קאפיטל כ"ט אין ספר משלי גיט זיך אסאך אפ מיט דער הנהגת הציבור: מיט א מלך און א שופט, מיט דעם וואס שטעלט אויף די ערד אויף איר ריכטיגן פלאץ און מיט דעם וואס חרוב'ט זי, און מיט דעם חילוק צווישן א צדיק און א רשע אינעם פארשטאנד פונעם דין און אין דער ידיעה פון צדק. מיר וועלן דא לערנען עטליכע פסוקים כסדרן, לויט די ווערטער פון רש"י, דעם גר"א, דעם רלב"ג, דעם אבן עזרא, און בעיקר לויט די ביאורים פונעם מלבי"ם.
מֶלֶךְ בְּמִשְׁפָּט יַעֲמִיד אָרֶץ וְאִישׁ תְּרוּמוֹת יֶהֶרְסֶנָּה׃ (פסוק ד) - א קעניג שטעלט אויף די ערד מיט משפט, און א מאן פון תרומות וועט איר צעשטערן.
א מלך וואס פירט משפט - שטעלט אויף דאס לאנד. דאס לאנד פארקריכט נישט פונעם גלייכן וועג, זי שטייט פעסט אויף איר ארט, און דער מלך זארגט אז ס'זאל אין איר נישט זיין קיין שום עול. און לעומת זה, "ואיש תרומות יהרסנה". ווער איז דער "איש תרומות"? אויף דעם זענען פאראן עטליכע ביאורים.
רש"י טייטשט "איש תרומות" - א מענטש פון גאוה, מלשון התרוממות. א מענטש וואס דערהייבט זיך און שטאלצירט. און וואס ברענגט די גאוה? אז ער איז נישט קיין מתון בדין. ער ווייסט שוין באלד דעם פסק, ער דארף נישט מברר זיין און ער דארף נישט חוקר זיין, די זאכן זענען אים קלאר שוין פון פריער. צוליב זיין גאוה פארשט ער נישט אויס די זאך און קוקט נישט אריין אין דעם דין ביז דער טיפעניש - און דורך דעם "יהרסנה", מאכט ער א חורבן. אבער ווען דער מלך פירט זיך כדין, "מלך במשפט", איז ער א מתון בדין, און דורך דעם "יעמיד ארץ".
נאך א ביאור זאגן חז"ל: אויב דער דיין איז ענליך צו איינעם וואס דארף זיך נישט איינקויפן קיין גוטע-פריינט און דארף נישט נעמען קיין שוחד - דאס הייסט ער איז נישט אנגעוויזן אויף קיינעם - "יעמיד ארץ". אבער אויב ער איז ענליך צום כהן וואס גייט בעטן תרומות אויף די שייערן - "יהרסנה". א דיין וואס איז אנגעוויזן אויפ'ן ציבור פינאנציעל, וואס נעמט טובות הנאה און תרומות פונעם ציבור, וועט צום סוף אלעס חרוב מאכן. מען קען דאס אויך זאגן אויף א בירגערמייסטער: א ראש עיר במשפט וועט אויפשטעלן זיין שטאט, אבער א ראש עיר פון תרומות - וואס יעדער שטעקט אים אריין פארשידענע "האלילענדס" און אומהייליגע לענדער פון אלע סארטן, יעדער שטעקט אים אריין אין קעשענע תרומות - וועט איר צעשטערן. עס ווערט א כאאס, אן הפקרות, און ווער ס'צאלט מער באקומט מער. די זאך ברענגט א חורבן פאר'ן לאנד.
דער גר"א פרעגט: פארוואס שטייט "תרומות" בלשון רבים? און ער ענטפערט: ווייל ער נעמט א תרומה פון יעדן איינעם באזונדער. און פארוואס "יהרסנה"? דא ליגט דער טיפער נקודה: אפילו ער נעמט נישט קיין ממש'דיגן שוחד, האט ער דאך מורא - אויב איך וועל נישט בייגן דעם דין פאר דיר, וועסטו מיר מער נישט געבן. וויבאלד ער האט כסדר הנאה פון די תרומות, ווערט ביי אים א ביטול און אן אונטערווארפנקייט צום נותן התרומה, און ווען יענער מענטש וועט קומען פאר אים צו א דין תורה - וועט ער אים נישט קענען משפט'ן מיט יושר. "איש תרומות יהרסנה", זאגט דער גר"א, ווייל ער האט מורא מ'זאל אים נישט אויפהערן געבן זיין חלק און זיין תרומה, און דערפאר וועט ער פארדרייען דעם דין לטובת דעם וואס גיט אים און ערנערט אים ווי געהעריג.
און ווי ווייט זענען גדולי ישראל געווען דערפון. מען דערציילט אויפ'ן רב פון קרית אתא, וואס האט דארט געדינט אין רבנות פילע יארן. מען איז געקומען און אים פארגעשלאגן: טרעט צו צום אפציעלן רבנות, שרייבט זיך איין, און איר וועט באקומען א געהאלט פון דער מועצה הדתית. ער האט בשום אופן נישט מסכים געווען. האט מען אים געפרעגט: פון וואס האט איר מורא? מיר וועלן אייך לאזן אפהיטן אייער זעלבסטשטענדיגקייט, מיר וועלן זיך נישט אריינמישן אין אייערע הלכה'דיגע ענינים. האט ער זיי געזאגט: נאכדעם וואס איר וועט מיר געבן א געהאלט, מיינט איר אז איר וועט קומען מיר זאגן וואס צו טון? איך אליין וועל קומען פרעגן ביי אייך וואס צו טון! נאכדעם וואס איך באקום א געהאלט, פארשטיי איך שוין פון וואו די שניט ברויט איז באשמירט, און איך וועל שוין קומען פרעגן ביי אייך. איך וויל נישט קיין געהאלט פון אייך, איך וועל אליין קובע זיין וואס מען דארף פסק'ענען על פי תורה, און איך וועל נישט זיין אונטערווארפן אונטער די מיינונגען פון די וואס צאלן.
דאס איז פונקט וואס דער גר"א זאגט: א מענטש וואס נעמט א תרומה פון יעדן איינעם, וועט מסתמא נישט טון קיין משפט, ווייל ער ציטערט מ'זאל אים מער נישט געבן זיין חוק און זיין תרומה, ער האט מורא דער קראן זאל זיך נישט פארמאכן, און דערפאר וועט ער פארדרייען דעם דין לטובת דעם וואס שפייזט אים.
דער רלב"ג ערקלערט אז "מלך במשפט יעמיד ארץ" - דאס איז א סיבה צו דער השלמה פון תיקון המדינה, אז איינער זאל נישט עשק'ענען דעם צווייטן. ווען עס איז פאראן א משפט, ווייסט א מענטש אז אויב ער וועט טון אן אומפאסיגע זאך, איז פאראן א מלך וואס וועט אים שטעלן פאר'ן משפט. אבער ווען דער מושל דרייט אויס דעם משפט - און דא רעדט ער פון אן אפענער פאלשקייט, נישט בלויז א נטיה אינעם הארץ ווי דער גר"א זאגט - צום ביישפיל אז ראובן איז שולדיג פאר שמעון הונדערט מנה, און ראובן ווערט פטור פון זיין חוב אויב ער גיט אפ און שטעקט צו א געוויסע סומע פונעם הונדערט פאר'ן מלך. מיט פשוט'ע ווערטער: טייל אפ מעשרות פאר'ן מלך, און האלט די זאך פאר פארענדיגט. האסט געבויט אומלעגאל? שטעק צו עפעס פאר'ן אינספעקטאר, און די זאך איז מסודר. דער קאר גייט נישט דורך דעם טעסט? גיב אפ א תרומה פאר'ן טעסטער, און די זאך איז ערלעדיגט. בתוך עמי אנוכי יושבת, מיר ווייסן דאך ווי אזוי די זאכן קלאפן; אויף דעם דאווענען מיר יעדן טאג "הצילנו ממדינה של גיהנם".
און וואס איז די תוצאה? "יהרסנה". עס דרייט זיך א קאר אויפ'ן וועג וואס איז נישט ראוי פאר'ן פארקער; א מענטש האט אויפגעבויט א גאנצן מפלצת און קיינער זאגט אים נישט קיין ווארט; און איינער האט אויפגעבויט א גאנצע קייט פון מפלצות - דאס איז "האלילענד" פאר ווער ס'האט עס געזען - און קיינער האט אים גארנישט באמערקט. אלעס וואס טוט זיך אין דער מדינה ווערט חרוב אין דער מינוט וואס ס'איז דא שוחד און א מאנגל אין יושר. און נאך ערגער פון דעם: ביי איין מענטש האט מען צובראכן און ביי א צווייטן נישט, ווייל דער האט באצאלט און דער נישט - א שרייענדע אומיושר. די זאך לייגט חרוב דאס לאנד און מאכט איר פארלוירן, און דעמאלט עשק'נט יעדער איינער זיין חבר: "זארג נישט, איך וועל זיך אומקוקן מיט'ן מלך אונטער'ן טיש, און די געשעפט איז פארענדיגט".
און מען דארף באמערקן דעם דקדוק הלשון: "מלך במשפט יעמיד ארץ", און באלד דערנאך "ואיש תרומות יהרסנה". לכאורה וואלט געדארפט שטיין "ומלך תרומות יהרסנה", ס'האנדלט זיך דאך אינעם זעלבן מושל וואס נעמט געלט נישט ווי געהעריג. נאר מען קען אים נישט אנרופן קיין מלך. א מלך איז אן עכטער הערשער און מושל; אזא פשוט'ער און נידעריגער מענטש איז נישט ראוי פאר דעם טיטל. דעריבער ווערט ער אנגערופן "איש תרומות" - פונקט ווי מען זאגט "איש ציד", "איש שדה", א מענטש וואס זיין גאנצער ענין איז ציבור'ישע געלטער און תרומות. דאס איז זיין גאנצער מהות, און ער איז בכלל נישט ראוי צום טיטל "מלך".
דער מלבי"ם טייטשט דעם פסוק אויף א גאר אנדערן אופן. דער מלך און דער כהן גדול זענען די צוויי וואס שטעלן אוועק די צדקה און דעם משפט אויף זייער ארט. דער מלך שטעלט אוועק דעם משפט - ווייל צום משפט פלעגט מען דאך קומען פארן מלך - און זיין גאנצער ענין איז צו מאכן שלום בין אדם לחברו, און זארגן אז ס'זאל זיין גערעכטיקייט און משפט. דער כהן גדול לעומת זה איז געווען ממונה אויפן רוחניות'דיגן חלק: אויף משמרת בית אלוקים, אויף עבודת השם, אויפן פסק'ענען און לערנען תורה ומצוות, און דאס הייסט "מעמיד זיין די צדקה" - נישט צדקה במובן פון געבן פאר אן ארימאן, נאר צדקה אין באדייט פון צדקות, די מצוות שבין אדם למקום. קומט אויס אז ס'איז דא דא א צוזאמענשטעל פון צוויי כוחות: דער מלך - בין אדם לחברו, און דער כהן - בין אדם למקום. די תפקיד פונעם כהן איז געווען מקריב צו זיין די קרבנות פונעם עם, מתפלל זיין פאר זיי און מרצה זיין אויף זיי. ווען ביידע גייען בדרך השם, שטעלן זיי אויף דאס לאנד כראוי.
אבער אמאל מאכט זיך אז דער מלך טוט זיין חלק ריכטיג, "במשפט יעמיד ארץ", און אלעס איז כדין וכהוגן - אבער ווער צעשטערט און פארדארבט? "איש תרומות יהרסנה". ווער איז דער איש תרומות? דער כהן גדול און די כהנים אונטער אים, וואס זייער גאנצער ענין איז בלויז די תרומה און זוכן נאר רייך צו ווערן. אנשטאט אויסצופירן זייער שליחות, וואס דאס איז דער רוחניות'דיגער חלק, געבן זיי זיך בלויז אפ מיטן גשמיות'דיגן חלק, און דעמאלט צעשטערן זיי דאס לאנד - ווייל ס'איז נישטא ווער ס'זאל אנפילן דעם רוחניות'דיגן חלק.
און אן א רוחניות'דיגער הנהגה פארן עם, זאגט דער מלבי"ם, וועט אויך דער משפט נישט האבן קיין קיום. אזוי ווי ס'שטייט "הגו רשע לפני מלך ויכון בצדק כסאו". ווען א מענטש ווערט פארדארבן, מיינסטו אז ער וועט זיין א רשע נאר אין בין אדם למקום? ער וועט זיין א רשע אויך אין בין אדם לחברו. קומט אויס אז דו, דער כהן גדול, אנשטאט צו מאכן דעם עם פאר ערליכע צדיקים און פאראייניגן די כוחות מיטן מלך - ער אין בין אדם לחברו און דו אין בין אדם למקום - האסטו חרוב געמאכט פארן מלך זיין גאנצע ארבעט. ווייל ווען דו מאכסט נישט דעם עם ערליך, אין דער מינוט וואס דער עם איז שלעכט - איז נישטא אזא זאך ווי זיין שלעכט בלויז אין בין אדם למקום.
ווער ס'איז א רשע אין בין אדם למקום, וועט בהכרח אויך זיין א רשע אין בין אדם לחברו. און דער טעם איז פשוט: פון וואנעט זאל ער וויסן וואס מיינט אן עוולה קעגן א חבר? פון וואנעט ווייסט ער וואס מיינט לשון הרע? מען זאגט אים: דאס איז דאך לשון הרע! ענטפערט ער: וואס הייסט לשון הרע? איך האב עס דאך אליין געזען מיט די אויגן, מ'האט אים פאטאגראפירט! ביי אים איז לשון הרע נאר לויט די מושגים פון די צייטונגען - נאר אויב דו האסט נישט קיין באווייזן אז ס'איז אמת; און אויב איז עס נישט אמת, איז עס מוציא שם רע. מען רעדט מיט אים וועגן גזל: וואס גזל? דאס איז דאך אן אינשורענס קאמפאני, ווייסט וויפיל יארן איך צאל זיי שוין? ס'איז שוין צייט אז זיי זאלן צאלן אביסל. מען זאגט אים: על פי הלכה איז דאס גזל. און ער ענטפערט: לאז מיך צורוה, וואס רעדסטו? און ער שפירט זיך נאך ווי א צדיק. אויב א מענטש איז א רשע אין בין אדם למקום, וואס וועט אים דען אפשטעלן אין בין אדם לחברו?
דעריבער, כאטש "מלך במשפט יעמיד ארץ" - קומט דער איש התרומות און צעשטערט די גאנצע עבודה פונעם מלך. דער כהן, וואס אנשטאט אויפצושטעלן דעם עם אויפן דרך השם טוט ער נישט זיין מלאכה בנאמנות, און זיין גאנצער ענין איז בלויז צו נעמען די תרומות פונעם עם אן זיי אויסצוגלייכן, מאכט ער אז דער עם זאל ווערן פארדארבן; און ווען דער עם ווערט פארדארבן, איז מער נישטא קיין משפט וואס קען אויפהאלטן דאס לאנד, ווייל זיי וועלן נכשל ווערן אויך אין בין אדם לחברו, אין גזל און אין אנדערע ענינים. ס'איז דא דא אלזא א תביעה און א טענה אויפן איש התרומות: זיין קלקול איז נישט קיין לאקאלער קלקול, נאר ער פארדארבט די גאנצע מציאות פון דער מלוכה.
גֶּבֶר מַחֲלִיק עַל רֵעֵהוּ רֶשֶׁת פּוֹרֵשׂ עַל פְּעָמָיו׃ (פסוק ה) - א מענטש וואס חנפ'עט און שרייכעלט זיין חבר, שפרייט אויס א נעץ אויף זיינע טריט.
רש"י טייטשט "מחליק" - ער רעדט גלאטע ווערטער. און דער גר"א טייטשט: ער חנפ'עט. א מענטש וואס חנפ'עט זיין חבר, איז מסתמא זיין ציל "רשת פורש על פעמיו" - ער שפרייט אויס א נעץ אויף זיינע טריט, ער זוכט אים מכשיל צו זיין דורך דער חנופה וואס ער שרייכעלט אים אויס.
און וואס מיינט "על רעהו"? זאגט דער גר"א אז ס'איז נישט כפשוטו, אז דער מענטש חנפ'עט זיין חבר און זאגט אים שיינע, זיסע ווערטער. נאר "על רעהו" מיינט ביי זיין חבר. דאס הייסט: עס קומט א מענטש תובע זיין ראובן פאר שלעכטע מעשים וואס ער האט געטון, און דער דאזיגער גייט צו די חברים פון ראובן, צו דעם מענטש וואס קומט מיט די טענות, און זאגט אים: ניין, זאלסט וויסן אז ראובן איז געווען בסדר, ראובן האט נישט געמיינט צו טון עפעס שלעכטס. דאס מיינט "גבר מחליק על רעהו" - ער איז כביכול מלמד זכות און א מליץ יושר פאר זיין חבר ביי די וואס קומען אים תובע זיין, און אזוי חנפ'עט ער אים אויס: האסטו געזען? איך האב זיי געזאגט אויף דיר אזוי און אזוי, איך האב דיר ארויסגענומען גערעכט, איך האב דיר נאך גערימט.
און מ'זאגט דיר: זאלסט זיך נישט לאזן פארפירן דערפון. "רשת פורש על פעמיו" - אסאך מאל איז דער ציל פון אזא מענטש דיר אראפצוברענגען און אנצוברעכן. דעריבער טאר מען נישט נאכגיין נאך אים, און מען דארף זיך דערווייטערן פון איינעם וואס פירט זיך אזוי אויף.
דער רלב"ג ערקלערט אויף אן אנדערן אופן: "גבר מחליק על רעהו" - א מענטש וואס גליטשט אויס דעם וועג פאר זיין חבר. ער גיסט אים אן בוימל אויפן וועג כדי ער זאל גיין און אויסגליטשן, און מאכט גלאט דעם וועג כדי זיין חבר זאל פאלן אויף די גליטשיקייטן. אבער גיט א קוק אויפן סוף פונעם פסוק: "רשת פורש על פעמיו" - דו פארשטייסט נישט אז דו שאדסט פאר דיר אליין! נישט ווי דער פשט פונעם גר"א אז דו שפרייטסט אויס א נעץ אויף די טריט פון דיין חבר, נאר אזוי ווי דער ענין פון "בור כרה ויחפרהו ויפול בשחת יפעל". דו האסט אים אנגעגאסן בוימל ער זאל אויסגליטשן - און דו אליין וועסט אויסגליטשן. און לויט דעם טייטשט זיך דער פסוק: דו שפרייטסט אויס א נעץ אויף דיינע אייגענע טריט, און ביים סוף וועסטו ברענגען א שאדן פאר דיר אליין. און אזוי ערקלערט אויך דער אבן עזרא, אז "רשת פורש על פעמיו" מיינט אויף זיינע אייגענע טריט, אז ער פאראורזאכט א שאדן פאר זיך אליין.
און דער מלבי"ם איז דא מחדש א וואונדערבארן ביאור: "מחליק על רעהו" - "על" איז דא נישט ווי אין אנדערע ערטער, נאר מלשון עוול. דאס הייסט, זיין חבר טוט עוולות, און ער מאכט גלאט די ענינים: ניין, ס'איז אין ארדענונג, ביסט גערעכט, וואס עפעס, זיי זענען נישט געווען בסדר, און וואס דו האסט געטאן איז טאקע אויסגעצייכנט, אזוי האט מען געדארפט טון. דער איינער טוט זייער שווערע זאכן, און דער צווייטער "מאכט גלאט די זאך", ווי מען זאגט היינט - אלעס איז גוט, אלעס איז פיין, האסט געטאן ווי עס דארף צו זיין. און וואס ברענגט ער אים דערמיט? "רשת פורש על פעמיו" - ער וויל אז דו זאלסט ממשיך זיין, כדי מען זאל דיך אין סוף כאפן, כדי דו זאלסט איין מאל אראפפאלן ווי עס דארף צו זיין און באצאלן דעם פולן פרייז. און ער איז ענליך, זאגט דער מלבי"ם, צו א מענטש וואס מאכט גלאט דעם וועג כדי די חיה זאל דערויף גיין און געכאפט ווערן אין נעץ. אזוי אויך גלעט דער מענטש אויס די שווערע פעלזן פון זיין חבר'ס שלעכטע וועגן - מלשון "מרוכסי איש", הויכע בערג - און מאכט אלע בערגלעך און פראבלעמען פלוין: אלעס איז גלאט, אלעס איז גוט, אלעס איז פיין ביי דיר. און דער ציל איז - כדי ער זאל פארכאפט ווערן אין דער נעץ פון עוון און פארשניטן ווערן רחמנא ליצלן.
בְּפֶשַׁע אִישׁ רָע מוֹקֵשׁ וְצַדִּיק יָרוּן וְשָׂמֵחַ׃ (פסוק ו) - אינעם פשע פונעם שלעכטן מענטש ליגט א פאסטקע, אבער דער צדיק וועט זינגען און פרייליך זיין.
רש"י טייטשט: דורכן פשע פון א שלעכטן מענטש וועט קומען א מוקש (א פאסטקע), און דער צדיק וואס איז נישט געגאנגען אין זיינע וועגן - וועט זינגען און פרייליך זיין. וויבאלד דער צדיק גייט נישט אין די וועגן פונעם רשע, ווערט ער געראטעוועט פונעם מוקש, און ממילא וועט ער זיין מיט רינה און שמחה.
דער אבן עזרא דערקלערט אנדערש: נישט דערפאר איז דער צדיק פרייליך ווייל ער אליין איז נישט אריינגעפאלן אינעם מוקש, נאר אויף דעם וואס דער רשע איז דערין אריינגעפאלן. "בפשע איש רע מוקש" - ווען א שלעכטער מענטש פעלט און זינדיגט, ליגט דערין א מוקש; ער פאלט און ווערט פארכאפט דורך זיינע אייגענע מעשים און ווערט געשעדיגט פון זיי. "וצדיק ירון ושמח" - אויף דעם וואס דער רשע איז געכאפט געווארן דורך זיינע שלעכטע מעשים און איז אריינגעפאלן אין די מכשולים וואס ער אליין האט אנגעגרייט. און אזוי ווי עס שטייט "ישמח צדיק כי חזה נקם, פעמיו ירחץ בדם רשע" - דער צדיק פרייט זיך ווען ער זעט נקמות אין די רשעים, און אדרבה, זיינע טריט וועט ער וואשן און זיינע פיס וועלן זיך כביכול טובל'ען אינעם בלוט פונעם רשע; ער וועט זיך פרייען צו זען ווי דער רשע פאלט אריין אין די גרובער וואס ער אליין האט געגראבן.
און אין דעם זעלבן מהלך ערקלערט אויך דער מלבי"ם: דער שלעכטער מענטש מאכט א מוקש - און ער אליין שטרויכלט זיך דערין. אזוי ווי "בור כרה ויחפרהו", אזוי ווי "רשת פורש על פעמיו" אז אין סוף שפאנסטו אויס א נעץ אויף דיינע אייגענע טריט און דו וועסט געשעדיגט ווערן. "וצדיק ירון ושמח" - ווייל דעמאלט זעט ער די משפטי השם, אזוי ווי עס שטייט "טבעו גויים בשחת עשו" - אינעם זעלבן גרוב וואס זיי האבן געגראבן, דארט זענען זיי דערטרונקען געווארן, און דורך דעם איז באקאנט געווארן אז השם משפט עשה. און לאמיר געבן א ביישפיל פון היינטיגע צייטן: מען הערט אז א הויכער מחבל פון חמאס איז אומגעקומען אין א "תאונת עבודה". דאס איז דאך "טבעו גוים בשחת עשו", און דערמיט ווערט באקאנט אז השם משפט עשה - פאר יעדן איז קלאר אז דאס איז יד השם. יענער רשע האט פלאנירט צו מאכן א באמבע און הרגענען ערליכע אידן, און דער הקדוש ברוך הוא האט צוגעפירט אז ער אליין זאל צעריסן ווערן פון יענע באמבע.
און דאס איז אויך וואס עס שטייט "בפועל כפיו נוקש רשע, הגיון סלה": דער מוקש פונעם רשע איז זיין אייגענע האנט-ארבעט, וואס ער אליין האט געטאן כאפט אים אריין. "הגיון סלה" - דורך דעם לערנען זיך מענטשן מוסר, זיי טראכטן אריין אינעם ענין און פארטיפן זיך דערין: קוק וואס עס פאסירט, א מענטש טוט שלעכטס און ווערט געשעדיגט דערפון, ער ברענגט אן שלעכטס אויף זיך אליין. קומט דער פסוק אויסצולערנען אז דער צדיק פרייט זיך ווען ער זעט ווי דער רשע וואס האט געוואלט מכשיל זיין אנדערע פאלט אליין דורך, און דורך דעם ווערט נתעלה און נתקלס שמו יתברך. ווען דער הקדוש ברוך הוא פירט אויס דעם דין אויף די רשעים, ווערט זיין נאמען געלויבט און דערהויבן, ווייל אלע זעען אז עס איז דא א דין און דא א דיין. און ווען ס'איז נישטא קיין דין אויף די רשעים, איז דא דערין חס ושלום א חילול השם, ווייל מענטשן זאגן: אט שטייען זיי אויף און לעסטערן און שילטן און גאט טוט זיי גארנישט. אבער ווען דער אייבערשטער פירט יא אויס דעם דין אין די רשעים - אדרבה, עס ווערט אנטפלעקט, נתקדש און נתגדל שמו יתברך.
יֹדֵעַ צַדִּיק דִּין דַּלִּים רָשָׁע לֹא יָבִין דָּעַת׃ (פסוק ז) - דער צדיק ווייסט דעם משפט און צער פון די ארעמעלייט, אבער דער רשע פארשטייט נישט קיין דעת.
רש"י טייטשט "דין דלים" - די יסורים פון די דלים: וואס זיי דארפן, וואס עס גייט אויף זיי איבער, וואס איז זייער ווייטאג. דאס אלעס ווייסט דער צדיק און נעמט עס צום הארצן. בעת "רשע לא יבין דעת" - דער רשע פארשטייט נישט און ווייסט נישט וואס עס גייט איבער אויפן ארעמאן. מיר זעען דאס אויך אין דער היסטאריע: עס ווערט דערציילט אויף מארי אנטואנעט אז זי האט געזאגט "אויב מען האט נישט קיין ברויט - זאל מען עסן קוכן". דאס איז "רשע לא יבין דעת". ווען מען זאגט פארן רשע אז דאס פאלק האט נישט קיין ברויט, איז ער זיכער אז וואס ער האט אין שטוב האבן זיי אויך, און דעריבער זאלן זיי עסן קוכן. אבער דער צדיק, ווען ער הערט אזא זאך, פארשטייט אז דאס פאלק איז ארעם און אז דאס פאלק ליידט.
דער גר"א ערקלערט אויף נאך אן אופן: וואס פונקטליך דארף מען דא וויסן? דער צדיק ווייסט אז כאטש דער דל ליידט דא, וועט צום סוף פונעם תהליך דער דל זיין אויבן און דער עושר אונטן - עליונים למטה ותחתונים למעלה, ווי עס שטייט "עולם הפוך ראיתי". דעריבער "יודע צדיק דין דלים": דער צדיק ווייסט אז מען טאר נישט לערנען פונעם דל'ס איצטיגן מצב אויף זיין עכטן מצב, ווייל דער עכטער מצב איז דארט אויבן, ביים קודשא בריך הוא. דער דל וואס זעט יעצט אויס נעבעכדיג און ליידט - זיין סוף וועט זיין גוט. אבער "רשע לא יבין דעת", ווי עס שטייט "איש בער לא ידע וכסיל לא יבין את זאת", און ער מיינט אז דער עשירות, דער כבוד, די שררה און די חשיבות געהערן צו אים אויף אייביג. און נישט בלויז אויף יענע וועלט רעדט מען, נאר אויך אויף דער וועלט: א גלגל חוזר בעולם, און א מענטש וואס איז היינט א דל - ווייסט מען נישט וואס וועט זיין מיט אים מארגן. דער צדיק ווייסט אז די אחרית פון די דלים וועט זיין גוט, צי דא אויף דער וועלט צי אויף דער עולם הבא; און דער רשע איז זיכער אז אויב ס'איז אים גוט - וועט אים אזוי זיין גוט אויף אייביג.
דער מלבי"ם באזירט זיין ביאור אויף א יסוד וואס ער חזר'ט איבער אין עטליכע ערטער: עס איז פאראן א חילוק צווישן "דין" און צווישן "משפט". א משפט איז א קלארע זאך, וואס פאדערט נישט קיין הכרעה און פאדערט נישט קיין עיון, בדיקה און חקירה. למשל, דו האסט געפארקט אויף רויט-ווייס - איז דאך קלאר וואס די שטראף איז; אפילו אויב מען וועט דיך משפט'ן, וועט מען נישט דארפן בודק זיין קיין גרויסע זאכן, די מציאות איז קלאר און דער געזעץ איז אפגעמאכט און קלאר. אבער ווידער "דין" איז א דין ודברים פון א משפט וואס איז נישט קלאר, וואס מען דארף אויסהערן די טענות, זען וואס דער טענה'ט און וואס זיין קעגנער טענה'ט, וויפיל אמת ליגט אין די ווערטער פון דעם און וויפיל אין די ווערטער פון יענעם, ביז ווי ווייט יענער איז גערעכט מיט זיין טענה און וויפיל מער וואג האט די צווייטע טענה. א דין איז א זאך וואס מען דארף דן זיין דערין, וואס פאדערט עיון און התבוננות כדי עס צו מכריע זיין.
און מיט דעם אלעם זאגט דער פסוק "יודע צדיק דין דלים" - דער צדיק ווייסט דעם דין מיט א קלארן וויסן. און ווי אזוי? ווייל דער צדיק איז א מענטש וואס גיט זיך אפ מיטן אויספארשן דעם יושר, מיטן הלכה'דיגן עיון, מיטן משפט און מיטן בודק זיין די טענות, און דערפאר אפילו ווען עס קומט פאר אים א "דין" וואס פארלאנגט טיפקייט און חקירה - טוט ער בוחן זיין, ער ווייסט, און ער דערגרייכט צום חקר האמת. און לעומת זה דער רשע: נישט בלויז קיין "דין דלים" ווייסט ער נישט, וואס ער פארשטייט זיכער נישט אין א זאך וואס מ'דארף דערין דן זיין און פארטיפן, נאר אפילו "דעת" פארשטייט ער נישט. און וואס איז דאס דעת? דעת איז תמיד א קלארע ידיעה - אן הלכה פסוקה, א פשוט'ער דין, אן אויפגעקלערטע הכרעה. דער רשע, אפילו אין א קלארער זאך ווייסט ער נישט צו פסק'נען ריכטיג און ווייסט נישט עס מכריע צו זיין ווי עס באדארף צו זיין. און פארוואס? ווייל דער רשע איז פארקערט אין זיין דעת און פארקערט אין זיין שכל פונעם יושר און מוסר, און דערפאר זענען אפילו פשוט'ע און קלארע זאכן נישט פשוט ביי אים - ביי אים איז פשוט דער היפך.
און דאס איז וואס איז ביי אונז מקובל. אמאל האט מען געפרעגט הרב משה שיינפעלד, וואס איז געווען א פובליציסט, איינער פון די גרעסטע פובליציסטן פונעם ציבור החרדי אין יענער תקופה נאכן אויפקום פון דער מדינה. דעמאלט זענען די דעות געווען זייער פארדרייט; היינט האבן זיך די דעות אויסגעקלארט, אבער אמאל איז נאך געווען א מין אילוזיע אז די מדינה איז כסא השם אויף דער וועלט און פון דא וועט ארויסקומען א קידוש השם, און אלע מיני אילוזיעס פון דעם סארט, וואס צום באדויערן האבן זיי זיך צעשמעטערט אויפן שטיין פון דער ווירקלעכקייט. און דער וואס האט ארויסגעברענגט אויף א קלארן און ליכטיגן אופן די מציאות איז געווען הרב משה שיינפעלד. מ'דערציילט אז מ'האט אים געפרעגט - מ'געדענקט נישט אויב דאס איז געווען דער בריסקער רב - פון וואנעט ווייסט ער ארויסצוברענגען מיט אזא קלארקייט דעת תורה? ער איז דאך געווען א איד א תלמיד חכם און א בר אוריין, אבער נישט קיין גדול הדור. האט ער זיי געזאגט: מיר האבן מקובל אז דעת תורה איז דער היפך פון דעת בעלי בתים. איך גיי ארויס אויפן גאס, הער וואס די בעלי בתים זאגן, קום איך צוריק און שרייב פונקט פארקערט.
דעת תורה איז דער היפך פון דער אלגעמיינער דעה און פון דער אנגענומענער דעה. דו ווילסט וויסן וואס דאס איז דעת תורה? וואס מ'רעדט אויפן מארק - זאלסטו וויסן אז דאס איז פונקט פארקערט; וואס מ'רעדט אין דער מעדיע - איז דאס פארקערט. און מ'האט שוין מסביר געווען די ווערטער פונעם גר"א אויף "ותרא כי מתאמצת היא ללכת", אז די נאטירלעכע נייגונגען פונעם מענטש זענען צו הנאות, צו תאוות, צו גשמיות און צו עבירות; דאס איז "איינגעבאקן", א נאטירלעכע נטיה. כדי צו גיין אנדערש דארף מען אנשטרענגען אין זיך א כח המתנגד, א רצון וואס שטרעבט צו טון פונקט פארקערט. און אויב מ'לאזט דעם מענטש אויף זיין נאטירלעכן מצב - תאוות, הנאות, גלוסטענישן און גשמיות. מ'האט דאך שוין געזאגט: אויף א נאטירלעכן אופן, אויב מ'לאזט א מענטש צורוה - לייגט ער זיך שלאפן. כדי צו שטיין דארף מען אנשטרענגען מוסקלען. זיין נאטירלעכער מצב איז אפרוען און שלאָף: איך בין זייער מיד, איך בין געגאנגען שלאָפן שפעט, מיר פעלן אויס שלאף-שעה'ן, און דו זאגסט מיר אז מ'מוז יעצט גיין? מ'איז געצוואונגען? דער מענטש איז ערדישקייט און גראבע חומריות, און ווי דער מסילת ישרים זאגט - דער מענטש איז מגושם, עפרי און חומרי, און דאס איז זיין נאטור. דערפאר, וואס רעדט מען אויפן מארק און אין דער גאס? תאוות, הנאות און גשמיות. און אויב דו ווילסט וויסן וואס איז רצון השם - איז דאס פונקט פארקערט. דעת בעלי בתים איז דער היפך פון דעת תורה.
און דאס איז פונקט וואס דער פסוק זאגט דא: דער צדיק ווייסט אפילו קאמפליצירטע דינים וואס פארלאנגען עיון און חקירה - "יודע צדיק דין דלים". אבער דער רשע, אפילו די דעת, אפילו די פשוט'ע און פארשטענדלעכע זאכן, אפילו זיי ווייסט ער נישט. אפילו אזעלכע זאכן זענען ביי אים נישט פשוט, און אדרבה - אמאל זעט מען ביי אים אזא קרומקייט וואס איז דער היפך פונעם גלייכן שכל און לאגיק.
אין די דאזיגע פסוקים האבן מיר געלערנט וועגן די צוויי כוחות וואס שטעלן אויף די ערד - דער מלך מיט משפט צווישן אדם לחברו, און דער כהן מיט דער רוחניות'דיגער עבודה צווישן אדם למקום - און וועגן דעם "איש תרומות" וואס חרוב'ט אלעס: סיי מיט זיין גאווה וואס ערלויבט אים נישט צו זיין מתון בדין, סיי מיט זיין אונטערווארפנקייט צו די געבער פון תרומות, סיי מיטן פעלשן דעם דין דורך שוחד, און סיי מיט א כהן וואס זיין גאנצער ענין איז זיך רייך צו מאכן און נישט אויסצוגלייכן דאס פאלק. מיר האבן אויך געלערנט זיך צו היטן פון שיינרעדער און חנפנים, אז חנופה און דאס צודעקן עוולות זענען אן אויסגעשפרייט נעץ, און אז דער וואס גראבט א גרוב פאר יענעם וועט צום סוף אליין אריינפאלן אין איר. און מיר האבן געלערנט אז דער צדיק ווייסט דעם דין פון די דלים - סיי זייער ליידן, סיי זייער גוטן סוף, און סיי דעם חקר האמת אינעם ספק'דיגן דין - בעת דער רשע פארשטייט אפילו נישט די פשוט'ע דעת, ווייל זיין דעה איז פארקערט פונעם יושר. און פון דא קומט דער יסוד: דעת תורה איז דער היפך פון דעת בעלי בתים, און ווער עס וויל וויסן דעם רצון השם - זאל וויסן אז דאס ליגט נישט אינעם נאטירלעכן גאנג פונעם מענטש, נאר אינעם כח המתנגד וואס דער מענטש וועקט אויף אין זיך.