר אנגעקומען אין א בית מלון וואס האט זיך גערופן א בית מלון, און שפעטער האט זיך ארויסגעשטעלט אז דאס איז געווען א בית הארחה במינוס. עס איז דארט געווען איינער וואס האט געמאכט גוואלדן. איז געקומען איינער פון די מארגנים, האט אים גענומען אין א זייט - און יענער איז פארשוואונדן געווארן. וואס האט זיך ארויסגעשטעלט? אז ער האט אים צוריקגעגעבן זיין געלט. ער האט אים געזאגט: וויפיל האסטו באצאלט? נעם דיין געלט, גיי ארויס, אבער יעצט שווייגסטו. פארוואס? ווייל איין אזא מענטש, אויב ער הייבט אן אויפצוהעצן יעדן - האסטו געזען די בריכה? האסטו געזען די צימערן? - וועט ער דיר איבערקערן דעם גאנצן בית מלון. נעם נאך טויזנט שקל, נאר גיי דיר. דאס איז "וחכם באחור ישבחנה": דער קלוגער מענטש פירט נישט קיין מלחמות און מאכט נישט קיין טעראר און ראש, ער פארשטילט די ענינים. אבער ווער עס קען זיך נישט אויס וויאזוי מען באגייט זיך מיט כסילים, פרובירט זיך צו פירן מיט אים לויט זיין אייגענעם ראציאנאל - און מיט דיין שכל וועט עס נישט גיין. גיי לויט זיין ראציאנאל; און אויב ער פארמאגט נישט קיין ראציאנאל, איז נישט קיין חילוק, גיי מיט וואס ער פארמאגט יא. ווארעם מיט א כסיל דארף מען רעדן אין די מושגים פון א כסיל, און דאס איז דער וועג וויאזוי מען בארואיגט א כסיל.
אין פסוק י' האבן מיר געזען אז אנשי דמים האסן דעם תם דווקא ווייל זיי האבן נישט אויף וואס צו מאכן אויף אים קיין עלילה, און די מפרשים האבן זיך צעטיילט אין טייטש פון "וישרים יבקשו נפשו": טייל האבן מפרש געווען לטובה - אז די ישרים זוכן זיין נאנטקייט און זיין נאמנות, אדער שטרעבן צו גיין אין זיין דרך; טייל האבן מפרש געווען אז די ישרים מאנען זיין בלוט אדער שטעלן צום משפט דעם איש דמים; און טייל האבן מפרש געווען אז דאס גאנצע גייט צוריק אויף די אנשי דמים, וואס האסן אויך די ישרים און זוכן זייער נפש. אין פסוק י"א האבן מיר געלערנט צוויי פנים אין "כל רוחו יוציא כסיל": דער כסיל וואס בויט גאנצע בנינים אויף איין קליינע נקודה און דער חכם וואס פרעגט זיי אפ מיט איין איינציג ווארט, און דער כסיל וואס גיסט אויס זיין גאנצן כעס לעומת דער חכם וואס פארשטילט די פלאמען. דער געמיינזאמער יסוד פאר ביידע: די גדלות פונעם חכם באשטייט נישט אין קולות און אין אן אויסברוך, נאר אין פינקטליכקייט, אין געדולד, און אין דער ידיעה וויאזוי און ווען צו זאגן דאס ריכטיגע ווארט.