הקדמה: צווישן תוכחה און חנופה
די צוויי פסוקים פאר אונדז אין קאפיטל כ"ח באשעפטיקן זיך מיט איין ענין: דער חילוק צווישן איינעם וואס זאגט זיין חבר דעם אמת, אפילו ווען עס איז נישט געשמאק, ביז איינעם וואס איז א "מחליק לשון" און זאגט פאר יעדן וואס עס איז אים זיס צו הערן. דער ערשטער פסוק שטעלט אוועק דעם כלל, און דער צווייטער פסוק - אזוי ווי דער מלבי"ם וועט מסביר זיין - גיט דערפאר דעם שארפסטן משל.
מוֹכִיחַ אָדָם אַחֲרַי חֵן יִמְצָא מִמַּחֲלִיק לָשׁוֹן׃ (כח, כג) - דער וואס מוכח'ט א מענטש, וועט נאכדעם געפינען חן מער ווי איינער וואס שמירט אויס מיט גלאטע רייד.
צוויי גירסאות אינעם פסוק
פארן פירוש דארף מען דערמאנען אז אויך דא זענען פאראן צוויי גירסאות, ווי דער מנחת שי ברענגט. טייל לערנען "אחרַי" מיט א פתח אונטערן רי"ש, און טייל לערנען "אחרֵי" מיט א צירי אונטערן רי"ש. און באמת זעען מיר אז די מפרשים געבן ביאורים אויף ביידע וועגן, און פון דעם איז פארשטענדליך אז איינער האט געהאט די גירסא און דער צווייטער אן אנדערע גירסא. דער מנחת שי ברענגט אז אין א גרויסן תנ"ך שטייט "אחרֵי" מיט א צירי, און אויך אין אלטע נוסחאות וואס קומען פון ספרד איז לכתחילה אזוי געווען געשריבן, נאר שפעטער האט מען געטוישט דעם צירי אויף א פתח - און ווער ווייסט וואס איז ריכטיג, דאס ערשטע געשריבענע צי דאס שפעטערדיגע.
רש"י: די תוכחה געפינט חן נאך א שטיק צייט
פון רש"י'ס ווערטער איז קלאר אז זיין גירסא איז געווען "אחרֵי". דער וואס מוכח'ט א מענטש אויף די עבירות וואס ער האט באגאנגען און דערווייטערט אים פון חטא ועוון - "אחרֵי כן", נאך א שטיק צייט, וועט ער געפינען חן אין זיינע אויגן מער ווי א מחליק לשון. און אזוי לייגט דער הגר"א צו ברייטער: דער וואס מוכח'ט זיין חבר מאכט מיט אים, אינעם ערשטן מאמענט, א מין קריגעריי. "דו טוסט נישט כדין, דו פירסט זיך נישט ווי עס פאסט, דאס וואס דו טוסט איז אן עבירה" - דאס איז דאך א שארפע קאנפראנטאציע. אוודאי דארף מען מוסר'ן אויף א ריכטיגן און אויסגעהאלטענעם אופן, אזוי אז עס זאל נתקבל ווערן; אבער אינעם ערשטן רגע שיינט עס ווי דו ביסט געקומען אים קריטיקירן, זוכן חסרונות, און זוכן זיין שלעכטס. אבער "אחרֵי" - שפעטער - חן ימצא. די דאזיגע תוכחה, אנשטאט שנאה, וועט נאך צולייגן אהבה, ווייל נאך א שטיק צייט וועט ער זען אז דאס וואס מען האט אים געזאגט איז געווען צו זיין טובה, און ער וועט זען אז די וואס האבן געטאן פארקערט, וואס לכתחילה האט אויסגעזען אז זיי האבן א בעסער לעבן, האבן ביים סוף געליטן שאדן. און דעמאלט וועט ער זאגן: ווי גוט איז אז יענער האט מיר מוסר געזאגט, ווי גוט איז אז יענער האט מיך געווארנט.
דער קלאסישער ביישפיל: אונדזערע קינדער
אפשר דער קלארסטער משל דערויף זענען די קינדער. א קינד ווערט אנגערופן "נער", און נער איז מלשון מתנער - ער זוכט זיך אפצושאקלען פון יעדער התחייבות (און אמאל אויך נוער, אבער על דרך הפשט שאקלט ער זיך אפ). שטענדיג דאכט זיך אים אז דער טאטע, די עלטערן, די מלמדים, דער משגיח אין ישיבה - אלע ווילן אים באגרענעצן. דא זאגט מען אים גיי נישט ארויס, דא פאר נישט, דא קענסטו נישט. ער לעבט מיט א געפיל אז מען דריקט אים צו און מען לאזט אים נישט טון וואס זיין הארץ באגערט, און צומאל בויט ער אויף דערפון הקפדות און שנאות, און אמאל ליידער פארלאזט ער אפילו דעם דרך. אבער ווען ער וואקסט אויף און ווערט עלטער, זאגט ער: ווי גוט איז אז מיין טאטע האט מיר דעמאלט געזאגט ניין; ווי גוט איז אז אין ישיבה האט מען נישט מסכים געווען; ווי גוט איז אז דער משגיח האט דאס אינגאנצן אפגעשטעלט. אין יענעם מאמענט איז עס נישט געשמאק, ווייל מען שטעלט אים גרענעצן - אבער "מוכיח אדם אחרֵי חן ימצא".
און קעגנאיבער דעם איז א "מחליק לשון" דער גאנצער היפך: דער וואס זאגט דיר "אלעס איז אין בעסטן ארדענונג, דו קענסט טון וואס דו ווילסט, פליס מיט", און שטעלט זיך אהער ווי איינער וואס איז ברייטהארציג און פארשטענדליך. און דערנאך קומט דער מענטש צו ירידות און קלקולים, און שפעטער זוכט ער וויאזוי ארויסצוקריכן דערפון און וויאזוי זיך אפצוגעוואוינען - ווייל עס איז נישט געווען ווער עס זאל אים שטעלן גדרים אין צייט. און אסאך מאל דוקא דעם וואס לכאורה איז געווען גוט צו אים, האט אים נישט באגרענעצט, האט אים פארשטאנען און געגעבן - דוקא אים שילט ער צום סוף: נאר צוליב אים לייד איך יעצט; ווען ער שטעלט מיך דעמאלט אפ אויפן פלאץ, ווען ער ווארנט מיך איבער די סכנות, ווען ער זאגט מיר צו וואס דאס פירט - וואלט איך נישט צוגערירט דערצו. קומט אויס אז די אומבאקוועמע תוכחה יעצט, "אחרֵי" - וועט זי געפינען חן, בעת דער מחליק לשון, וואס איז דעמאלט געווען אזוי פיין מיט מיר, וועט זיך ארויסשטעלן וויפיל שאדן ער האט אנגעמאכט.
דער מדרש: משה קעגן בלעם
רש"י ברענגט נאך א דרש פון בראשית רבה. עס איז א כלל ביי חז"ל: יעדער ארט וואס עס שטייט "אחרֵי" - מיינט עס מופלג (ווייט), און "אחר" - מיינט סמוך (נאנט). "ויהי אחר הדברים האלה" מיינט נאנט דערנאך, בעת "אחרֵי" ווייזט אויף א גרויסן מרחק. זאגט דער מדרש: "מוכיח אדם אחרֵי" - דאס איז משה רבינו וואס האט מוכח געווען כלל ישראל נאכן הקדוש ברוך הוא; און ישראל ווערן אנגערופן אדם, ווי עס שטייט "אדם אתם". און וואס שטייט ביי משה? "כי מצאת חן בעיני". "ממחליק לשון" - דאס איז בלעם, וואס האט געזאגט פאר ישראל זיסע און שיינע רייד: "מה טובו אהליך יעקב משכנותיך ישראל", ווי וואונדערבאר, ווי שיין. אבער משה רבינו זאגט אונדז "השמרו לכם פן יפתה לבבכם", "וחרה אף ה' בכם ועצר את השמים", "השמד תשמדון" - הארבע ווערטער, תוכחה. און דאך איז ער דער וואס געפינט חן.
דאס איז די בחינה פון "נעתרות נשיקות שונא ונאמנים פצעי אוהב" - זאגט דער מדרש: אויף זיי האט שלמה געשריגן, קעגן משה און להבדיל קעגן בלעם. משה זאגט אונז דברים קשים כגידים, און דאס זענען פצעי אוהב; און בלעם זאגט זיסע און באטעמטע רייד - און וואס איז געווען זייער סוף? שטייט אין חז"ל אז אלע יענע זאכן וואס בלעם האט געזאגט האבן זיך איבערגעדרייט אויף כלל ישראל צו א קללה, ווייל זיי זענען געזאגט געווארן פון א שלעכט הארץ און מיט א שלעכטער כוונה. און כאטש ער האט מחליק לשון געווען און געשמייכלט צו אונז מיט חנופה, זעען מיר אז די רייד האבן געברענגט שאדן.
דער אבן עזרא: אחרַי - נאך מיינע מצוות
דער אבן עזרא האט געלערנט דעם גירסא "אחרַי" מיט א פתח, און ער טייטשט: ווער עס טוט מוכיח זיין א מענטש נאך מיינע מצוות - דאס הייסט ער איז מוכיח מענטשן צו גיין נאך מיר - "חן ימצא", וועט ער געפינען חן אין די אויגן פון יעדן וואס זעט אים.
דער גר"א: מען שעצט אן איש אמת
דער גר"א ערקלערט: דער וואס איז מוכיח א מענטש, אפילו ווען ער קריגט זיך מיט אים - חן ימצא. און פארוואס? ווייל דער אמת איז אז מענטשן, אפילו זיי האבן נישט ליב דעם וואס זאגט זיי שווערע ווערטער, שעצן אן איש אמת. ווען א מענטש זעט אז דיינע ווערטער קומען פון אן אמת, און נישט פון א רצון צו קריטיקירן, און נישט פון א דאפלטער מאראל - אז דו אליין טוסט אזוי און יענעם ביסטו מוכיח דערויף, וואס דעמאלט דאכט זיך אים אז דו "זוכסט אים" פשוט - דעמאלט וועט מען צום סוף געפינען חן.
ווידעראום, א מענטש וואס מען זעט אויף אים אז דאס איז נישט קיין אמת נאר חנופה - איז די זאך מאוס, און מענטשן עקלען זיך פון אים. פארוואס? ווייל מען זעט אז דאס איז א טיפ וואס פרובירט די גאנצע צייט צו געפעלן אין דיינע אויגן, ער זוכט צו זאגן די ווערטער וואס זאלן זיין אנגענעם צו דיינע אויערן. ווי אזוי רופט מען אזא מענטש? א פאליטיקער - די מלאכה פון שקר. וואס וועט ער זאגן? דאס וואס דו ווילסט הערן. אויב ער וועט רעדן צו אן אראבישער ראדיא סטאנציע וועט ער כמעט אנטון א כאפיע, און אויב ער גייט ארויף אויף א חרדי'שער סטאנציע קענסטו זיין זיכער אז לויט די רייד גייט ער שוין מיט א שטריימל; און רעדן קאסט דאך נישט קיין געלט, גיסט ער דאס ארויס פרייערהייט. און אויב ער קומט צו גרופעס וואס זייער אגענדע איז פארקערט, וועסטו אים פלוצלונג זען אגרעסיוו און שארף. ווער איז ער באמת? א מענטש וואס טוישט קאלירן, א כמיליאן (זיקית). שעצט מען דען אזא מענטש? פארקערט, מען פאראכטעט אים.
און גיט אכטונג אויף אן אינטערעסאנטער זאך: דער וואס זוכט און בעט די גאנצע צייט צו באקומען פון אונז א הסכמה - פאראכטעט מען אים בדרך הטבע; און דער וואס גייט מיט זיין אמת - שעצט מען אים. ווען דו בעטסט די גאנצע צייט צו באקומען פון מיר א באשטעטיגונג און געפעלן אין מיינע אויגן, גיט דאס א געפיל אז דו האסט נישט קיין רוקנביין: דו האסט נישט קיין אייגענעם אמת, דו האסט נישט קיין קו, דו האסט נישט קיין דרך החיים; דו טוסט אלעמאל עפעס כדי איך זאל דיר שעצן, כדי צו באקומען לויב, און דו האסט נישט קיין פראבלעם אפילו צו טון סותר'דיגע זאכן - אבי צו הערן פון מיר א גוט ווארט. דאס שאפט א זלזול כלפיו. ווידעראום, א מענטש וואס האט אן אמת - אפילו אויב ערגעץ טרעט ער מיר אויפ'ן הינער-אויג, אפילו אויב עפעס ביי אים געפעלט מיר נישט - שעץ איך אים, ווייל וואס ער טוט קומט פון אן אינעווייניגסטן אמת.
עס זענען דא מענטשן, און אפילו א היבשע צאל זשורנאליסטן, וואס וועלן שרייבן אויף סאטמאר מיט כבוד - און נישט ווייל זיי האבן תשובה געטאן, נאר ווייל זיי זאגן: זיי האבן א קו, און זיי גייען דערמיט ביז'ן סוף. "איך אנערקען נישט אין דער מדינה" - ממילא וויל איך נישט פון דיר קיין פרוטה, און מיש זיך נישט אריין אין מיינע תכנים און שטעל מיר גארנישט אוועק. מען מעג דאס נישט ליב האבן, אבער מען קען דאס נישט נישט שעצן, ווייל הערכה מיינט א מענטש וואס האט אן אמת און גייט דערמיט ביז'ן סוף און איז גרייט מוסר נפש צו זיין דערויף. אבער אויב א מענטש וועט זאגן "איך אנערקען נישט אין דער מדינה און דערפאר צאל איך נישט קיין שטייערן", אבער צו נעמען הנחות און געלטער פון דער מדינה אנערקענט ער יא - מאך אפ: דו אנערקענסט יא אדער דו אנערקענסט נישט? ווען א מענטש טוט סותר'דיגע זאכן, ברענגט דאס צו א מאנגל אין הערכה כלפיו.
דאס איז וואס דער גר"א זאגט: דער וואס איז מוכיח זיין חבר, כאטש ער קריגט זיך מיט אים, וויבאלד ער פירט אים אין א גלייכן וועג - חן ימצא, מען וועט אים ליב האבן. ווייל א מענטש וואס רעדט אמת אין זיין הארץ האט מען מער ליב ווי א מחליק לשון וואס שווארצט חנופה פאר מענטשן. און צו א מחליק לשון איז נישטא קיין הערכה, קיינער גלייבט אים נישט און קיינער האט אים נישט ליב, ווייל מען זאגט אויף אים: א מענטש אן א רוקנביין, אן אפארטוניסטישער טיפ, איינער וואס זוכט שטענדיג זיך מסדר צו זיין מיט יעדן - זיכער איז דאס נישט קיין וועג און נישט קיין הנהגה.
א סייג: א דבר שאינו נשמע
לאמיר באמערקן: זיכער מיינט נישט שלמה המלך אז א מענטש זאל גיין מוכיח זיין איינעם וואס נעמט נישט אן קיין תוכחה. ביי איינעם וואס נעמט נישט אן קיין תוכחה - אפטמאל וועט די תוכחה נאר שאטן און גורם זיין צו אנטאגאניזם, צו שנאה און שווערע געפילן. און שלמה קומט נישט מבטל צו זיין דעם כלל אז כשם שמצוה לומר דבר הנשמע, כך מצוה שלא לומר דבר שאינו נשמע. און דערפאר איז דער משל וואס מיר האבן געברענגט ביי קינדער, וואס זייער חינוך איז איבערגעגעבן אין אונזערע הענט, און דארט זעט מען דעם קאנפליקט: פון איין זייט וויל מען דאס בעסטע פאר'ן קינד, מען וויל ער זאל ליב האבן די עלטערן און דעם שטוב און זיך שפירן גוט; און פון דער צווייטער זייט זענען פאראן ערטער וואו מען מוז לייגן גרעניצן, אפשטעלן און זאגן פאר'ן קינד 'ניין' - ווייל דאס וועט נאר שאטן און נאר קאליע מאכן.
דאס קינד קומט און זאגט: טאטע, איך וויל אן אייפאון. און מען ווייסט אז דארט תהא קבורתם. "אבער יעדער איינער האט עס" - קודם כל, הייבט זיך די פראבלעם אן ביי דיר: פארוואס האסטו אים געשיקט צו א פלאץ וואו יעדער איינער האט עס? שיק אים צו א פלאץ וואו יעדער האט נישט, וועט ער נישט קומען צו דיר מיט אזעלכע זמירות. און אויב האסטו שוין יא געשיקט צו אזא פלאץ, מה יעשה הבן ולא יחטא. אבער מער פון דעם: צי צוליב דעם וואס ער איז שוין דארט וועט מען פיטערן דאס קינד מיט סם? עס קען זיין אז יעצט איז אים זייער שווער, אבער ווען ער וועט אביסל עלטער ווערן און זען ארום זיך די צוגעוואוינטקייט - און עס איז א געפערליכע התמכרות ממש - וועט ער פארשטיין. מען האט שוין גערעדט אז בערך 70% פון די יוגנט האבן געזאגט אז זיי זענען גרייט מען זאל זיי אפשניידן א פינגער אבי מען זאל נישט צונעמען דעם אייפאון; און מיר גלייבן אפילו נישט דעם אנקעטע, לכאורה איז עס 90%, ווייל אין דעם מאמענט וואס מען קומט צונעמען דעם מכשיר וועט ער זאגן: נעם פיר פינגער, לאז מיר נאר דעם מכשיר, און איין פינגער צו בלעטערן. די מציאות איז אז מענטשן קומען צו געפערליכע התמכרות'ן און שרעקליכע זאכן; און ווען ער וועט עלטער ווערן און זיין מער א בר דעת, וועט ער פארשטיין ווי גוט עס איז געווען אז דער טאטע האט מיר צוריקגעהאלטן פון דער התמכרות. און צי איינער וואס פארשטייט דאס נישט ביי אן אייפאון, ביי סמים פארשטייט ער יא? עס זענען דא מענטשן וואס די אחריות אויף זיי ליגט אויף אונז, און מען מוז לייגן ברעמסן אין די נויטיגע ערטער, כאטש די זאך געפעלט נישט יענעם. אויך משה רבינו האט געזאגט זייער שווערע רייד, אבער "אחרֵי" - צום סוף געפינט מען חן, ווייל יעדער מענטש ווייסט אז וואס ער האט מוכיח געווען און וואס ער האט געזאגט איז געווען בלויז לטובתי.
דער מלבי"ם: דער צורבא מרבנן, ירמיהו און די נביאי השקר
דער מלבי"ם ערקלערט אז ס'איז דער סדר פונעם עולם אז מענטשן האבן נישט ליב דעם וואס איז זיי מוכיח, און עס געפעלט זיי פיל מער דער וואס זאגט זיי כסדר ווי גוט זיי זענען, ווי ארנטליך זיי זענען און ווי גלייך זייערע מעשים זענען. און דאס אליין איז א שלעכטע זאך, ווי חז"ל האבן געזאגט: "האי צורבא מרבנן דמרחמו ליה בני מתא - משום דלא מוכח להו במילי דשמיא", א תלמיד חכם וואס אלע בני העיר האבן אים ליב, איז דאס מסתמא ווייל ער איז זיי נישט מוכיח אין ענינים פון הימל. דאס הייסט, ווען יעדער מענטש קומט פאר דיר און דו זאגסט אים "ס'איז בסדר, ס'איז גוט, נישטא קיין פראבלעם, פוילקאם" - ווי יענער רב וואס איינער איז געקומען טענה'ן א טענה און ער האט אים געזאגט "דו ביסט גערעכט", און א צווייטער איז געקומען און געטענה'ט פארקערט און ער האט אים געזאגט "דו ביסט אויך גערעכט", און די רעבעצין איז געקומען און געפרעגט "ווי קען דאס זיין? צו יענעם האסטו געזאגט ער איז גערעכט און צו דעם האסטו געזאגט ער איז גערעכט!", האט ער איר געענטפערט "דו ביסט אויך גערעכט"; ברוך השם, ועמך כולם צדיקים. אזא מענטש זוכט סך הכל צו געפעלן פאר יעדן.
קומט דאך אויס אז דער מחליק לשון געפעלט די בריות מער פונעם מוכיח - אבער דאס איז נאר אין אנהויב. שפעטער, ווען עס קומט די פורענות און ווען עס קומט דער היזק, דעמאלט באמערקט מען אז ירמיהו, וואס האט אונז געזאגט די גאר שווערסטע און שארפסטע רייד און שרעקליכע נבואות, ער איז דווקא דער וואס האט אונז ליב געהאט און ער איז דווקא דער וואס האט געזוכט אונזער טובה. בעת וואס די נביאי השקר, וואס האבן כסדר געזאגט "מיר האבן אזא וואונדערליך פאלק, און אונזער יוגנט איז הערליך, און זארגט נישט, דער הקדוש ברוך הוא וועט נישט מחריב זיין דעם בית המקדש - ס'איז דאך זיין הויז, פארוואס זאל ער עס מחריב זיין? און ער וועט אויך נישט פארטרייבן כלל ישראל אין גלות, און אזוי ווי נבוכדנצר איז געקומען אזוי וועט ער גיין, און די כלים וואס מען האט צוגענומען פונעם בית המקדש וועלן צוריקקומען" - דאס אלעס זענען דברי הבל. זיי האבן שטענדיג ליב געהאט צו זאגן פארן פאלק נאר גוטע און געשמאקע זאכן, אזוי ווי דער שטייגער פון די מעדיע וואס פארציילט שטענדיג ווי אלעס איז בסדר, און אל תעירו ואל תעוררו. אין אנהויב געפעלט דאס, אבער שפעטער, ווען מען קומט אן צום שוקת שבורה און עס קומט דער גלות און די צרה - שילט מען דעם וואס האט אייך בארואיגט און דעם וואס האט אייך געברענגט צו דעם מצב, ווארום ווען ער וואלט מיר מודיע געווען פון פריער און געווארנט ווי עס פאסט, וואלט איך געווען נזהר און איך וואלט זיך געהיט. און דאס איז דער טייטש פון "אַחֲרַי" - נאכן סוף פון די זאכן, צום סוף פון יעדער זאך, דעמאלט וועט דער מוכיח געפעלן מער פונעם מחליק לשון.
גּוֹזֵל אָבִיו וְאִמּוֹ וְאֹמֵר אֵין־פָּשַׁע חָבֵר הוּא לְאִישׁ מַשְׁחִית׃ (כח, כד) - דער וואס בארויבט זיין פאטער און זיין מוטער און זאגט אז ס'איז נישט קיין פשע, ער איז א חבר צום פארדארבענעם מענטש.
רש"י: ער גזל'ט דעם הקדוש ברוך הוא און כנסת ישראל
ברענגט רש"י די דרשה פון חז"ל: "גוזל אביו" - דאס איז הקדוש ברוך הוא, "ואמו" - דאס איז כנסת ישראל. און מיט וואס בארויבט ער זיי? מיט דעם וואס ער איז מחטיא את הרבים; ווייל דעמאלט בארויבט ער דעם הקדוש ברוך הוא און ער גזל'ט אויך זיינע קינדער. ווארום דער הקדוש ברוך הוא האט דאך נישט געגעבן פארן מענטש וואס ס'איז דא אויף דער וועלט נאר נאך א ברכה: פאר דער ברכה איז אלעס וואס איז אין הימל און וואס איז אויף דער ערד צום אויבערשטן, און נאך דער ברכה "השמים שמים לה' והארץ נתן לבני אדם". קומט אויס אז דער וואס נעמט און עסט אן א ברכה גזל'ט דעם הקדוש ברוך הוא און אויך כנסת ישראל, ווייל ער האלט צוריק פון זיי דעם שפע. נאר רש"י טייטשט דאס נישט בנוגע א ברכה, נאר בנוגע א מחטיא את הרבים: ער גזל'ט דעם הקדוש ברוך הוא און טיילט אפ פון אים זיינע קינדער. און ווער איז דער "איש משחית"? זאגט רש"י: דאס איז ירבעם, וואס האט אזוי געטאן - ער האט מחטיא געווען דעם רבים, און אפגערויבט פונעם הקדוש ברוך הוא זיינע קינדער, און אפגערויבט פון עם ישראל די גוטס וואס איז דער חיבור צום קודשא בריך הוא, און צום סוף האט די גזילה געברענגט צום גלות.
דער הגר"א: "פון וועמען האב איך גענומען? פון מיין טאטן"
דער הגר"א פרעגט: פארוואס זאגט ער "אין פשע"? ווייל ער זאגט צו זיך: פון וועמען האב איך גענומען - פון מיין פאטער און מיין מוטער, און ממילא וועט דאך אלעס זיין מיינס צום סוף, אויב אזוי איז דאך דא נישט קיין פשע. ער שפירט זיך ווי א בעל הבית שוין פון יעצט, ער ירש'נט זיי ביי זייער לעבן, און מיינט אז ער מעג נעמען. און דאס איז א שרעקליכע זאך. מען דערציילט א מעשה, ווי א קינד איז געווען אמאל א ביסל תמים, און איין טאג איז ער געקומען צו א חבר און יענער האט געזאגט אז ער וויל גיין קויפן אייזקרעם. האט ער אים געזאגט: נישטא קיין פראבלעם, נאר פון וואו נעמט מען געלט? האט ער אים געזאגט: נישטא קיין פראבלעם. ער איז צוגעגאנגען צום טאש פון זיין מאמען, און ארויסגענומען אן דעם וואס זי זאל זען - אין היינטיגע מושגים לאמיר זאגן צוואנציג אדער דרייסיג שקל - און איז געגאנגען. ס'איז שווער צו פארגעסן דעם שאק וואס האט ארומגענומען דעם חבר אין יענע מינוט: ווי קען א מענטש אזוי צוגיין צום טאש פון זיין מאמען און ארויסנעמען געלט אן רשות! שפעטער פארלירט מען די תמימות און מען פארשטייט אז עס זענען דא אזעלכע זאכן און נאך ערגערע. אבער אויף יעדן פאל איז פארהאן אזא מציאות אז א מענטש זאגט "אין פשע": אין דעם שכן'ס שטוב וועט ער נישט אריינגיין גנב'ענען צוואנציג שקל, אבער פון זיין מאמעס טאש - "ס'איז דאך פון מיין מאמע, ס'איז פון דער היים, ס'איז אונזערס", פון מיין פאטער האב איך גענומען און קיין עוול איז נישטא אין מיין האנט.
דער הגר"א: וואס איז א "איש משחית"
און וואס איז דער טייטש פון "חבר הוא לאיש משחית"? מיר געפינען דעם לשון ביי א נואף: "נֹאֵף אִשָּׁה חֲסַר לֵב מַשְׁחִית נַפְשׁוֹ הוּא יַעֲשֶׂנָּה". אויב אזוי, ווער ווערט אנגערופן א משחית - דער וואס איז נואף מיט אן אשה. און וואס איז דער שייכות צווישן דעם וואס גזל'ט זיין פאטער און מוטער און א נואף? זאגט דער הגר"א: די גמרא זאגט אז כל הנהנה מן העולם הזה בלא ברכה איז כאילו ער האט געגזל'ט זיין פאטער און זיין מוטער. און מען דארף באמערקן: "כלה בלא ברכה אסורה כנידה", און נידה איז דאך אן איסור כרת רחמנא ליצלן, און ווער עס איז עובר אויף אן איסור כרת משחית זיין נפש - זיין נפש ווערט נכרת פון אירע הייליגע אויבערשטע ווארצלען. און דאס איז: גוזל אביו ואמו ואומר אין פשע, דער מענטש וואס עסט אן א ברכה - איז א חבר צו אן איש משחית, פונקט ווי איינער וואס איז נואף מיט א פנויה.
און וואס איז א נואף מיט א פנויה? ער איז דאך אן א ברכה - עס איז נישטא דארט קיין ברכת הנישואין, מען האט איר נישט אריינגעפירט אונטער דער חופה. און ער זאגט צו זיך: וואס האב איך דען געטאן, זי איז דאך נישט קיין אשת איש נאר א פנויה. אויף אזא מענטש האט דער פסוק געזאגט "חסר לב", און ער איז אן "איש משחית" - ווייל כלה בלא ברכה אסורה לבעלה כנידה, און דער הבא על הנידה פארדארבט זיין נפש און ווערט נכרת פון זיין אויבערשטן ווארצל. קומט אויס אז דער הבא על האשה אן א ברכה איז ממש אן איש משחית. און דעריבער אויך דער גוזל אביו ואמו, וואס דאס איז אזוי ווי איינער וואס עסט אן א ברכה, איז ענליך צו איינעם וואס איז נואף מיט א פנויה אן א ברכה, און ווערט פאררעכנט ווי א משחית נפשו. און לויטן הגר"א קען גאר זיין אז דער גאנצער פסוק רעדט פון א כלה בלא ברכה, ווייל פון דעם וואס ער זאגט "כל הנהנה מן העולם הזה בלא ברכה" זעט מען אויס אז ער טייטשט אפילו די גמרא נישט אויף איינעם וואס עסט א פרי אן א ברכה, נאר אויף איינעם וואס נעמט א פרוי: ווער עס געפינט זיך מיט איר אן א ברכה - אן די שבע ברכות - אויף אים זאגן מיר אז ער איז בגדר חבר לאיש משחית, וואס ער משחית זיין נפש און עס איז כאילו ער איז בא על הנידה.
א חבר צו ירבעם בן נבט
חז"ל זאגן: ער איז א חבר צו ירבעם בן נבט, וואס אויך ער האט געגזל'ט זיין פאטער און זיין מוטער. הקדוש ברוך הוא ווערט אנגערופן א פאטער - און וואס איז געווען מיטן פאטער, ער האט פארטריבן זיינע קינדער אין גלות. און כנסת ישראל, די שכינה הקדושה, ווערט אנגערופן א מוטער, שנאמר "ובפשעכם שֻׁלחה אמכם".
און די זאך שטייט אויך אין קבלה. מען באציט זיך צו קודשא בריך הוא ווי דכורא ונוקבא - נישט אז עס איז חלילה פאראן אזא זאך אין קודשא בריך הוא, נאר דאס איז די בחינה פון די ספירות, ווי מען האט שוין מסביר געווען באריכות. "קודשא בריך הוא" איז אין די ספירות דער פרצוף ז"א, זעיר אנפין, דער שטאנד פון די זעקס ספירות: חסד, גבורה, תפארת, נצח, הוד, יסוד - דאס איז די בחינה פון דכורא. "ושכינתיה" - דאס איז די נוקבא, ספירת המלכות, און דאס איז די שכינה הקדושה. און ווען מען זאגט "לשם ייחוד", איז די כוונה א זיווג, דהיינו אן השפעה פון דער העכערער מידה פון קודשא בריך הוא וואס ער איז דער דכורא צום נוקבא וואס איז די מלכות, און די השפעה ברענגט ארויס תולדות, און פון דעם קומט דער שפע אראפ צו אונזער וועלט. קומט אויס אז ער איז א חבר צו ירבעם בן נבט, וואס האט געגזל'ט קודשא בריך הוא ושכינתיה - הקדוש ברוך הוא וואס ווערט אנגערופן אבינו, און די שכינה הקדושה וואס ווערט אנגערופן אמנו.
דער רלב"ג: די געוואוינהייט פון גזל
דער רלב"ג ערקלערט: דער דאזיגער מענטש, וואס גזל'ט מיטן מחשבה אז סיי ווי אלעס וועט צום סוף זיין מיינס, ער איז א "חבר לאיש משחית" - ווייל ער וועט זיך צוגעוואוינען צו גזל'נען, און דאס איז דאס ערגסטע פון אלעם. ווען א מענטש געוואוינט זיך צו צו טאן אן עבירה, זענען שוין מער נישטא קיין גרעניצן; מען קען נישט זאגן "דארט איז דאס טאטע און מאמע און דא איז א צווייטער" - דו האסט זיך צוגעוואוינט צו גזל'נען, און מארגן וועט דאס שוין זיין ביי א צווייטן אויך, נישט נאר ביי זיין פאטער און מוטער. און דעמאלט "חבר הוא לאיש משחית", דאס הייסט דער מענטש וועט משחית זיין אנדערע מיט זיינע מעשים און וועט זיי באגזל'נען; און מיט דעם אליין וואס ער באגזל'ט זיי, טוט ער זיי משחית זיין.
דער מלבי"ם: דער פסוק אלס המשך צום מחליק לשון
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער דאזיגער פסוק איז א המשך פונעם פריערדיגן פסוק. דארט האבן מיר געזען "מוכיח אדם אחרי חן ימצא ממחליק לשון", און דא ברענגט ער א משל אויף א מחליק לשון. וואס איז דער משל? א מענטש וואס גזל'ט זיין פאטער און זיין מוטער, וואס דאס איז די ערגסטע מעשה: עס איז פאראן אין דעם גזילה, וואס פאר זיך אליין איז דאס שלעכט; און נאך מער אז דאס איז פון זיין פאטער און פון זיין מוטער, וואס מען וואלט געדארפט האבן צו זיי הכרת הטוב, און מען וואלט אדרבה געדארפט היטן אויף זייער געלט און זיי מכבד זיין - און דו ביסט געגאנגען און זיי באגזל'ט. דער גזל פאר זיך אליין איז חמור, און פון פאטער און מוטער איז דאס זיבן מאל מער חמור. און זאגט דער מלבי"ם: וויסן זאלסטו, אזוי איז דער מחליק לשון - אז אפילו אויף איינעם וואס באגזל'ט זיין פאטער און מוטער זאגט ער "אין פשע".
און דאס איז זייער וואונדערבאר, ווייל דאס איז א דירעקטער המשך פונעם פריערדיגן פסוק. וואס איז א מחליק לשון? א מענטש וואס מיט זיינע שיינע גלאטע רייד זאגט ער דיר: "ניין, ס'איז בסדר, אלעס וואס דו טוסט איז גוט, ס'איז כשר, ס'איז נישטא קיין פראבלעם דערמיט". אזא מענטש איז ביכולת צו זאגן "אין פשע" אפילו אויף איינעם וואס באגזל'ט זיין פאטער און זיין מוטער; ער גלעט מיט זיין לשון און אפילו די שווערסטע עבירות מאכט ער גלאט, און זאגט דיר: עס איז נישטא קיין פשע, ס'איז בסדר, וואס דו האסט געטאן איז נישט געפערליך. און דער דאזיגער מחליק לשון - "חבר הוא לאיש משחית": ער איז א חבר און א שותף פונעם גזלן וואס האט משחית געווען זיין וועג, ווייל מיט דעם וואס איך האב דיר געמוטיגט בין איך דיין שותף; מיט דעם וואס איך האב דיר געגעבן לויב-ווערטער און דיר צוגערעדט שיינע גלאטע ווערטער, האב איך דיר געמוטיגט ווייטער צו גיין מיט די מעשים, און איך בין א שותף צו אלעס וואס דו האסט געטאן.
און דער מלבי"ם לייגט נאך צו: ער איז א חבר צום משחית וואס קומט משחית זיין דעם חוטא און באצאלן אים זיין שטראף. דאס הייסט, נישט בלויז ביסטו א חבר צו דעם מענטש, נאר דו ביסט א חבר צום מלאך המשחית וואס וועט קומען זיך רעכענען מיט אים - דער זעלבער מלאך המשחית וועט אפשטאטן א באזוך אויך ביי דיר. מיט פשוט'ע ווערטער: דער וואס וועט זיך אפרעכענען פונעם גזלן וועט זיך אויך אפרעכענען פונעם חנפן וואס שווארצט אים אויס און זאגט אים "דיינע מעשים זענען כשר", און וועט אים אויך שטראפן. וואס דען, דער דאזיגער מענטש האט דאך גורם געווען זיין חבר דעם עונש, און ווי קען זיין אז ער זאל ארויסגיין פריי אן קיין שום עונש?
צום סך-הכל:
די צוויי פסוקים לערנען אונז אויס איין אמת פון פארשידענע זייטן. "מוכיח אדם אחרי חן ימצא ממחליק לשון" - די תוכחה איז שווער אינעם ערשטן מאמענט און זעט אויס ווי שנאה, אבער נאך א שטיק צייט ווערט קלאר אז דער מוכיח איז דער אמת'ער אוהב: אזוי משה קעגן בלעם, אזוי ירמיהו קעגן די נביאי השקר, און אזוי אן עלטערן וואס שטעלט גרעניצן פאר זיין קינד. מענטשן שעצן אן איש אמת וואס גייט מיט זיין וועג ביזן סוף, און פאראכטן א מחליק לשון וואס זוכט שטענדיג צו געפעלן. און "גוזל אביו ואמו ואומר אין פשע" איז דער שליסנדיגער משל: דאס איז דער חוטא וואס רעכטפארטיגט זיך אליין, און דאס איז אויך דער חנפן וואס זאגט "אין פשע" אפילו אויף דעם הארבסטן פון די הארבע - און זיין סוף איז אז ער איז א חבר און שותף צום איש המשחית, און מען וועט זיך אפרעכענען פונעם חנפן פונקט ווי מען רעכנט זיך אפ פונעם חוטא אליין.