אין די פֿאָרלייגנדיקע פּסוקים פֿירט שלמה המלך ווײַטער אויס און שטעלט אונדז אויף די יסודות פֿון דער הנהגה: דער ווערט פֿון אַ קלוגן זון און וואָס ער פּועל'ט פֿאַר זײַן פֿאָטער אויף דער וועלט און אויף דער יענער וועלט, די מעלה פֿון עַרמוּמיות - די פֿעיִקייט צו זען דעם סוף פֿון דער זאַך און זיך אָפּצוהיטן פֿונעם שלעכטן איידער עס קומט, דער מוסר פֿון ערבות, און דער גרויסער ווערט פֿון חִדּוּד התורה בחבֿרותא און פֿון דבֿקות אין אַ חכם. מיר וועלן גיין לויטן סדר פֿון די פּסוקים, ברענגען די ווערטער פֿון די ראשונים און דעם ביאור פֿונעם מלבי"ם, צוזאַמען מיט די מדרשים און מעשׂיות וואָס געהערן צו זיי.
חֲכַם בְּנִי וְשַׂמַּח לִבִּי וְאָשִׁיבָה חֹרְפִי דָבָר׃ (יא) - ווער קלוג, מײַן זון, און דערפֿריי מײַן האַרץ, כּדי איך זאָל קענען ענטפֿערן אַ וואָרט צו דעם וואָס לעסטערט מיך.
קודם־כּל דאַרף מען וויסן אַז "חֲכַם" דאָ איז נישט קיין שם עצם, נאָר אַ פועל, אַן אָנווײַזונג אויף אַ פּעולה: מאַך זיך קלוג, מײַן זון. דאָס איז אַ ציווי. דער אבן עזרא טײַטשט דאָס וואָס שטייט "ואשיבה חורפי דבר" - מען שפּאָט און לעסטערט מיך פֿאַר וואָס איך האָב נישט קיין פֿאַרשטענדיקן זון, און פֿון דעם מאָמענט וואָס דו וועסט קלוג ווערן וועט בײַ מיר זײַן אַן ענטפֿער: זעט וואָס פֿאַר אַ באַשׂכּלטן זון איך האָב.
דער גר"א ערקלערט אויף נאָך אַן אופֿן: מיט דעם וואָס דו וועסט זײַן אַ חכם - דערפֿרייסטו מײַן האַרץ, און דו גיסט מיר אויך דעם כּוח צו ענטפֿערן. עס זענען געווען אַזעלכע וואָס האָבן מיך געלעסטערט, געפֿרעגט אויף מיר שווערע קשיות און אַוועקגעשטעלט תמיהות, און איך האָב נישט געהאַט קיין תּשובֿות. אָבער אַז מײַן זון איז אַ חכם - וועסטו מיר געבן תּשובֿות, דו וועסט מיר צושטעלן געדאַנקען וואָס זיי צו ענטפֿערן. און אַזוי אויך אויף דער יענער וועלט: "ושׂמח לבי" אין גן עדן, "ואשיבה חורפי דבר" - אויף די טויערן, ווי דער פּסוק זאָגט: "כחצים ביד גבור... לא יבושו כי ידברו את אויבים בשער". דאָרט אויבן וועסטו האָבן כּוח און מהלכים צווישן די שטייענדיקע, און פֿאַרוואָס? ווײַל דו האָסט אַ זון אַ גרויסן אין תּורה, און ווען דער זון ווערט קלוג אין תּורה איז דאָס בבחינת "ברא כרעא דאבוה" - דער זון איז דער פֿאָטערס פֿוס, און ער מאַכט מעגלעך פֿאַרן פֿאָטער אָפּצוגעבן אַן ענטפֿער צו זײַנע לעסטערער דאָרטן אין עולם האמת.
דער מצודת דוד ערקלערט אַז דער ציווי דאָ זענען די רייד פֿון שלמה המלך צו זײַן זון: ווער קלוג אין תּורה, דערפֿריי מײַן האַרץ, און ווען דו וועסט זײַן אַ חכם וועל איך קענען ענטפֿערן דעם וואָס לעסטערט מיך. אָבער אויב דו וועסט זײַן אַ סכל - וועל איך מוזן לייגן אַ האַנט אויפֿן מויל, כּדי עס זאָל זיך נישט אַנטפּלעקן מײַן בושה אַז איך האָב אַן אומפֿאַרשטענדיקן זון, אַ חסר דעת. מע פֿרעגט אים, מע רעדט מיט אים און מע זעט אַז ער האָט נישט קיין שׂכל, און דאָס איז אַ גרויסער בזיון פֿאַרן פֿאָטער.
און דאָס איז וואָס עס שטייט "בן חכם ישׂמח אב ובן כסיל תוגת אמו". פֿאַרוואָס טאַקע דווקא "תוגת אמו" - דער מוטערס טרויער? ווען דער זון איז אַ חכם, נעמט אים דער פֿאָטער מיט זיך אויף יעדן אָרט: דאָס איז מײַן זון! ער רימט זיך מיט אים, "וכל רואיהם יכירום כי הם זרע ברך ה'". אויב אַזוי, אַ קלוגער זון דערפֿרייט דעם פֿאָטער, און וואָס האָט די מוטער פֿון דעם? זי איז דאָך אין דער היים. אָבער אַ זון אַ כּסיל - שעמט זיך דער פֿאָטער אים מיטצונעמען, ער זאָל נישט אָנמאַכן קיין בזיונות ווי פֿאַראַיאָר; בעסער זאָל ער בלײַבן אינדערהיים. און ווער לײַדט דעם טרויער פֿון אים? די מאַמע, וואָס דער זון בלײַבט בײַ איר אין שטוב און זי מוז אויסשטיין זײַנע נאַרישקייטן און זײַן אומפֿאַרשטאַנד.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז אַ "חכם", ווי מיר האָבן געלערנט במשך דעם גאַנצן ספר, איז דער וואָס נעמט אָן די חוקי החכמה - יענע מוסר־זאַכן וואָס מע קען נישט פֿאַרשטיין בלויז מצד שׂכל און הֶקֵּש, נאָר בלויז פֿון וואָס מיר האָבן מקבל געווען במסורה, פֿון נבואה, פֿון משה רבינו. דעריבער זאָגט ער אים: חֲכַם בְּנִי וְשַׂמַּח לִבִּי, ווײַל ביז איצט האָט מען מיך געשאלטן און געלעסטערט. און דאָ דאַרף מען געדענקען די הגדרה פֿון אַ "כּסיל" לויטן מלבי"ם: מע רעדט נישט פֿון אַ מענטש וואָס פֿעלט אים שׂכל אָדער תּפֿיסה, נאָר פֿאַרקערט, זײַנע שׂכל'דיקע כּוחות קענען זײַן גאָר הויך, נאָר ער פֿירט זיך נישט אויף לויט דער תּורה. ער ווערט אָנגערופֿן אַ כּסיל ווײַל ער גייט אויף אַ וועג פֿון זעלבסטמאָרד, אָן קיין שׂכל. און ווען מע זעט אַזאַ איינעם, זאָגט מען: אַרור שזה ילד, אַרור שזה גידל, אַרור שזה יצא מחלציו. ווידער ווען דער זון איז אַ חכם זאָגט מען: אַשרי יולדתו, ברוך שזה גידל, ברוך שזה ילד. דאָס מיינט "ואשיבה חורפי דבר" - איך וועל האָבן מיט וואָס צו ענטפֿערן מײַנע שפּעטער; אָבער אויב דו וועסט זײַן אַ כּסיל, וועט מען מיך באַשילטן און שפּאָטן, און זאָגן פֿון וואָס פֿאַר אַ געדערעם איז דער דאָזיקער זון אַרויסגעקומען.
עָרוּם רָאָה רָעָה נִסְתָּר פְּתָאיִם עָבְרוּ נֶעֱנָשׁוּ׃ (יב) - אַ פֿאָרזיכטיקער, קלוגער מענטש זעט דאָס שלעכטע און באַהאַלט זיך, אָבער די פֿעטיִים גייען ווײַטער און ווערן געשטראָפֿט.
אַן הקדמה אין עניני נוסח: דער מנחת שי ברענגט אַז אינעם דפוס פֿון נאַפּאָלי שטייט דאָ געשריבן "ערום ראה רעה ונסתר". און טאַקע אַ סך מענטשן געדענקען דעם פּסוק אַזוי - "ערום ראה רעה ונסתר ופתיים עברו ונענשו" - און זייער זכרון איז ריכטיק, נאָר דאָס איז דער נוסח אין קאַפּיטל כ"ב פּסוק ג', וווּ אַלץ שטייט מיט צוויי ווווי"ן. די מגיהים בײַ אונדז האָבן זיך פֿאַרטוישט און פֿאַרגליכן די צוויי ערטער, און דאָס איז נישט ריכטיק. בקיצור: דאָס איז דער זעלבער פּסוק, נאָר דאָ שטייט "נסתר" און "נענשו" אָן אַ ו'. און עס איז פֿאַראַן נאָך אַ שינוי: דאָרט שטייט געשריבן "פתיים" מיט צוויי יודי"ן, און בײַ אונדז "פתאים" מיט אַן אל"ף, נאָר די אל"ף איז נחה און די קריאה איז די זעלבע.
רש"י טייטשט: דער ערום איז דער מפולפל'דיגער און מחוכמ'דיגער מענטש, וואס פירט זיך מיט קלוגשאפט. ער זעט א פורעניות וואס קומט אויף דער וועלט - "ראה רעה" - און פארבארגט זיך. און וויאזוי באהאלט מען זיך פון דער רעה? ער ווייסט אז די רעה קומט צוליב שלעכטע מעשים, צוליב עבירות און קלקול, און דורך דעם ציט ער אפ זיין האנט פון דער עבירה און ווערט געראטעוועט פון דער רעה. אבער די פתיים האבן זיך נישט באהאלטן, נאר זענען אדורך אין דעם שלעכטן וועג, און זענען באשטראפט געווארן און האבן דערלייגט אויף דער זאך.
דער הגר"א דעפינירט: אן ערום איז א מענטש וואס פארשטייט דעם סוף פונעם ענין. דאס איז א סארט חכמה, ווייל ווען א מענטש איז בכוח צו פארשטיין און קומען שנעל צו מסקנות - איז דאס דאך חריפות. דער ווייניגער קלוגער מענטש דארף אויסהערן די זאך ביזן סוף, דאס אייננעמען און פארדייען, און ערשט דעמאלט כאפט ער; אבער דער פיקח - האסט леדאוויטש אנגעהויבן צו רעדן, און ער האט שוין פארשטאנען וואוהין די זאכן ציען.
אגב דארף מען דא נזהר זיין: אמאל איז דאס נישט קיין חריפות נאר סתם קוצר רוח. דער מענטש מיינט אז ער האט שוין פארשטאנען, און די זאך קומט פון גאווה - איך דארף נישט זאלסט מיר מסביר זיין, דו קענסט שווייגן, איך וועל שוין מכוון זיין דיך מוציא צו זיין ידי חובה. אזא מענטש פירט געשפרעכן פון אן איינציגן מענטש; יעדע שמועס ביי אים איז א מין מאנאלאג. ער האלט גארנישט ביים אויסהערן וואס דער צווייטער האט צו זאגן - נישט קיין חילוק צי דאס איז זיין ווייב, זיינע קינדער אדער זיין חברותא: ער האט וואס צו זאגן, און די איבעריגע זאלן בעיקר אויסהערן. און אויף דעם זאגט מען "אי דטריד למיפלט לא בלע": ס'איז אן הלכה אין הלכות דם, אז א זאך וואס שפייט ארויס בלוט, ווי למשל א לעבער, אין יענער שעה וואס עס שפייט ארויס זאפט עס נישט איין, ווייל עס איז פארנומען מיט ארויסגעבן. אזוי אויך א מענטש וואס אין א וויכוח מיט דיר איז ער די גאנצע צייט פארנומען בלויז מיט וואס ער האט צו זאגן און וועלכע טענה צו טענה'ן - פרובירט ער בכלל נישט אויפצוכאפן וואס דו זאגסט, און טראכט אפילו נישט וואס דער צווייטער האט צו ענטפערן. דאס איז א גאר שלעכטע מדה.
און אין גוף פונעם פסוק לייגט דער הגר"א צו א געוואלדיגן ביאור: דאס ווארט "נסתר" באשרייבט נישט בלויז די מעשה פונעם ערום, נאר אויך די רעה אליין. כביכול מיר לייענען: דער ערום האט געזען א רעה וואס איז נסתרת - און ער האט זיך פארבארגן. דאס ווארט לייענט זיך ווי צוויי מאל, סיי אויף דער רעה און סיי אויף דעם ערום. די רעה איז נסתרת, פארהוילן, אבער דער ערום זעט עטליכע טריט פאראויס, און אפילו ביי א באהאלטענער רעה זאגט ער דיר: וויסן זאלסטו, פון דארט קען ארויסקומען א היזק! בעת וואס דער פתי זעט נישט אויף ווייט, ער גייט אדורך און ווערט באשטראפט.
מען דערציילט אויפן בריסקער רב, אז א מענטש האט אים אמאל געזאגט: כבוד הרב, איז דער רב נישט צופיל א חששן? ס'זענען געווען וואס האבן אים באשולדיגט אין איבעריגער נערוועזקייט - פון דא וועט ארויסקומען אזוי און אזוי, און פון דארט קען ארויסקומען א חורבן, און פון דעם וועט קומען א קלקול. זיי זענען יענע שעה געשטאנען לעבן א וועלדל. האט אים דער רב געפרעגט: וואס זעסטו דא? האט ער געענטפערט: ביימער. האט ער געפרעגט: וועלכע ביימער? האט ער געענטפערט: די ביימער וואס שטייען דא קעגנאיבער. האט דער רב אים געזאגט: וואס קען איך טון אז דער הקדוש ברוך הוא האט מיר געגעבן דעם כוח צו זען אויך דעם לעצטן בוים פונעם וועלדל? דערפאר, ווען דו פרעגסט מיר וואס וועט זיין, זע איך שוין דעם לעצטן בוים, און דו זעסט נאר די ביימער פאר דיר. און דער בריסקער רב האט צוגעלייגט: און ס'זענען דא אזעלכע וואס אפילו די ביימער פאר זיי זעען זיי אויך נישט. ס'איז דא א בלינדקייט אין הנהגה וואס איז אזא, אז אפילו א פראבלעם וואס איז אפן פאר די אויגן, וואס איז גארנישט דער "לעצטער בוים" נאר ממש פאר די אויגן, זעט עס דער מענטש נישט, ביז ער צעקלאפט זיך דעם קאפ און כאפט קלעפ, און ערשט דעמאלט פארשטייט ער אז דא איז געווען א פראבלעם. און טאקע תמיד פלעגט דער בריסקער רב פאראויסזען דעם סוף, און זיינע ווערטער פלעגן מקוים ווערן.
און נאך דערציילט מען: דער בריסקער רב האט געבעטן פון זיינע בני בית, אז אויב מען קלאפט אין דער טיר זאל מען אים אויפוועקן, אפילו צוויי אזייגער ביינאכט, און ס'איז נישט קיין חילוק וועגן וואס. ער איז געגאנגען שלאפן, און צוויי אזייגער ביינאכט האבן זיך געהערט שוואכע קלעפ. האט מען אין שטוב געטראכט: דער רב שלאפט שוין - אבער מען האט זיך גלייך דערמאנט און געגאנגען אים אויפוועקן, און ער איז ארויס מיט זיי. צוויי שעה שפעטער איז ער צוריקגעקומען, און מען האט אים געפרעגט: וואס איז געווען דער ענין? האט ער זיי געזאגט: איך האב געוואוסט אז ס'דארף פארקומען היינט אן אסיפה איבער א גאר וויכטיגן ענין, און איך האב געוואוסט אז מען וויל דארט מאכן אן הכרעה קעגן מיין דעת, און איך האב געוואוסט אז זיי וועלן עס טון מיט חכמה און וועלן זאגן אז זיי האבן געוואלט פרעגן מיין דעת און האבן געשיקט צו מיר אהיים, נאר איך בין געשלאפן, און דערפאר האבן זיי אנגענומען די החלטה. דערפאר האב איך אייך געזאגט אז איר זאלט מיר אויפוועקן אפילו צוויי אזייגער ביינאכט. און בחסדי ה' האט איר מיר אויפגעוועקט, בין איך גלייך געגאנגען, זיך אריינגעמישט אינעם נושא, אויסגעדריקט מיין התנגדות - און דער ענין איז אראפגענומען געווארן פונעם סדר היום.
דאס איז א חכם וואס זעט עטליכע מהלכים פאראויס: ער הייבט נישט אן טראכטן וואס מען טוט ערשט ווען ס'איז שוין געווארן א שוקת שבורה. און מען פלעגט שוין זאגן דעם חילוק צווישן א פיקח און א חכם: דער פיקח ווייסט נישט אריינצוגיין אין דער בלאטע וואס דער חכם ווייסט וויאזוי ארויסצוקריכן דערפון - די גרעסערע חכמה איז צו זען פאראויס וואו ס'איז דא א פראבלעם און נישט אריינגיין דערין. "ערום ראה רעה נסתר": ער איז בכוח צו זען פארבארגענע שלעכטס וואס א געווענליכער מענטש זעט נישט, און דורך דעם זיך באהאלטן דערפון.
"פתאים עברו נענשו" - די פתאים גייען אדורך און ווערן באשטראפט צוליב יענער רעה. זיי פארשטייען נישט דעם סוף, ס'קומט אויף זיי די צרה, און דער הגר"א זאגט אז זיי ווערן באשטראפט אויך פאר דער צרה אליין, דאס הייסט זיי ווערן געמשפט אויף דעם וואס זיי האבן זיך נישט געהיט. גיט אכט: א מענטש וואס גייט אין א מקום סכנה און ווערט געשעדיגט - "ואך את דמכם לנפשותיכם אדרוש". פון הימל משפט מען אים, און אמאל דן מען אים אפילו ווי א מתאבד: פארוואס ביסטו געגאנגען טון אזא געפערליכע זאך? וואס זענען געווען די שאנסן איבערצולעבן? נאר וואס דען, ער זוכט זיך שווערע שפילערייען און עקסטרעמע ספארט. דו האסט זיך איינגעשטעלט אין סכנה - וועט מען דיר תובע זיין אויף דעם וואס מען האט צוגענומען דיין נפש. און אפילו דו וועסט זאגן "איך בין געראטעוועט געווארן בדרך נס" - ציט מען דאך אראפ פון זיינע זכויות, ווייל דו ביסט געראטעוועט געווארן דורך א נס, און פון דעם נס שלעפט מען אראפ. דערפאר ווערן די פתאים באשטראפט סיי אויפן עצם אריבערגיין און סיי אויף זייער מיתה, וואס מען פאדערט פון זיי דאס בלוט פון זייער נפש.
דער רלב"ג טייטשט דעם פסוק אין עבודת הנפש: דער ערום, דער חכם, זעט די הבלים פונעם גוף און זייער שלעכטס, דאס נאכשלעפן זיך נאך תאוות, ווי שטארק די זאך שאדט דעם מענטש און חרוב'ט אים אפ פונעם גוף ביזן נפש - און דורך דעם "ונסתר", באהאלט ער זיך פון די תאוות און גייט אין דרך ה'. אבער די פתאים זענען זיכער אז זיי וועלן קענען הנאה האבן פון אלע וועלטן, און פארשטייען נישט אז אין דעם מאמענט וואס מען גייט אריבער - ווערט מען באשטראפט. זיי גייען נאך די תאוות פון זייער הארץ און צאלן א טייערן פרייז.
דער מלבי"ם, וועלכער האט באמערקט אז דער פסוק איז שוין פריער געווארן איבערגעחזרט, פארענטפערט: אויבן האט עס גערעדט פון דער רעת הזמן, און דא רעדט עס פון דער רעת הנפש. רעת הזמן זענען די צרות וואס מאכן זיך אין דער מציאות פון א מענטשנס לעבן אויף דער וועלט - ער זעט פאר זיך א גרוב און היט זיך דערפון, און נישט דוקא א נאטירליכע גרוב, נאר יעדע קומענדיגע צרה וואס ער זעט פאראויס און היט זיך פון איר. און דא רעדט מען פון רעת הנפש: דער ערום זעט די רעה וואס איז עתיד צו קומען אויף דעם וואס פארלאזט די דרכי החכמה - אזוי ווי ער האט פריער געזאגט "חכם בני ושמח לבי" - ער זעט די רעה פון דעם וואס פארטיפט זיך נישט מיט חכמה אין דער תורה, און פארבארגט זיך; אבער די פתאים זענען אדורך און זענען באשטראפט געווארן.
קַח בִּגְדוֹ כִּי עָרַב זָר וּבְעַד נׇכְרִיָּה חַבְלֵהוּ׃ (יג) - נעם זיין קלייד, ווייל ער איז געווארן א ערב פאר א פרעמדן, און וועגן א פרעמדער פרוי נעם פון אים א משכון.
מיר וועלן קודם מסביר זיין דעם פשוטו של מקרא. א מענטש וואס איז געווארן א ערב - דאס הייסט, ער האט אונטערגעשריבן ערבות - פאר א פרעמדן מענטש, און דער מלווה קומט מאנען זיין געלט, און דער לוה האט נישט מיט וואס צו באצאלן. פון וועמען מאנט מען? פונעם ערב. אויף דעם זאגט דער דיין צום מלווה: קח בגדו - מאן איין פונעם ערב זיין קלייד, כי ערב זר, ווייל ער איז דאך געגאנגען און געווארן א ערב פאר א פרעמדן מענטש. "ובעד נכריה חבלהו" - לויטן פשוטן טייטש איז דאס דער זעלבער געדאנק מיט אנדערע ווערטער, אויפן שטייגער פון "לא תחבול שלמת רעך", וואס חבילה מיינט צונעמען די שלמה (דאס מלבוש): וויבאלד ער איז געווארן א ערב פאר א פרעמדער, נעם פון אים זיין קלייד אלס משכון.
מְבָרֵךְ רֵעֵהוּ בְּקוֹל גָּדוֹל בַּבֹּקֶר הַשְׁכֵּים קְלָלָה תֵּחָשֶׁב לוֹ׃ (יד) - דער וואס בענטשט זיין חבר מיט א גרויס קול גאר פרי אינדערפרי, פאר א קללה וועט עס אים גערעכנט ווערן.
דער אבן עזרא פארבינדט די צוויי פסוקים איינע מיט די אנדערע: יענער מענטש איז געווען א ערב פאר א פרעמדן מענטש, ער האט אונטערגעשריבן פאר אים ערבות, און אצינד בענטשט ער זיין חבר דעם מלווה מיט א גרויס קול, כדי אנדערע זאלן הערן ווי ער לויבט און בענטשט אים. און וואס וויל ער דערמיט פארדינען? צו געפעלן אין זיינע אויגן - זעסט דאך, איך האב געזאגט אויף דיר גוטע ווערטער, איך האב דיך געלויבט - און דאס אלעס כדי ער זאל נישט צונעמען זיין קלייד. ווארום דער ערב, אזוי ווי דער לוה האט גארנישט באצאלט, קומט מען און מען נעמט פון אים אפילו די גלימא דעל כתפיה, אפילו זיין אייגן קלייד. און דעריבער טוט ער דאס דווקא גאר פרי אינדערפרי, כדי מען זאל יענעם אינדערפרי נישט צונעמען זיין קלייד; ווייל דער דין איז דאך אז ביינאכט גיט מען אים כסות לילה און מען נעמט כסות יום, און בייטאג גיט מען אים צוריק כסות יום און מען נעמט כסות לילה: מען קען נישט צונעמען אלס משכון די שלאף-קליידער בשעת ער שלאפט, און מען קען נישט צונעמען די טאג-קליידער מיט וועלכע ער גייט ארויס צו דער ארבעט.
בַּרְזֶל בְּבַרְזֶל יָחַד וְאִישׁ יַחַד פְּנֵי רֵעֵהוּ׃ (יז) - אזוי ווי אייזן שארפט זיך דורך אייזן, אזוי שארפט א מענטש דאס פנים פון זיין חבר.
"יחד" דא איז מלשון חידוד, שארפן. ווען מען וויל שארפן אייזן, רייבט מען עס אן מיט אן אנדער אייזן; אזוי אויך צוויי תלמידי חכמים מחדדין זה את זה בהלכה, זיי שארפן אויס איינער דעם צווייטן אין הלכה. פון דא זעט מען די וויכטיקייט פון לערנען דווקא בחברותא: ווען מען לערנט צוזאמען, שארפט איינער אויס דעם צווייטן, מען פרעגט קושיות און מען ברענגט פירכות. אבער דער וואס לערנט אליין - "חרב אל הבדים ונואלו", דער מענטש ווערט אן אוויל און פארארימט אין פארשטאנד. און ווען עס איז פאראן איינער וואס שארפט אים אויס, אדרבה, ער פארטיפט זיך פיל טיפער אין דער תורה.
דער אבן עזרא טייטשט אויף אן אנדערן אופן: "פנים" מיינט דא כעס און צארן, אזוי ווי "פני ה' חלקם", און אזוי ווי "ופנים לא היו לה" - א צארנדיג פנים. און לויט דעם: פונקט ווי אייזן ווערט געשארפט דורך אן אנדער אייזן, אזוי ווערט א מענטש געשארפט צו קריגן זיך מיט זיין חבר ווייל ער זעט "פנים", דאס הייסט דעם כעס פונעם חבר. און די זאך וועט ווייטער ערקלערט ווערן ביי "כמים הפנים לפנים": ווען מען באקומט פונעם חבר א בייז פנים, ווערט דער מענטש אויפגעשארפט צו קריגן מיט אים. קומט אויס אז לויטן אבן עזרא איז דאס א משל אויף א מריבה און אויף א נעגאטיווער זאך.
דער גר"א ברענגט די ווערטער פון חז"ל: אויב דו זעסט א תלמיד חכם וואס איז שווער און שארף ווי אייזן - בינד אים ארום דיינע לענדן, ווייל פון אים וועט ארויסקומען תורה, אזוי ווי עס שטייט "ומעז יצא מתוק". דאס הייסט, כדי עס זאל זיין א חידוד מוזן ביידע זיין געשארפט, און דעמאלט שארפן זיי אויס איינער דעם צווייטן. און אזוי איז טאקע געווען ביי רבי יוחנן און ריש לקיש: ווען ריש לקיש איז נסתלק געווארן, האט מען געברענגט פאר רבי יוחנן אן אנדערן תלמיד חכם ער זאל זיצן און לערנען מיט אים, און רבי יוחנן איז ארומגעגאנגען און געוויינט: וואו ביסטו בר לקישא, וואו ביסטו בר לקישא! און פארוואס? האט ער געזאגט: אויף יעדער מימרא וואס איך פלעג זאגן, פלעגט מיר בר לקישא פרעגן פיר און צוואנציק קושיות, און די קושיות דארפן תירוצים; און וויבאלד ער פרעגט אפ פון אן אנדער ארט, מוז איך מאכן א חילוק, און דער חילוק באשאפט א נייעם דין - אז אין אזא פאל איז דער דין אזוי, און אין אן אנדער פאל אזוי, און דער חילוק איז געבוירן געווארן בכוח פון דער קושיא. אבער דער תלמיד חכם וואס איר האט מיר געברענגט, אויף יעדער הלכה וואס איך זאג ברענגט ער מיר פיר און צוואנציק ראיות און סיועים: אזוי האט יענער געשריבן, און אזוי האט יענער געזאגט, און אזוי שטייט אין דער משנה, און אזוי זאגט יענער אמורא - און וואס האב איך פון דעם? אז איך זאג גוט? דאס ווייס איך שוין אליין! איך וויל מען זאל מיר זאגן אז איך זאג נישט גוט, מען זאל אפפרעגן מיינע ווערטער, און דעמאלט וועט זיין א קושיא פון אן אנדער פלאץ, וועל איך עס מוזן פארענטפערן, און עס וועט נתחדש ווערן א נייער מהלך און א סברא וואס מען האט פריער נישט געזאגט.
קומט אויס לויטן גר"א, אז כדי עס זאל מקוים ווערן "ברזל בברזל יחד" מוזן ביידע זיין געשארפט, און דעמאלט שארפן זיי טאקע אויס איינער דעם צווייטן; אבער אויב זיי זענען נישט געשארפט, וועלן זיי זיך נישט אויסשארפן.
דער מלבי"ם ערקלערט: א שווערד, כדי זי זאל שטיין אויף איר ריכטיקער צורה, מוז זי זיין געשארפט - אן א שארפונג איז זי גארנישט קיין שווערד. און דאס שארפן נעמט אויך אראפ דעם זשאווער, ווייל אין יענע צייטן איז די ארבעט פון באארבעטן מעטאל געווען פשוט און פרימיטיוו און יעדע זאך האט גרינג ארויפגעצויגן זשאווער, און מען האט עס געדארפט אפווישן און רייבן, און דורך דעם רייבן גייט דער זשאווער אוועק. אזוי אויך "ואיש יחד פני רעהו": דורך דעם וואס מען הארעוועט אין דער תורה, איינער איז מסביר און גיט צו פארשטיין פאר זיין חבר, ווי חז"ל זאגן "הרבה למדתי מרבותי, ויותר מהם מחבריי, ומתלמידיי יותר מכולם". און "פניהם", טייטשט דער מלבי"ם, מיינט זייער צורה, און די צורה פונעם מענטש איז זיין שכל און זיין חכמה - דאס זענען זיינע פנים. און דערפאר ווערן דער שכל, די חכמה און דאס פנים פונעם מענטש אויסגעשארפט איינער דורך דעם צווייטן.
נֹצֵר תְּאֵנָה יֹאכַל פִּרְיָהּ וְשֹׁמֵר אֲדֹנָיו יְכֻבָּד׃ (יח) - דער וואס היט אפ א פייגנבוים וועט עסן איר פרוכט, און דער וואס היט זיין האר וועט געערט ווערן.
רש"י טייטשט: פונקט ווי דער וואס היט אפ די פייגנבוים עסט איר פרוכט, אזוי אויך שומר אדוניו יכובד - ער וועט געניסן פונעם שכר פון זיינע מעשים און האבן דערפון תועלת. פונקט ווי דער וואס היט די פייגנבוים האט א תועלת מיט די פירות, אזוי אויך דער וואס היט זיין האר האט א תועלת פון זיין האר.
דער אבן עזרא האלט אז מעגלעך איז דאס א המשך פונעם פריערדיגן פסוק. ווייל לויט זיין שיטה האט דער פריערדיגער פסוק גערעדט וועגן א מענטש וואס שארפט זיך צו קריגן מיט זיין חבר צוליב די בייזע פנים וואס ער האט געזען. קומט דער פסוק און זאגט: מיטן האר טאר מען נישט מאכן קיין קריגערייען. מיט פשוט'ע ווערטער - ער איז נישט דיין חבר. "נוצר תאנה יאכל פריה ושומר אדוניו יכובד": מיט זיין האר פירט מען זיך נישט ווי "יַחַד פְּנֵי רֵעֵהוּ", ווייל ער איז דאך נישט דיין חבר נאר דיין האר, און מען דארף אים מכבד זיין. עס פאסט נישט זיך צו שארפן מיטן האר אזוי ווי מען שארפט זיך מיט א חבר, און ווער עס וועט אים אפהיטן פון יעדער שלעכטער זאך - וועט דער האר אים מכבד זיין.
און דאס איז א גוטע עצה אויף יעדן ארט, און אויף יעדן פלאץ איז דא אן אנדערער "אדון". מען מיינט נישט דווקא א מלך: דאס קען זיין דער באלעבאס אין דער ארבעט, דער מלמד אין כיתה, דער מנהל אין ישיבה - יעדער מענטש וואס האט די שררה אין יענעם ארט. קלוג זיך נישט אויס מיט אים, קריג דיך נישט מיט אים און שארף דיך נישט אקעגן אים, נאר א מענטש דארף אנערקענען יענעמ'ס תפקיד. שטימט עס פאר דיר - גיי ווייטער אן; שטימט עס נישט פאר דיר - בלייב נישט דארט. אבער גיין זיך קריגן מיט אים איז נישט קיין וועג. "שומר אדוניו יכובד" - אדרבה, ווען דו וועסט היטן אויף זיינע אינטערעסן, וועט ער דיך מכבד זיין און דיך אפשאצן, און עס וועט דיר נאר ארויסקומען א תועלת דערפון.
דער גר"א ערקלערט פארוואס ער נעמט דווקא א פייג: די פייג קלויבט מען נישט אויפאמאל. עס זענען דא פירות וואס ווערן צייטיג צוזאמען און מען מאכט ביי זיי איין שניט - אראנזשן, למשל, קומט מען נישט רייסן יעדן טאג, נאר אין זייער צייט רייסט מען אפ דעם גאנצן בוים. אבער די פייג איז נישט אזוי: חז"ל זאגן אז די פייג ווערט צייטיג ביסלעכווייז און מען דארף יעדעס מאל קלויבן אביסל, און קומט אויס אז זי פארלאנגט א כסדר'דיגע שמירה - וואס איך האב נעכטן געפליקט זאגט גארנישט אויף היינט, און היינט זאגט גארנישט אויף מארגן, און מען דארף קומען טאג־טעגליך זען וואס עס איז געוואקסן. און ביי א פייג איז נאך מער, ווייל זי איז ווייך און ווערט שנעל קאליע און פארפוילט. אויב מען קלויבט עס נישט אין צייט, זאל מען נישט זאגן "ביים סוף חודש וועל איך אלעס איינזאמלען", ווייל נאך צוויי טעג איז שוין דאס וואס איז געוואקסן נישט ראוי לאכילה. און דער מלבי"ם ברענגט פונעם ירושלמי אז אויך די ווערים עסן און מאכן דארט חורבנות, און דערפאר דארף מען קלויבן יעדן אינדערפרי נאך פאר די זריחה פונעם זון, ווייל אויב נישט וועלן די פרוכט וואס האבן באצייטנס רייף געווארן פארמירט ווערן מיט ווערים. קומט אויס אז די פייג פארלאנגט א "נצירה" - אן אומאויפהערליכע היטונג - ווייל זי ווערט שטענדיג צייטיג.
"ושומר אדוניו" - ווער איז דער שומר? זאגט דער גר"א אז דער שומר איז דער הויפט. היינט-צו-טאגס איז דער באציאונג פון מענטשן צו א "שומר" ווי צו א פארמעקטע פערזענליכקייט: נישט בלויז האט ער נישט קיין נאמען, נאר אז מען שיסט אויפן שר אדער אויפן ראש הממשלה, איז זיין תפקיד צו שטיין פאר זיי און איינשלינגען די קוילן און זיי שיצן מיט זיין קערפער, און אויף דעם טרענירט מען אים. ווער איז ער און וואס איז ער און ווער קען אים? קיינער נישט. ער קען זיין דער פשוט'סטער מענטש מצד זיין פערזענליכקייט, אבי ער קען טון די ארבעט. אבער אין יענע צייטן איז נישט אזוי געווען: ווען מען האט גערעדט פון א שומר ראש פארן מלך, האט מען גערעדט פון אן איש מעלה, ווי א משנה למלך. און דער גר"א ברענגט ראיות: "שֹׁמֵר לְרֹאשִׁי אֲשִׂימְךָ כָּל הַיָּמִים" - רעדט מען דען פון א פשוט'ן וועכטער? איז דאס דער כבוד וואס מען גיט אים? נאר די כוונה איז: דו וועסט זיין דער צווייטער צו מיר, ווי דער שומר הראש וואס גייט תמיד מיט מיר. און אזוי אויך "שלושת שומרי הסף", וואס זענען געווען פון די וואס זעען דעם פנים פונעם מלך - זעט מען דאך אז מען רעדט פון אנשי מעלה. קומט אויס אז "שומר אדוניו יכובד" מיינט: ווען א מענטש היט אפ זיין האר, באקומט ער כבוד ווי א מענטש וואס שטייט פארן מלך.
דער מלבי"ם ערקלערט אז א שומר אדוניו דארף זיין אזוי ווי א נוצר תאנה. דער וואס איז באמת מדבק אין זיין האר, און צו אונזער ענין דער וואס איז מדבק אין א תלמיד חכם, דארף זיין בבחינת נוצר תאנה: יעדן אינדערפרי, גאר פרי, נאך איידער עס קומען ווערים, ווייל יעדן טאג ווערן פרישע פייגן צייטיג, און ממילא פארלאנגט זיך א תמידיות'דיגע שמירה. און דער מלבי"ם איז מדייק אז עס שטייט דא "נוצר" און נישט "שומר", ווייל נצירה איז מער ווי שמירה - שמירה איז ווייניגער אנגעצויגן און גענוי ווי נצירה. און דער וואס היט די פייג און שטעלט זיך יעדן צופרי באצייטנס, ער איז דער וואס וועט עסן איר פרוכט; און אויב נישט - ביז ער וועט אנקומען, וועט ער געוואויר ווערן אז די ווערים האבן אים שוין אויסגעכאפט. און אזוי אויך "שומר אדוניו יכובד": דאס איז דער וואס געפינט זיך ביי אים יעדן אינדערפרי צו קלויבן די פירות, און וואס זענען די פירות? די פרי פון דער חכמה פונעם חכם.
און חז"ל האבן געדרש'נט דעם פסוק אויף יהושע, און פונקט אויף דעם ענין: יהושע איז געווען א נוצר תאנה. חז"ל זאגן אז ווען מען האט ממנה געווען יהושע אלס מנהיג, פלעגן די זקנים זאגן: פני משה כפני חמה ופני יהושע כפני לבנה, אוי לאותה בושה אוי לאותה כלימה. און וואס איז די בושה און כלימה? ווייל זיי האבן געמיינט אז זיי וועלן זיין די ממשיכי הדרך, און פלוצלונג ווערט קלאר אז דווקא דער וואס קומט יעדן אינדערפרי אויסשטעלן די בענק איז דער וואס פירט ווייטער די הנהגה. און וואו איז יהושע געווען אין דער צייט וואס משה רבינו איז ארויף צום הימל? ער איז געגאנגען צום נענטסטן פלאץ וואו מען האט נאר געקענט צוקומען, און עס איז אים דארט געפאלן דער מן אויף זיין ארט, און ער האט געלערנט פריוואט; און ווען משה רבינו איז אראפגעקומען, האט ער אים תיכף באגלייט פונעם בארג אראפ. און פארוואס? ווייל פונעם ארט וואו איך שטיי ביז אינגאנצן אונטן וועל איך קענען הערן נאך א דבר הלכה, איך וועל קענען באגלייטן מיין רבין און מקבל זיין פון אים נאך א זאך. דאס איז געווען די ריזיגע מעלה פון יהושע - "נוצר תאנה יאכל פריה, ושומר אדוניו יכובד". זעט מען אז צום סוף, דורך "לא ימיש מתוך האהל" - האט ער זוכה געווען צו כבוד, אז משה האט סומך געווען זיינע הענט אויף אים און ער איז נתמנה געווארן אלס דער ממשיך הדרך.
מיר האבן געלערנט אין די פסוקים פיר יסודות: "חֲכַם בְּנִי" - אז א קינד וואס ווערט קלוג אין דער תורה פרייט אויף דאס הארץ פון זיין פאטער און גיט אים אין דער האנט אן ענטפער פאר זיינע שונאים וואס לעסטערן אים, אויף דער וועלט און אויף יענער וועלט, בבחינת ברא כרעא דאבוה. "עָרוּם רָאָה רָעָה נִסְתָּר" - אז די מעלה פונעם ערום איז צו זען דעם סוף פונעם ענין און אפילו דאס פארבארגענע שלעכטס, און זיך אפצוהיטן דערפון פון פריער, בעת דער פתי גייט דורך און ווערט געשטראפט אויך אויף דעם וואס ער האט זיך נישט געהיט; און לויטן מלבי"ם איז דא די כוונה אויפן שלעכטס פון דער נפש, דאס שלעכטס פונעם וואס פארלאזט די דרכי החכמה. "קַח בִּגְדוֹ כִּי עָרַב זָר" - די ווארענונג וועגן ערבות, און די ברכה בקול גדול פרי אינדערפרי וואס איז נישט מער ווי א פרואוו זיך צו חנפ'נען כדי מען זאל נישט צונעמען זיין בגד, און דערפאר ווערט עס פאררעכנט פאר א קללה. "בַּרְזֶל בְּבַרְזֶל יָחַד" - אז די תורה שארפט זיך נאר אויס דורך צוויי געשארפטע לומדים וואס פרעגן אפ און ווארפן אפ איינער דעם צווייטן, און די פנים פונעם מענטש איז זיין צורה און זיין שכל, וואס ווערן געשארפט איינער דורך דעם צווייטן. "נֹצֵר תְּאֵנָה יֹאכַל פִּרְיָהּ" - אז דער וואס איז מדבק אין זיין רבין און אין זיין האר דארף א שטענדיגע היטונג, טאג־טעגליך און יעדן צופרי, ווי א פייג וואס מען קלויבט נישט אויפאמאל, און ווי יהושע וואס איז נישט אפגעטראטן פונעם געצעלט און האט זוכה געווען צו כבוד און הנהגה.