הקדמה
אין דעם טייל פון קאפיטל כ"ח באשעפטיגט זיך שלמה המלך מיט דער געשטאלט פון די מושלים און הערשער: וויאזוי זעט אויס א רשעות'דיגער מושל וואס הערשט איבער אן ארימען פאלק, וואס איז די נארקייט פון א נגיד חסר תבונות וואס דריקט אויס די בירגער פון זיין לאנד, און וואס איז דער גורל פון א מענטש וואס האט עושק געווען די נפש פון זיין חבר. די דריי פסוקים שטעלן צוזאמען איין בילד: א מלוכה וואס איז נישט געבויט אויף חכמה און אויף יראת שמים - איז איר סוף אונטערצוגיין און פארלירן סיי זיך אליין און סיי אירע אונטערטאנען.
ארי נוהם ודוב שוקק - די געשטאלט פונעם רשעות'דיגן מושל
אֲרִי נֹהֵם וְדֹב שׁוֹקֵק מוֹשֵׁל רָשָׁע עַל עַם דָּל׃ (טו) - אזוי ווי א ברומענדיגער לייב און א גלוסטיגער בער, אזוי איז א רשעות'דיגער הערשער איבער אן ארימען פאלק.
דער פשוטו של מקרא: א רשעות'דיגער מושל וואס הערשט איבער אן ארימען פאלק איז ענליך צו א ברומענדיגן לייב און א גלוסטיגן בער. רש"י ערקלערט אז נהימה און שקיקה באדייטן א לשון פון געשריי, אז זיי הייבן אויף זייער קול.
דער הגר"א איז מדייק דעם חילוק צווישן די צוויי חיות. דער לייב איז די חיה וואס אלע חיות ציטערן פאר אים, און ער ווערט פאררעכנט ווי דער קעניג און מושל איבער אלעמען: ווי נאר דער לייב שרייט אויס, שטעלט זיך די חיה קעגן אים אפ פאר שרעק. דער בער אבער, ווידער, דערשרעקט נישט אזוי און מען האט נישט אזא מורא פאר אים, אבער ער איז א טורף און עסט פלייש, און איז תמיד גלוסטיג צו פלייש - און דאס איז "דב שוקק", מלשון משתוקק. דער אבן עזרא טייטשט "שוקק" מלשון שוק, דאס הייסט ער צוטרעט, אבער דער הגר"א האלט אז די כוונה איז פשוט מלשון השתוקקות. דער הגר"א לייגט נאך צו אז דער בער איז א בעל חי אן שכל, און אזוי ווערט ער טאקע פאררעכנט - א חיה אן חכמה.
און דאס איז דער נמשל: דער רשעות'דיגער מושל איז ענליך צום לייב אין דעם וואס ער לעסטערט און שילט די בירגער פון זיין פאלק מיט רייד און רעדט צו זיי הארב, ווייל "נוהם" איז א לשון פון ברומען, פון דיבור, אזוי ווי דער לייב ברומט און שרייט. און ער איז ענליך צום בער מיט דעם וואס כאטש ער ברומט נישט אזוי פיל, זוכט ער אבער שטענדיג שפייז און טרף - אזוי אויך זוכט דער דאזיגער מושל שטענדיג וויאזוי ארויסצופרעסן נאך געלט פונעם פאלק, נאך שטייערן, נאך רווחים און הכנסות, אזוי ווי א בער וואס גלוסט תמיד צו טרף און עסן.
ארי שואג און ארי נוהם - דער חידוש פונעם מלבי"ם
דער מלבי"ם פרעגט: מיר געפינען אמאל אן "ארי שואג" און אמאל אן "ארי נוהם" - וואס איז דער חילוק צווישן זיי? און ער ענטפערט: ווען דער לייב האט טרף ברומט ער און שרייט מיט א שאגה, און ווי דער הגר"א זאגט, אין דעם רגע וואס ער שרייט שטעלט זיך דער נטרף אפ פון גרויס פחד. אבער ווען ער האט נישט קיין טרף, ברומט ער א שטילע ברומעניש ("נוהם") - ער גייט און ברומט ארויסגעבנדיג זיין אומרואיגקייט און זיין הונגער, צוליב זיין צער. אזוי ווי א הונגעריגער הונט, וואס זיין שטימע ווערט הויך ווי א געוויין. און דוקא דעמאלט, ווען ער האט נישט קיין טרף, איז דער לייב גאר געפערליך: אלעס וואס ער וועט נאר טרעפן וועט ער פארציקן כדי צו שטילן זיין הונגער, אפילו אויב עס איז נישט די סעודה אויף וואס ער האט געהאפט. דער בער, זאגט דער מלבי"ם, "דוב שוקק", איז בלוט-דארשטיג, ער זוכט תמיד צו עסן און פארגיסן בלוט.
לויט דעם ווערט דער פסוק אויסגעטייטשט להפליא. א רשעות'דיגער מושל וואס הערשט איבער גבירים - האט ער פון וועמען צו רויבן און וואס צו נעמען, און ער איז ווי אן ארי שואג וואס האט פאר זיך טרף, און דערפאר איז ער נישט אזוי מסוכן. אבער א רשעות'דיגער מושל אויף אן עם דל, אויף אן ארימען פאלק - האט ער דאך גארנישט פון וואו צו נעמען, איז ער ווי אן ארי נוהם, אן אויסגעהונגערטער לייב וואס דרייט זיך ארום און זוכט. און דאס איז פונקט וואס דער פסוק זאגט: "ארי נוהם" - ווייל זיין הונגער איז גרויס, און דערפאר ברומט ער און גלוסט ווי א בער צו פלייש, און ער איז מסוכן און ברענגט שאדן פאר יעדן איינעם וואס קומט אים אונטער די אויגן.
נגיד חסר תבונות
נָגִיד חֲסַר תְּבוּנוֹת וְרַב מַעֲשַׁקּוֹת שֹׂנֵא בֶצַע יַאֲרִיךְ יָמִים׃ (טז) - א הערשער וואס פעלט אים פארשטאנד און מערט עושק, אבער דער וואס האט פיינט אומערליכע פארדינסטן וועט מאריך ימים זיין.
"נגיד" באטייט א מושל. זאגט רש"י: וויבאלד ער איז א חסר תבונות איז ער א רב מעשקות - ווארים ווען ער וואלט געגעבן אכטונג אויף זיין לעבן, וואלט ער נישט פארמערט מיט עושק. ווייל מיט'ן עשק'נען פארקירצט מען דאס לעבן, בעת א "שונא בצע", וואס זוכט נישט די גאנצע צייט צו נעמען געלט און בפרט גזל'דיג געלט, יאריך ימים. קומט אויס אז די הגדרה פון דעם נגיד איז ממש א "חסר תבונות".
דער הגר"א איז מדייק אינ'ם שינוי הלשון: אינ'ם פריערדיגן פסוק האט מען גערעדט פון א "מושל", און דא רעדט מען פון א "נגיד". דער נגיד דער חסר תבונות הערשט נישט ממש איבער זיי, נאר ער איז א רב מעשקות, און איז ענליך צו א בער וואס בארויבט נפשות, וואס אויף אים שטייט אין דניאל "אכל בשר שגיא" - ער עסט פיל פלייש. און דאס איז דער גמארטע היפך פון דער תכלית השאיפה פון מענטשן אויף דער וועלט.
עושר וכבוד - און די צוויי הפכים
די שאיפה פון מענטשן אויף דער וועלט, זאגט דער הגר"א, איז עושר וכבוד. און אז א מענטש האט משיג געווען איינס פון זיי, וועט ער נישט רוען ביז ער וועט משיג זיין אויך דאס צווייטע. ווער עס פארמאגט עושר באגנוגנט זיך נישט דערמיט אליין, און אויב ער האט נישט איינגעהאנדלט דערמיט אויך כבוד איז ער נישט בארואיגט, און דעריבער וועט ער שטענדיג זוכן ווי אזוי מפרסם צו זיין זיין עושר און מאכן פאר זיך פובליסיטי כדי צו זוכה זיין אויך צו כבוד. און אזוי אויך ווער עס פארמאגט כבוד ווייסט ביי זיך אז זיין כבוד איז נישט פיל ווערט אויב ער איז נישט קיין גרויסער עשיר, ממילא שטרעבט ער אויך צו עושר. ביידע גייען האנט אין האנט צוזאמען.
און אט, זאגט דער הגר"א, ווער עס הערשט מיט כח און שטארקייט - איז דאס דער פארקערטער פון כבוד. ווייל דער ענין פון כבוד מיינט אז מ'איז זיך מכניע אונטער דיר מרצון, אבער אויב האסטו אים צוגעשטעלט א רעוואלווער צום קאפ און ער איז אונטערטעניג, צי איז דאס דען כבוד? אדרבה, דאס איז א בזיון. אלעמאל ווען א מענטש מוז ארויפצווינגען זיין מיינונג בכח, איז דאס א באווייז אויף א מאנגל אין כבוד און אויף שוואכקייט: ווען דו וואלסט געהאט אן אמת'ע שטארקייט, וואלטן דיינע ווערטער אנגענומען געווארן צוליב דיין כבוד און פון דעם כח השפעה פון וואו זיי גייען ארויס. זייער שלעכט איז פאר א מענטש וועמענס ווערטער ווערן אנגענומען בלויז ווייל ער האט זיי ארויפגעצוואונגען, אז מענטשן טוען זיינע ווערטער נאר ווייל זיי זענען אנוסים - דאס איז נישט צוליב כבוד נאר צוליב זיין געוואלדטאט. און א געוואלדטאט איז נישט דוקא שלעק: א מענטש קען זיין געוואלדטאטיג ביי זיך אינדערהיים אן אויפהייבן א האנט, מיט כסדר'דיגע תקיפות, מיט שרייערייען, מיט קאמאנדעווען און מיט נישט צופרידנקייט פון אלעס. מ'האט נישט געטון ווי דו זאגסט ווייל מ'האט דיך מכבד געווען, נאר ווייל מ'האט מורא געהאט פאר דיר. און "רב מעשקות", פירט דער הגר"א אויס, איז דער היפך פון עושר, ווייל ער מאכט ארעם די מענטשן דורך דעם וואס ער עשק'נט זיי. דערפאר זאגט דער פסוק: זאלסט וויסן אז א שונא בצע יאריך ימים.
"ימים ולא שנים" - דער סוד פון אריכות הימים
עס ווערט געברענגט אין חז"ל א קשיא: "יאריך ימים" - ימים ולא שנים? צי דען וועט דער שונא בצע פארלענגערן בלויז טעג און נישט קיין יארן? ערקלערט דער הגר"א אז אריכות ימים קומט מרמז צו זיין אויף גליק און גדולה אויף דער וועלט, וואס דאס ווערט אנגערופן "לאנגע טעג". ווען עס איז שלעכט פאר'ן מענטש און עס דרוקט אים - בבוקר יאמר מי יתן ערב ובערב יאמר מי יתן בוקר, און עס שטייט "הדל ימיו רעים"; פון גרויס ארעמקייט אין טאג האפט ער אויפ'ן אוונט און ביינאכט האפט ער אויפ'ן טאג, און עס קומט אויס אז אלע זיינע טעג ווערן פארקירצט, ווייל ער זוכט שוין דער טאג זאל זיך ענדיגן. קעגנאיבער דעם, ווער עס איז אים גוט האט הנאה פון יעדן מאמענט, און צוליב דעם וויל ער דער טאג זאל זיך ציען און פארלענגערן כדי ער זאל קענען נאך מער הנאה האבן דערין. דער עשיר, זיינע טעג זענען לאנג, ווייל יעדן אויגנבליק האט ער אן הנאה.
לויט דעם, "שונא בצע יאריך ימים" - מען זאגט אים צו לאנגע טעג און נישט לאנגע יארן. לאנגע טעג זענען די הבטחה פון גוטס אויף דער וועלט, בעת לאנגע יארן רעדן פונ'ם גוטס פון עולם הבא, פון נצחיות. און דאס איז אויך א פארענטפערונג אויפ'ן שוועריקייט אינ'ם אויסדרוק אליין: "אריכות שנים" פארשטייט מען - אנשטאט לעבן הונדערט יאר וועסטו לעבן הונדערט און צוואנציג. אבער "אריכות ימים" - צי קען דען דער טאג פארלענגערט ווערן און זיין מער ווי פיר און צוואנציג שעה? מ'דערציילט דאך אויפ'ן מלמד וואס דער מנהל אין חדר האט אים געבעטן צו ארבעטן נאך צוויי שעה, האט ער אים געזאגט: וואס רעדסטו, מיינע אלע פיר און צוואנציג שעה זענען פארנומען. האט אים דער מנהל געענטפערט: טא שטיי אויף צוויי שעה פריער - און וואס האט דאס געהאלפן? מ'קען דאך נישט אויסציען דעם טאג. נאר ווען עס איז דיר גוט ווילסטו דער טאג זאל זיין לאנג און דו האסט הנאה פון יעדן רגע, און ווען ס'איז דיר שלעכט זוכסטו ער זאל ווערן קירצער. דאס איז די הבטחה פונ'ם פסוק פאר'ן שונא בצע: עס וועט דיר זיין גוט דא אויף דער וועלט, און פון יעדן איינציגן טאג וועסטו הנאה האבן.
ביאור המלבי"ם: די נארישקייט פון עשק'נען אלעס
דער מלבי"ם טייטשט דעם פסוק אויפ'ן וועג פון א מדינה'שן חשבון. א נגיד וואס איז נישט קיין רב מעשקות - קענען מענטשן עקזיסטירן אין זיין לאנד און פארדינען, ווייל דער מושל לאזט זיי לעבן בכבוד. און אפילו א נגיד וואס איז יא א רב מעשקות, אויב ער פארמאגט תבונה - האלט זיך נאך אלץ די מדינה אויס, ווייל ער ווייסט פון וועמען צו עשק'נען און פון וועמען זיך צוריקצוהאלטן. די סוחרים וואס "בוצעים בצע", דאס הייסט וואס ברענגען אריין געלט, לאזט ער עקזיסטירן בנחת. "בצע" מיינט דא אין באדייט פון רווח, ווי דער לשון "מה בצע כי נהרוג את אחינו", וואס דער תרגום איז: מה ממון אתהני לן - וואס פאר א געלט וועלן מיר פארדינען דערפון.
און אזוי איז דער סדר העולם. איינער האט אמאל געזאגט אז מס הכנסה איז ענליך צו א ברית מילה: ביי די קליינע שניידט מען, און די גרויסע עסן לעקעך. ווער עס פירט א גרויסן קאנצערן - דרייסיג יאר פטור פון שטייערן, א "תספורת" וועט מען אים מאכן, און אלע הנחות און בענעפיטן. און ביי די קליינע - נעמט מען ארויס די נשמה ביז'ן לעצטן פרוטה. הגם מ'קען דאס נישט גאר אוועקמאכן, ס'איז דא דערין אויך א שטיקל שכל: איין גרויסע פאבריק האלט אויס פיר טויזנט ארבעטער און האלט אויף די גאנצע ווירטשאפט, בעת דער יחיד, א ביזנעס מער אדער א ביזנעס ווייניגער, איז נישט קיין גרויסע נפקא מינה. און מיר גייען דא נישט אריין אין דער פראגע פון סאציאלער יושר. דער עיקר נקודה איז, אז ווען דער נגיד איז אן איש תבונות, ווייסט ער מיט וועמען זיך נישט אנצוהייבן און וועמען מען דארף צופרידנצושטעלן, און ממילא וועלן אים די גרויסע סוחרים באלוינען מיט מתנות - איין האנט וואשט די צווייטע, און אלע ווייסן מיר דאך ווי אזוי די האלעלאנד-טורעמס זענען געבויט געווארן. אז דו ווייסט אויף וועלכער זייט די פרוסה איז באשמירט, ביזטו מסודר.
אבער דער נגיד וואס איז סיי א רב מעשקות און סיי א חסר תבונות - ווי נאר ער זעט א מענטש פארדינט א ביסל געלט, עשק'נט ער אים באלד אויס. און דאס איז א פולקאמע נארישקייט: דו האסט צוריקגעהאלטן פון זיך דעם רווח, ווארים ס'איז דיר דאך גוט אז ס'זאלן זיין עשירים אין דיין לאנד, זיי זענען דאך די וואס וועלן דיך אונטערבעטן - און דו האסט גלייך באגזל'ט יעדן עושר. א מענטש מיט תבונה טראכט אויפ'ן עתיד; ער ווייסט אז אפילו אויב ער האט יעצט אויסגעדריקט א געוויסן גביר און אן אוליגארך, זענען די הוצאות גרויס און דאס געלט וועט שנעל פארלוירן גיין, בעת ווען ער וואלט געלאזט די גרויסע אנגיין ווייטער, וואלט ער געהאט אויך אויף די קומענדיגע טעג.
און דאס איז "שונא בצע יאריך ימים": אין אזא מדינה, נאר דער וואס שניידט נישט קיין בצע און פארדינט נישט קיין געלט, זעט אויס אין די אויגן פונעם נגיד ווי איינער וואס ס'איז נישט כדאי אים צו בארויבן, און נאר ער וועט מאריך ימים זיין. ווארום יעדער וואס איז א ביסל א בעל בצע, וואס פירט געשעפטן און איז א בעל נכסים - נעמט גלייך דער נגיד צו זיין געלט. ווער וועט דען מאריך ימים זיין אונטער דיין ממשלה? בלויז שונאי בצע, מענטשן וואס פארמאגן נישט קיין געלט. און צי דאס איז וואס דו ווילסט - זיין א מושל איבער ארעמעלייט, איבער מענטשן אן קיין פרוטה? דאס איז א מאנגל אין תבונה. ווען ס'איז אין דיר פאראן תבונה, וואלסטו קודם כל בכלל נישט געווען קיין איש מעשקות, און דאס איז דער בעסטער וועג; און אפילו אויב דו בארויבסט יא, וואלסטו כאטש געלאזט לעבן די עשירים כדי זיי זאלן דיר באזארגן מיט געלט. אבער אז דו ביסט סיי אן איש מעשקות און סיי א חסר תבונות - וועסטו בלייבן א מושל איבער אן עם דל, א מלוכה וואס קיינער וויל נישט האבן.
אדם עשוק בדם נפש
אָדָם עָשֻׁק בְּדַם נָפֶשׁ עַד בּוֹר יָנוּס אַל יִתְמְכוּ בוֹ׃ (יז) - א מענטש וואס איז געדרוקט דורכן בלוט פון א נפש, ביזן גרוב וועט ער אנטלויפן, זאל מען אים נישט אונטערשטיצן.
וואס מיינט "עשוק בדם נפש"? ערקלערט רש"י: דאס איז דער וואס פארפירט זיין חבר צו זינד און דורך אים איז זיין נפש פארלוירן געווארן. דער וואס פארפירט זיין חבר בארויבט די נשמה פון זיין חבר. "עד בור ינוס" - ביזן טאג פון זיין טויט וועט ער אנטלויפן און זוכן הילף כדי ס'זאל אים נתכפר ווערן פארן מחטיא זיין זיין חבר. "אל יתמכו בו" - מן השמים וועט מען אים נישט שטיצן, דאס הייסט מען וועט אים נישט געבן קיין הילף צו קענען תשובה טון, כדי ס'זאל נישט אויסקומען אז ער איז אין גן עדן און זיין חבר וואס ער האט פארפירט שמאכטעט אין גיהנום. ווארום יענער תלמיד וועט דאך שרייען: ווי קען דאס זיין, דער וואס האט מיך פארפירט זיצט אין גן עדן און איך בין אין גיהנום?! און דאן, חס ושלום, פירט מען אים ארויס פון גן עדן און מען ווארפט אים אריין אין גיהנום.
זעט מען פון דעם אז א מענטש דארף אנטלויפן פון מחטיא זיין יענעם פונקט ווי פון פייער. אלע עבירות שבין אדם למקום, אפילו די שווערסטע - האבן א תשובה, און אויב ער וועט טון תשובה וועט אים מוחל ווערן. אבער איינער וואס האט פארפירט א צווייטן מענטש - וויאזוי קען ער דאס מכפר זיין? וויאזוי קען מען דאס פארריכטן?
און אין אונזער דור זענען די מעגלעכקייטן פון זיכוי הרבים ריזיג, און די מעגלעכקייטן פון החטאת הרבים זענען שוידערליך און זיבנפאכיג גרעסער. אמאל, כדי צו מחטיא זיין דעם רבים, איז א פרוי געגאנגען אין גאס אן צניעות, דורכגעגאנגען פון איין עק ביזן צווייטן, און מכשיל געווען טויזנט מענטשן וואס האבן געקוקט אויף איר, רחמנא ליצלן. היינט איז דאס שוין "אלט-מאדיש": זי לייגט ארויף א ווידעא אויפן נעץ, און אין דריי טעג ארום זענען דא דריי הונדערט טויזנט בליקן - דריי הונדערט טויזנט מענטשן האט זי מחטיא געווען! וויפיל מאל וואלט זי געדארפט ארויסגיין פון שטוב כדי צו דערגרייכן צו דעם? און אויב די זאך ווערט צעשפרייט בליץ-שנעל, ווי א ווירוס וואס פארשפרייט זיך, קען עס דערגרייכן צו פופצן מיליאן קוקערס, רחמנא ליצלן. ווער קען זאגן וויאזוי מען איז דאס מכפר און וויאזוי מען פארריכט דאס? דעריבער: זאלסט קיינמאל נישט זיין קיין מכשול פאר א צווייטן מענטש. רעד נישט קיין לשון הרע וואס א צווייטער וועט הערן און דו וועסט אים מחטיא זיין, זאלסט נישט גורם זיין אז א מענטש זאל פארפאסן א תפילה אדער רעדן אין בית המדרש אדער נכשל ווערן אין סיי וועלכע עבירה. וואס דו האסט אליין געטון קענסטו נאך פארריכטן; אבער וואס דו האסט יענעם מחטיא געווען - איז שרעקליך און ביטער ביז גאר.
דער הגר"א טייטשט אויף אן אנדערן אופן: "אדם עשוק בדם נפש" - ווער ס'האט געהרג'עט א נפש אין איין גלגול, "עד בור ינוס", וועט מען אים פון הימל נישט העלפן און ער וועט נישט האבן קיין סייעתא דשמיא ביזן קבר. און דאס איז וואס שטייט "וראיתי את דמעת העשוקים ואין להם מנחם": וויבאלד יענער מענטש איז שוין געשטארבן, און דאס זענען די טרערן פון די אונטערדריקטע - איז מער נישטא קיין טרייסט פאר דעם וואס האט געהרג'עט און אפגעטון די דאזיגע מעשה.
דער מצודת דוד ערקלערט "אדם עשוק" - אז זיין אייגענע נפש איז באדריקט מיטן זינד פון שפיכות דמים. טייל זאגן אז "אדם עשוק" איז ווי "אדם עושק", וואס דאס שטימט זייער גוט מיטן וועג פון רש"י אז ער האט בארויבט דעם חבר'ס נפש; אבער דער מצודת דוד לערנט אז זיין אייגענע נפש איז פארדריקט, ווייל א שווערער זינד ליגט אויף אים. "עד כי ימות ויקבר ינוס מפחד רודפים", און ער וועט נישט געפינען קיינעם וואס זאל אים שטיצן, ווייל זיין זינד איז גרויס און ער האט זייער שטארק פארבראכן. לויט דעם איז דאס דער פשוטו של מקרא: האסט גע'הרג'עט א מענטש - וועט קיינער דיר נישט וועלן העלפן. ביי א לייכטערער זאך, אפילו אויב אנדערע קוקן דערויף קרום, וועט מען נאך אלץ זאגן: שוין, א מענטש איז אדורך א נסיון און געפאלן, מען דארף אים העלפן. אבער רציחה איז גארנישט פארענטפערבאר אויף קיין שום אופן, און דעריבער "עד בור ינוס אל יתמכו בו" - מען וועט נישט געפינען קיינעם וואס זאל אים אונטערשטיצן, ווייל זיין חטא איז צו גרויס.
צום סך-הכל:
די דריי פסוקים לערנען אונז אויס איבער דעם מהות פון הערשאפט. א רשעות'דיגער הערשער איבער אן ארימען פאלק איז ווי א ברומענדיגער לייב אין זיין הונגער און ווי א בער וואס גלוסט נאך שפייז - און דווקא ווייל ער האט נישט פון וואס צו רויבן, איז זיין שאדן נאך שרעקליכער. א פירער וואס איז א חסר תבונות און א רב מעשקות פארלירט זיך אליין מיט די אייגענע הענט, ווייל ער מאכט אזוי אָרעם זיינע בירגער ביז ס'בלייבן אונטער אים בלויז שונאי בצע, ארעמעלייט, און זיין מלוכה ווערט א רעגירונג פון דלפונים; ווידעראום א שונא בצע איז פארזיכערט אז ער וועט מאריך ימים זיין - טעג וואס ער האט הנאה פון יעדן מאמענט, ווי די מדה פונעם גוטן אויף דער וועלט. און העכער אלעם האבן מיר געלערנט די שוועריקייט און הארבקייט פון "אדם עשוק בדם נפש": סיי דער וואס האט בארויבט דעם נפש פון זיין חבר און אים פארפירט צום זינד, און סיי דער וואס האט פשוט געגאסן בלוט - סיי אויפן זינד פון החטאת הרבים און סיי אויפן זינד פון שפיכות דמים איז נישטא קיין שטיצע און קיין הילף, און דערפאר דארף א מענטש אנטלויפן פון זיי ווי פון פייער.