די דריי פסוקים מיט וועלכע קאפיטל כ"ח שליסט זיך, באשעפטיגן זיך מיט דריי יסודות'דיגע נקודות אין דער עבודת האדם: אויף וואס א מענטש פארלאזט זיך ווען ער דארף מכריע זיין וויאזוי זיך צו פירן, וואס עס פאסירט מיט א מענטש וואס גיט צדקה, און וואס איז די השפעה פון די רשעים און צדיקים אויף דער גאנצער געזעלשאפט. מיר וועלן זיי דורכגיין כסדרן, מיט די ביאורים פונעם גר"א, רלב"ג, רש"י, אבן עזרא און מלבי"ם.
בּוֹטֵחַ בְּלִבּוֹ הוּא כְסִיל וְהוֹלֵךְ בְּחָכְמָה הוּא יִמָּלֵט׃ (כ"ח, כו) - דער וואס פארלאזט זיך אויף זיין הארץ איז א כסיל, און דער וואס גייט מיט חכמה ער וועט ניצול ווערן.
דער גר"א ערקלערט דא אן ארגינעלן ביאור: "בוטח בלבו" איז א מענטש וואס זאגט - די נטיה פון מיין הארץ איז דער פונקטליכער קאמפאס צו דער ריכטיגער הנהגה. איך פרעג זיך אליין וויאזוי זיך צו פירן, אזוי צי אזוי, און מיין הארץ זאגט מיר - און דאס איז מיר גענוג. ער איז זיכער אז אויב זיין הארץ ציט אהין, איז שוין פארטיג, דאס איז דער וועג.
און דער אמת איז אז עס איז דא א מצב וואו דאס הארץ איז טאקע א קאמפאס, נאר דאס איז א מדרגה פון גרויסע צדיקים. ביי דוד המלך, ווען ער האט אפגעשניטן דעם עק פון שאול'ס מאנטל, שטייט "ויך לב דוד אותו". ערקלערט דארט דער מלבי"ם, אז ביי צדיקים איז דאס הארץ בבחינת א קאמפאס. וויאזוי האט דוד המלך געוואוסט אז זיין מעשה איז נישט געווען פאסיג? ווייל זיין הארץ האט אים געקלאפט. די געוויסנסביסן אליין האבן אים באוויזן - א סימן אז וואס איך האב געטאן איז נישט ריכטיג.
די זעלבע בחינה האבן מיר אויך געזען ביי אברהם אבינו. "ואל הבקר רץ אברהם", און פונעם פסוק "אל נא תעבור מעל עבדך" לערנען מיר אז גדולה הכנסת אורחים מער ווי מקבל פנים זיין די שכינה - אברהם זאגט צום קדוש ברוך הוא כביכול: רבונו של עולם, גיי נישט אוועק, איך האב אורחים. דאס איז זייער וואונדערליך, אבער די קשיא איז פון וואו האט אברהם געוואוסט זיך אזוי צו פירן? לכאורה פון זיין זייט איז דאס א גרויסע חוצפה. דער תירוץ איז: אברהם איז גאנץ גאר געווארן הייליג, און זיינע צוויי נירן זענען געווען ווי צוויי קוואלן וואס גיסן חכמה. ממילא, ווען ער האט געפילט אז זיינע פיס לויפן און פירן אים צו די געסט, האט ער פארשטאנען אז דאס איז די ריכטיגע הכרעה, און דערפאר האט ער גלייך געזאגט "אל נא תעבור מעל עבדך" - ווייל מיין גוף ווייזט מיר אז דא איז דא א מצווה. און אזוי זאגט אויך דוד המלך "חשבתי דרכי ואשיבה רגלי אל עדותיך" - מיינע פיס זאגן מיר אז דא איז דא א מצווה, זיי גייען פון זיך אליין. ווען א מענטש דערגרייכט א געוואלדיגע ריינקייט, קענען זיין גוף און זיינע פיס דינען אלס א קאמפאס: וואס זיי טוען, איז א סימן אז דאס איז דער ריכטיגער וועג. אבער דאס אלעס איז נאר ריכטיג ביי א ריינעם און הייליגן מענטש.
ווידעראום, ביי א געווענליכן מענטש איז דער כלל פונקט פארקערט, און אזוי ערקלערט דער גר"א (און מיר האבן מאריך געווען אין דעם אין מגילת רות) אויפן פסוק "ותרא כי מתאמצת היא ללכת אתה ותחדל לדבר אליה". נעמי האט צום ערשט פרובירט צוריקצוהאלטן רות פון גיין נאך איר, און ווען זי האט געזען אז זי מוטשעט זיך צו גיין - האט זי אויפגעהערט. וואס פונקטליך האט זי געזען?
זאגט דער גר"א: אויף א נאטירליכן אופן ווערט דער מענטש געצויגן צום שלעכטן. "ועיר פרא אדם יולד", און דערפאר ווען עס רעדט זיך פון א מצווה פילן מיר גלייך אז דאס איז עפעס שווער, אז דאס פאדערט כוחות און אנשטרענגונג. אבער אן עבירה - גייט גרינג. זאג פאר א מענטש אז מען דארף גיין פון דא ביז אהין פאר אן עבירה, וועט ער לויפן. זאג אים אז דאס איז פאר א מצווה, גלייך: איז נישטא קיין טראנספארטאציע? עס איז ווייט... אויב עס וועט זיין א פארעריי וועל איך קומען. א מצווה, נאטירליך, איז אונז שווער צו טאן.
און דאס איז וואס נעמי האט געזען: זי גייט געלאסן, און רות גייט און סאפעט - "ותרא כי מתאמצת היא". אויב דאס גיין איז איר שווער, איז עס א צייכן אז עס רעדט זיך פון א מצווה, ווייל אן עבירה גייט דאך לייכט, פאר אן עבירה לויפט מען. און פון דא, זאגט דער גר"א, איז דא א סימן פארן מענטש: אויב ער האט א ספק צי צו טאן א געוויסע זאך צי נישט, זאל ער קוקן וואוהין זיין הארץ ציט - און טאן פונקט דאס פארקערטע.
א מענטש שטייט פאר א ספק: ארויסצוגיין צום שיעור אדער מקיים זיין יענע מצווה? זאל ער זיך פרעגן וואוהין "גלוסט" זיך אים מער. אויב עס גלוסט זיך צום שיעור - גיי צו דער מצווה; אויב עס גלוסט זיך צו דער מצווה - גיי צום שיעור. דאס הייסט, וואוהין דו ווערסט מער געצויגן, דאס ווייזט אז די זאך איז ווייניגער א מצווה, ווייל נאטירליך ווערט דער מענטש נישט געצויגן צו מצוות. און אויב ער שפירט יא א שטארקע נטיה, דארף מען בודק זיין וויפיל די זאך איז טאקע א מצווה.
לויט דעם פארשטייט מען דעם פסוק: "בוטח בלבו הוא כסיל" - א מענטש וואס לעבט אין אן איינרעדעניש אז ער איז שוין ווי דוד המלך און ווי אברהם אבינו, אז זיין הארץ איז דער קאמפאס, און וואס זיין הארץ ווייזט איז דער ריכטיגער וועג, און אויב זיין הארץ ציט צו א געוויסער זאך איז דאס דער רצון השם - ער איז דאך א כסיל. און וואס איז דער ריכטיגער וועג? "והולך בחכמה הוא ימלט": ווער עס גייט לויט דער חכמה און יראה, און זיי ווייזן אים זיין וועג, וועט ניצול ווערן פון יעדע צרה אויף דער וועלט און אויך פון די פאסטקעס פונעם יצר הרע.
ווער עס זאגט "אז מיין געפיל זאגט מיר אהער, דאן איז עס אהער" - פארשטייט נישט אז זיינע געפילן זענען א שווינדל, אז דער יצר הרע קליידט זיך אריין אין די געפילן. און מען האט שוין גערעדט וועגן דעם, און ווער עס וויל קען עס הערן אויפן טעיפ פון די שיעורים איבער הרב דסלר: דער חטא פון עץ הדעת איז געווען אזוי שרעקליך, אז עס האט באשאפן א פולקאמען חיבור צווישן דעם יצר הרע און דעם "איך". פארן חטא איז דער יצר הרע געווען אינדרויסן פונעם מענטש - דער נחש; כדי צו פארפירן דעם מענטש האט מען געדארפט א נחש פון אינדרויסן. נאכן חטא האט זיך דער מענטש אינגאנצן אידענטיפיצירט מיטן יצר הרע, אזוי ווייט אז ווען דער יצר הרע זאגט עפעס, שפירט ער אז דאס איז "איך", דאס איז מיין אינעווייניגסטער איך.
דאס איז דער טייטש פון "עץ הדעת טוב ורע" - דעת באדייט א חיבור, אזוי ווי "וידע אדם את חוה אשתו". ביים מענטש האבן זיך טוב און רע צונויפגעגאסן צוזאמען. און די תוצאה, זאגט הרב דסלר, איז אזא שטארקע אידענטיפיקאציע מיטן שלעכטן, אז ווען איך וויל עפעס זאג איך "איך וויל", "עס גלוסט מיר"; אבער ווען דער יצר הטוב רעדט, זאגט מען "איך האב געהאט מוסר-געפילן". דער יצר הטוב איז פונאינדרויסן, באזונדער, בעת דער יצר הרע קליידט זיך אזוי טיף אריין אינעם מענטש, אז ווען מען פרעגט אים פארוואס האסטו עס געטאן - ווייל עס גלוסט מיר, ווייל איך וויל. איך און דער יצר הרע זענען שוין געווארן איין מציאות; וואס דער יצר הרע וויל - איז "איך וויל". און וואס דער יצר הטוב וויל - איז א פרעמדע געשטאלט וואס גיט מיר מוסר.
דעריבער, זאגט דער הגר"א, א מענטש וואס פארלאזט זיך אויף זיין הארץ און זאגט "וואס מיין הארץ וויל, דאס איז דער רצון השם" - ווי גרויס איז זיין נארישקייט, ער איז דאך א כסיל! דיין הארץ איז נישט דיין הארץ, דאס איז דער יצר הרע וואס האט זיך פארקליידעט אויף דיין הארץ און גיט דיר דאס געפיל אז וואס דו ווילסט איז דער אמת'ער רצון השם, בעת וואס למעשה שטאמט דאס פון שלעכטע מדות, פון תאוות און פון די אינעווייניגסטע גלוסטענישן. און אויב אזוי, וויאזוי קען מען זיך שטארקן איבער אים, אז יעדעס רצון מיינס קען דאך זיין דער רצון פונעם יצר? "והולך בחכמה הוא יימלט" - לערן מוסר, לערן יראת שמים, לערן די דרכי השם, און דערמיט וועסטו אנטלאפן פונעם יצר הרע. עס איז נישטא קיין שום אנדערער וועג צו קעמפן קעגן אים.
און דאס איז דער גרויסער חילוק צווישן א מענטש וואס לערנט תורה צו א מענטש וואס לערנט נישט. עס זענען דא מענטשן וואס זענען שומרי מצוות אדער "האלב-פרומע", און וואס איז דער חילוק צווישן זיי ביז א איד וואס לערנט מוסר און הערט שיעורי תורה? אז דער וואס לערנט מוסר נארט כאטש נישט אפ זיך אליין: אויב ער טוט עפעס נישט ריכטיג, ווייסט ער אז ער איז נישט גערעכט, און ער ווייסט אז מען דארף פארריכטן. קעגנאיבער אים, ווער עס לערנט נישט קיין תורה - "עולם דומם, עליו כמישור": ער איז זיכער אז אלעס וואס ער טוט איז פונקטליך און אויסגעהאלטן, דאס איז די ריכטיגע מיטלסטע דרך, און ער וועט תמיד געפינען פארשידענע תירוצים און טענות.
דאס איז דער שוואכער פונקט פון יעדן איינעם וואס האט נישט עוסק געווען אין תורה און נישט געלערנט קיין מוסר, און דאס איז דער פונקט פון פאלן פאר א מענטש וואס הערט נישט קיין דברי חיזוק, ווייל ער מיינט שטענדיג אז וואס ער טראכט און וואס ער טוט איז דער ריכטיגער וועג. לעומת זה, דער וואס לערנט תורה און מוסר קוקט זיך אליין כסדר איבער מיט קריטיק: איך האב געוואלט העלפן, ריכטיג, אבער וויפיל דערפון איז באמת געווען א כוונה צו העלפן? איך האב געהאט א גוטע כוונה, אבער וויפיל דערפון איז געווען ריין? ער ווייסט חושד צו זיין זיך אליין, און די גדולי ישראל פלעגן זיך שטענדיג קאנטראלירן און בודק זיין פון וואו יעדער מעשה קומט. אבער אן עם הארץ וואס פארנעמט זיך נישט מיט תורה איז זיכער אז אלעס ביי אים איז לשם שמים און לשמה, "איך האב א ריין הארץ און א ריין געוויסן". און איר ווייסט פארוואס זיין געוויסן איז אזוי ריין? ווייל יעדער זאך וואס מען נוצט נישט בלייבט ריין... ער האט עס קיינמאל נישט גענוצט. אזוי לעבט דער מענטש די גאנצע צייט אין א פאלשקייט אז ער איז בסדר און אלעס ביי אים איז כהוגן. "בוטח בלבו הוא כסיל, והולך בחכמה הוא יימלט".
דער רלב"ג ערקלערט אז דער כסיל, איידער ער טוט א זאך, טראכט ער נישט אריין, ער בודק נישט זיינע וועגן און פארטיפט זיך נישט - ער פארלאזט זיך אויף זיין הארץ און זאגט "זארג דיך נישט, אלעס וועט זיין בסדר". ווארט א מינוט, דו גייסט דאך עפענען א ביזנעס? האסטו אויסגעפארשט דעם מארק? האסטו נאכגעקוקט צי די זאך פעלט טאקע אויס? האסטו בודק געווען צי עס איז דא אין דער געגנט נאך אזא סארט געשעפט? האסטו נאכגעקוקט דעם שטאפל פון די רווחים אויף די סחורות? האסטו בודק געווען צי מען קויפט עס אין לאנד אדער רוב מענטשן באשטעלן עס פון חו"ל? עס זענען דא אזויפיל מאסשטאבן און חשבונות פאר מען עפנט א געשעפט, אבער דער כסיל פארלאזט זיך אויף זיין הארץ - וואס מען רופט היינט "שיטת הסמוך", פארלאז זיך... מען בויט א בריק אויף דער שיטה פון סמוך, און מיר קענען דאך די מציאות אין לאנד.
איינער האט אמאל געזאגט: א מענטש איז ארויפגעקומען אויף יענער וועלט, און מען האט אים געפרעגט וועלכן גיהנם ער וויל. האט ער געפרעגט: וואס זענען די ברירות? האט מען אים געזאגט: עס איז דא דער אמעריקאנער גיהנם, אזויפיל שעה'ן, אזויפיל היץ, און אזויפיל הפסקות; עס איז דא דער דייטשער גיהנם, פונקטליכע שעה'ן און באשטימטע הפסקות; און עס איז דא דער ישראלי'שער גיהנם, אזויפיל שעה'ן און אזויפיל היץ. האט ער געזאגט: איך גיי אויפן ישראלי'שן. האט מען אים געפרעגט פארוואס? האט ער געענטפערט: לאז אפ, איך קען דאך די ישראלים - א שעה איז נישט קיין שעה, היץ איז נישט קיין היץ, א צייט איז נישט קיין צייט... דאס איז די שיטת הסמוך: עס וועט זיין בסדר, מען וועט שוין צוקומען דערצו, מען וועט לעזן די פראבלעמען, אלעס איז אונטער קאנטראל.
זאגט דער רלב"ג: דאס איז א כסיל. א מענטש א בר דעת, איידער ער נעמט זיך צו סיי וואס ער טוט, גרייט ער צו דעם שטח, ער קוקט איבער די זאך, פארטיפט זיך דערין און פריפט אויס אלע וועגן. און דאס איז "והולך בחכמה הוא יימלט" - אין אלע בחינות, סיי אין רוחניות און סיי אין גשמיות, סיי אין ביזנעס און אין יעדער זאך. ער וועט אנטלאפן פון יעדע צרה, ווייל ער האט זיך כראוי צוגעגרייט צו אלע מעגליכקייטן, ער האט אויסגעפארשט אלע צדדים, און ער האט א פלאן פאר יעדן מצב. אבער ווער עס טוט נישט אזוי - מען פרעגט אים "קומסט אויף א רייזע?", און ער זאגט גלייך "יאללה, מען זעצט זיך אין קאר", און פלוצלינג געפינט ער זיך שטעקן אין עפעס א טאל אונטער דער ברענענדיגער זון, אן וואסער, אן קיין קאמוניקאציע, און מען דארף אים ראטעווען. אויב ער וואלט געגאנגען בחכמה וואלט ער ניצול געווארן: ער וואלט מיטגענומען א גרויסע מאס וואסער, געמאלדן ביים אריינגאנג וויפיל מענטשן זיי זענען און וואו זיי גייען, און געזארגט אז די טעלעפאנען זאלן זיין פול אנגעלאדנט כדי עס זאל זיך נישט פלוצלינג ארויסשטעלן אז די באטעריע איז אויסגעגאנגען ווייל דאס קינד האט געשפילט מיטן טעלעפאן. אבער דער כסיל זאגט: הער זיך איין, איך בין דאך געווען אין מיליטער, מיר האבן דורכגעפירט גרעסערע שפאצירן, ס'איז קליין אויף אונז, פארלאז דיך אויף מיר, עס וועט זיין בסדר. א מענטש דארף וויסן: ביי יעדער זאך זאלסטו בודק זיין אלע מעגליכקייטן און אלע בחינות - דאס איז "הולך בחכמה", און דעמאלט וועט ער ניצול ווערן פון יעדע צרה.
דער מלבי"ם נויגט אביסל צום פירוש פונעם גר"א, אויפ'ן יסוד פון "יצר לב האדם רע מנעוריו". די ציורי הלב און די דמיונות פונעם הארץ זענען תאוות, גשמיות'דיגע ענינים און א צי צו ערדישקייט. און א מענטש וואס גייט נאך דער חכמה וועט געראטעוועט ווערן פון די ציורים פון זיין הארץ, ער וועט ארויסגיין פון די דמיונות און וויסן וואס איז דער ריכטיגער וועג וואס ער דארף אויסוועלן. אבער דער בוטח בלבו, דער וואס גייט נאך די דמיונות פונעם הארץ, איז א כסיל, ווייל ער דערווייטערט זיך פון דער חכמה: וואס עס קומט אויפ'ן הארץ פונעם מענטש זענען שטענדיג ענינים פון גשמיות און תאוות, און אויב דו גייסט נאכ'ן הארץ וועסטו אנקומען צו א דורכפאל. און דער וואס גייט מיט חכמה - וועט די חכמה אים פירן קעגן די ציורי הלב, קעגן די דמיונות און קעגן דעם יצר הרע, און זי וועט אים פירן אויפ'ן גלייכן וועג.
נוֹתֵן לָרָשׁ אֵין מַחְסוֹר וּמַעְלִים עֵינָיו רַב מְאֵרוֹת׃ (כ"ח, כז) - דער וואס גיט פאר'ן ארימאן וועט נישט האבן קיין מאנגל, און דער וואס פארמאכט זיינע אויגן וועט האבן פיל קללות.
רש"י טייטשט: "נותן לרש" - צדקה, "אין מחסור" - מ'וועט אים מערן זיין צדקה. דאס הייסט, דער וואס גיט צדקה פאר אן עני, וועט די זאך אים נישט ברענגען צו ווערן פארארימט, ווייל קיין מענטש ווערט נישט פארארימט פון געבן צדקה, נאר אדרבה - עס וועט אים נאך פארמערט ווערן.
און אן ענליכע זאך זאגן חז"ל לגבי א רב וואס האלט נישט צוריק קיין תורה פון זיין תלמיד. ווען דער רב לערנט תורה מיט'ן תלמיד, קען ער מורא האבן אז די זאך וועט שאטן פאר זיין אייגענעם לימוד: אין דער צייט וואלט איך אליין געקענט לערנען און קלוגער ווערן, לערנען אויף א העכערער מדרגה; ווען איך לערן פאר חזר איך איבער זאכן וואס איך ווייס שוין, און ווען איך לערן אליין לערן איך נייע זאכן וואס איך ווייס נאך נישט. אויב אזוי, ווען דער רב גיט איבער פאר'ן תלמיד, נעמט דאס אין א געוויסן זין אוועק פון אים. אויף דעם שטייט "נותן לרש אין מחסור": פונקט ווי דער וואס גיט צדקה ווערט נישט פארארימט, אזוי אויך דער וואס לערנט תורה מיט אנדערע וועט נישט פארארימט ווערן דערפון - זיין תורה וועט נישט פארמינערט ווערן, נאר אדרבה, זי וועט זיך פארמערן.
און אזוי איז עס אויך למעשה אין דער מציאות. עס איז באקאנט אז דער סטייפלער פלעגט שטענדיג הייסן פאר אברכים און בני תורה צו מאכן פאר זיך "מחייבים". וואס איז דאס א מחייב? א מענטש וואס האט אפגעמאכט צו זאגן א שיעור - דאס איז א מחייב, ווייל ער קען נישט קומען צום שיעור אומגעגרייט. דאס הייסט, ער קען יא, אבער ביים נעקסטן שלב וועלן די תלמידים אויך מער נישט קומען, ווייל זיי וועלן שפירן אז ער האט נישט געלערנט ווי עס דארף צו זיין. און ווען מ'האט א מחייב, איז נישטא קיין "היינט האט זיך נישט אויסגעשטעלט", "ס'איז מיר נישט אויסגעקומען", "איך בין געגאנגען מאכן איינקויפן מיט מיין ווייב" - דו מוזט פארלערנען דעם שיעור, דו מוזט זיין גרייט. דער מחייב ברענגט דיך בלית ברירה צו בלייבן צוגעבינדן צו דיין התחייבות. אבער אויב איך האב אונטערגענומען צו לערנען אן א מחייב - היינט איז מיר נישט אויסגעקומען, וועל איך משלים זיין מארגן אדער איבערמארגן, און אזוי ווייטער.
א סך מאל פרעגט מען: וואס איז בעסער, צו נעמען א הלואה און קויפן א נכס, צי אנזאמלען געלט און ערשט דערנאך קויפן? אין דער טעאריע איז אוודאי בעסער אנצוזאמלען געלט און ערשט דעמאלט קויפן. אבער למעשה אין דער מציאות איז בעסער צו נעמען א הלואה, ווייל ביז מ'וועט דערגרייכן דעם נויטיגן סכום וועט אריבערגיין א לאנגע צייט, בעת די הלואה איז דאך א מחייב: צי דו ווילסט צי נישט, גייען יעדן חודש ארויס דריי טויזנט שקל פאר דער משכנתא - ממילא וועל איך זיך איינצוימען און טון אלעס מעגליך אויסצוהאלטן די צאלונגען. אבער אויב איך האב געזאגט "איך וועל שפארן יעדן חודש דריי טויזנט", איז דאך דעם חודש געווען גרויסע הוצאות, מ'האט געקויפט א פרידזשידער, מ'דארף באצאלן פאר די חוגים פון די קינדער, און וויפיל שאנסן זענען דא אז איך וועל טאקע אפשפארן? ס'איז נישטא קיין מחייב. און כאטש מען וועט דיר זאגן: דו ווייסט דען וואספארא ריבית דו צאלסט? ביסט גערעכט, איך צאל טאקע הויכע ריבית, אבער אן דעם וואלט איך קיינמאל נישט אנגעקומען צום נכס. דער גדר פון א מחייב איז א גאר וויכטיגע און נויטיגע זאך.
און דרך אגב, אסאך מאל איז די חבר'ישע געדראנג (לחץ חברתי) א גדר פון א מחייב. א מענטש וואס זאגט "איך לערן יעדן טאג אליין" - דא איז נישטא קיין מחייב: היינט האט זיך אויסגעשטעלט, מארגן וועט זיך נישט אויסשטעלן, איך וועל קומען שפעטער. אבער ווען ס'איז דא א שיעור, און דעם נעקסטן טאג קומט ער נישט - פרעגט מען אים: וואס איז נעכטן געווען, דו ביסט אונז אויסגעפעלט. ס'איז דא דא עפעס א מחייב, איך בין געבונדן צו א מסגרת, איך בין פארבינדן צו עפעס. ווען א מענטש בינדט זיך צו עפעס, איז דאס שטענדיג פיל שטארקער ווי סתם "איך וועל טון און איך וועל זיך משתדל זיין", און מיר ווייסן דאך וואספארא שאנסן עס זענען דא אז אזא זאך זאל למעשה מקוים ווערן. און דערפאר איז דא א באזונדערע מעלה אינעם רב וואס לערנט פאר תורה פאר'ן תלמיד: די זאך אליין פארפליכטעט אים גוט אנצוגרייטן דעם שיעור און געהעריג צו לערנען, כדי ער זאל קענען איבערגעבן פאר'ן תלמיד.
דער אבן עזרא ערקלערט "נותן לרש אין מחסור" אויפ'ן יסוד פונעם פסוק "מלווה השם חונן דל": דער וואס באגנאדיגט אן ארימאן בארגט פאר'ן קדוש ברוך הוא, און אויב אזוי דארפסטו זיכער נישט האבן קיין זארג פון א מאנגל - דו האסט דאך געבארגט פאר'ן רבונו של עולם, און דער קדוש ברוך הוא איז דאך נישט חשוד אז ער באצאלט נישט קיין חובות. און פארקערט, "ומעלים עיניו" פון די ארימעלייט - "רב מארות", און מארות מיינט קללה און מאנגל.
דער גר"א גייט אין דעם זעלבן וועג, אויפ'ן יסוד פון "יש מפזר ונוסף עוד": ווען א מענטש טיילט אויס, קומט אים נאך צו. נישט נאר אז ער וועט קיינמאל נישט האבן קיין חסרון, נאר עס קומט אים נאך צו מער. און ווי דער רלב"ג זאגט, שטייט דאך אויף דעם אין דער תורה "כי בגלל הדבר הזה יברכך השם אלוקיך" - די עצם זאך וואס דו האסט געגעבן וועט דיר צוברענגען ברכה.
און מיר האבן שוין אמאל געזאגט, אז יעדער וואס וועט עפענען די אויגן און זיך אומקוקן ארום זיך, וועט זען אז די מענטשן וואס זייער האנט איז אפן צו געבן - האבן שטענדיג. און די מענטשן וואס טראכטן די גאנצע צייט אויף יעדן גרוש און קארגירן און געבן נישט - פלוצלונג דא האבן זיי א היזק און דא א פארלוסט. דאס איז א מציאות. ווען א מענטש איז אפן צו געבן, האט ער סייעתא דשמיא, ווייל פון הימל גיט מען אים כדי ער זאל געבן; און ווען ער טוט נישט אזוי, זענען פאראן יעדעס מאל אנדערע סיבות וואס ברענגען אים א חסרון. און דאס איז מדה כנגד מדה: "ומעלים עיניו רב מארות" - ער וועט האבן א גרויסן חסרון, ווייל אזוי ווי דו זארגסט זיך נישט פאר דעם חסרון פון די עניים, אזוי אויך פון הימל זארגט מען זיך נישט פאר דיין חסרון.
בְּקוּם רְשָׁעִים יִסָּתֵר אָדָם וּבְאָבְדָם יִרְבּוּ צַדִּיקִים׃ (כ"ח, כח) - ווען רשעים שטייגן אויף באהאלט זיך א מענטש, און ווען זיי גייען אונטער מערן זיך צדיקים.
דאס איז דער פסוק וואס שליסט דעם קאפיטל. ווער איז דער "אדם" וואס ווערט דא דערמאנט? דער אבן עזרא ערקלערט אז די כוונה איז צום עושה משפט - די מענטשן וואס דארפן טון משפט און צדק. ווען רשעים שטייגן אויף באהאלטן זיי זיך מפני הרשעים, און ביים אונטערגאנג פון די רשעים "ירבו צדיקים", דאס הייסט עס מערן זיך די וואס טוען משפט און צדק.
דער גר"א ערקלערט אז "בקום רשעים" מיינט אן אויפשטייגונג צו דער הערשאפט - ווען דער רשע איז דער מושל, דעמאלט "ייסתר אדם". און גיט אכט אויפן שינוי הלשון: "ייסתר אדם" בלשון יחיד, און "ירבו צדיקים" בלשון רבים. וואס איז דער חילוק? זאגט דער גר"א: ווען רשעים שטייגן אויף, אפילו אויב עס וועט זיין בלויז איין מענטש, איין צדיק, וועט ער זיך באהאלטן - אזוי ווי עס שטייט פריער "ובקום רשעים יחופש אדם", אז זיי זוכן אויף דעם צדיק און רודפ'ן אים. דערפאר שטייט עס בלשון יחיד. אבער "באובדם", ווען די רשעים גייען אונטער, ירבו צדיקים - נישט בלויז איין מענטש נאר אסאך, ווייל ווען עס זענען נישטא קיין רשעים זעט מען אז די צדיקים גייען נישט אונטער, און דאס שטארקט די צדיקים און די וואס גייען אויפן דרך הישר צו ממשיך זיין אין זייער וועג; און ווען מען זעט אז די רשעים באקומען קלעפ, שטארקט דאס מענטשן זיך מדבק צו זיין אינעם דרך פון די צדיקים, און נאך מענטשן וועלן וועלן צוקומען צו זייער חברה.
דער רלב"ג ערקלערט אויך אז "בקום רשעים" מיינט ווען עס איז פאראן א ממשלה פאר די רשעים, און "אדם" איז אן אויסדרוק פון חשיבות, ווי "אדם אתם", און די כוונה איז צום איש צדיק, צום גוטן מענטש. און פארוואס באהאלט ער זיך? ערשטנס, ווי דער גר"א האט ערקלערט, לויפן מענטשן אוועק פונעם רשע: ווען דער רשע הערשט רודפ'ט ער דעם צדיק, און ממילא מוז דער צדיק אנטלויפן פון אים. און צווייטנס, וויבאלד מענטשן זעען די הצלחה פונעם רשע, וועלן זיי בעסער אויס די רשעות איידער צדק, און דעמאלט קען מען נישט געפינען קיין צדיק אויף דער וועלט - וואו זענען צדיקים? מען טרעפט נישט, ווייל מענטשן זעען ווי יעדער וואס טוט רשעות האט הצלחה, און זיי מאכן נאך די רשעים און פירן זיך אויף ווי זיי, וויבאלד די הצלחה ליגט דאך ביי די רשעים. און ממילא ווען רשעים גייען אונטער מערן זיך צדיקים: ערשטנס, ווען די רשעים גייען אונטער קערן זיך צוריק די צדיקים וואס זענען ביז יעצט אנטלאפן; און צווייטנס, ווען די רשעים גייען אונטער זעען די מענטשן צוליב וואס ער איז אונטערגעגאנגען - צוליב זיין רשעות, און מען פארשטייט אז עס לוינט זיך נישט צו זיין א רשע, ווייל דער רשע ווערט געשעדיגט און דער רשע באקומט זיינע קלעפ, און דורך דעם גייט מען אין דרך פון די צדיקים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז ווען די רשעים שטייגן אויף צו הערשן, וועט דער וואס איז א "אדם" זיך באהאלטן. און וואס איז דער עומק פונעם ענין? בני אדם זענען כופר אין דער השגחה, ווייל ווען מען זעט ווי די רשעים "יציצו כמו עשב", בליען און וואקסן, זאגט דער מענטש "שוא עבוד אלקים" - אט דער וואס פארערגערט דעם אויבערשטן האט הצלחה, און ווער עס דינט דעם אויבערשטן ווערט צעטראטן אונטער די פיס, און אויב אזוי איז חלילה בעסער צו זיין א רשע. און דורך דעם קומט מען צו כפירה, מען פארלאזט דעם דרך ה' און מען ווערט ענליך צו בהמות. און דערפאר שטייט דייקא "ייסתר אדם": ווייל אויב מען איז נישט קיין אדם, וואס איז מען דען? א גדר פון א בהמה, ווייל די וואס גייען אינעם דרך הרשע זענען געגליכן צו בהמות. און דעמאלט מוז זיך דער מענטש דער צדיק באהאלטן מפני די מלעיגים און מפני די רודפים. אבער "באובדם" פאסירט דאס פארקערטע: עס ווערט ניכר די השגחת השם. ווען דער רשע גייט אויף און בליט איז פארבארגן די הנהגת השם, און ווען דער רשע פאלט ווערט דערקענט די הנהגת השם - מען זעט פארוואס דער רשע איז געפאלן, ווייל ער האט פארערגערט דעם אויבערשטן און פון דארט איז געקומען זיין מפלה, און דורך דעם וועלן זיך מערן צדיקים. כן יעזור לנו השם.
די לעצטע דריי פסוקים אינעם קאפיטל לערנען אונז דריי יסודות. "בוטח בלבו הוא כסיל" - דאס הארץ איז נישט קיין קאמפאס נאר ביי צדיקים ווי אברהם און דוד; ביי אונז, זינט דעם חטא עץ הדעת, פארקליידט זיך דער יצר הרע אינעם "איך", און דערפאר איז דער וועג זיך צו ראטעווען "הולך בחכמה": מוסר, יראה, דורכטראכטן די וועגן און א פריערדיגע בדיקה אין יעדן ענין. "נותן לרש אין מחסור" - קיין מענטש ווערט נישט ארימאן פון צדקה, און אפילו דער רבי וואס לערנט תורה פעלט אים גארנישט אויס נאר ער מערט זיך, און נאך מער פון דעם - די התחייבות אליין איז א מחייב וואס ברענגט פאראויס דעם מענטש. "בקום רשעים ייסתר אדם" - ווען דער רשע הערשט איז דער צדיק באהאלטן און די השגחת השם איז פארהוילן פון די אויגן, און ווען די רשעים גייען אונטער ווערט די השגחה ווידער קענטיג, און פילע מענטשן קלאמערן זיך אינעם וועג פון די צדיקים.