פתיחה
אין דעם חלק שטייען מיר ביי די ענדע פון פרק כ"ז: איין פסוק וואס רעדט פונעם אויל וואס קיין יסורים העלפן אים נישט, און פון דארט אן איבערגאנג צו א גאנצע פרשה פון "ידוע תדע פני צאנך" - אן הדרכה וויאזוי זיך צו באציען צו די קליינע נכסים, צום געשעפט, און צו די שאף, און פון דעם ארויס אויך א וואונדערבארער משל אויף א רב און א מנהיג ציבור און די הנהגה פון זיינע תלמידים. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים, מיטן פשט הכתוב, די פירושים פון רש"י, דעם הגר"א און דעם מלבי"ם, און די משלים וואס באגלייטן זיי.
אם תכתוש את האויל - די כלי הכתישה
אִם־תִּכְתּוֹשׁ־אֶת־הָאֱוִיל בַּמַּכְתֵּשׁ בְּתוֹךְ הָרִיפוֹת בַּעֱלִי, לֹא־תָסוּר מֵעָלָיו אִוַּלְתּוֹ׃ - אפילו אויב דו וועסט צעשטויסן דעם אויל אין א מכתשת צווישן די צעקלאפטע ווייץ מיט א שטעסל, וועט זיך זיין נארישקייט נישט אפטאן פון אים.
לאמיר אנהייבן מיטן פשט. "אם תכתוש את האויל במכתש" - די כוונה איז צו א מכתשת. די מכתשת איז געווען א שווערע כלי, געווענליך פון קופער, מיט א טיפן גרוב אינעווייניג (וואס מען פלעגט רופן א "וואן"). און די כלי מיט וועלכער מען שטויסט הייסט א "עלי", און רש"י ערקלערט אז עס הייסט אזוי ווייל מען הייבט עס כסדר אויף און מען לאזט עס אראפ. דער עלי איז ווי א שטעקן, וואס אונטן איז ער פלאך און אביסל ברייטער פונעם שטעקן זעלבסט, און מיט אים פלעגט מען שלאגן און צעשטויסן סממנים און אלעס וואס מען האט געדארפט צוגרייטן. בלשון התלמוד: די מכתשת איז די "אסיתא", און דער עלי איז דער "בוכנא" - יענע כלי וואס גייט ארויף און אראפ (פון דעם ווארט שטאמט דער היינטיגער טערמין "בוכנה").
"בתוך הריפות" - ריפות זענען די ווייץ וואס מען פלעגט צעמאלן און צעשטויסן אין דער מכתשת. דאס הייסט: אפילו אויב דו וועסט צעקלאפן דעם אויל אין דער מכתשת, צווישן די ריפות, דורכן עלי - וועט זיין נארישקייט נישט אפטרעטן פון אים. און דא וועקט זיך די קשיא: וואס האבן די ריפות דא צו טאן? עס וואלט דאך געווען גענוג צו זאגן "אם תכתוש את האויל במכתש לא תסור מעליו אולתו"; וואס לייגן צו די ווערטער "בתוך הריפות בעלי"?
דער ביאור פונעם הגר"א: דריי זמנים ווען א מענטש ווערט געשלאגן
ערקלערט דער הגר"א: די ריפות ווערן צעשטויסן און די כתישה ברענגט זיי א תועלת - בעת ער, דער אויל, נעמט פון דעם נישט קיין מוסר השכל. ער וואלט געדארפט זען אז דאס צעקלאפן טוט אויף ביי די ריפות און פארשטיין אז אויך ביי אים איז דאס דער תכלית, און דאך לערנט ער גארנישט פון זיי, און דערפאר "לא תסור מעליו אולתו".
און דער הגר"א לייגט צו: אין דריי באזונדערע צייטן ווערט א מענטש געשטראפט און באקומט מכות. דער ערשטער - ווען ער האט עובר געווען אויף איינע פון די לא תעשה'ס, געטאן אן עבירה שיש בה מעשה, און בית דין גיט אים מלקות. דער צווייטער - ווען דער הקדוש ברוך הוא שיקט זיין כעס אויף דער גאנצער וועלט, און אלע טוען "נחפשה דרכינו ונחקורה", מ'זוכט און מ'קוקט איבער די וועגן, אבער ער איז רואיג און גלייכגילטיג און עס רירט אים בכלל נישט אן; ארום אים קאכט דער שטורעם און ביי אים שטערט גארנישט, און ער פארלאזט נישט זיינע שלעכטע וועגן - און אויף אזא מענטש קומט א כעס און מכות מן השמים. דער דריטער - אז דער הקדוש ברוך הוא שיקט אויף אים א צרה און דרוק אים צו שלאגן מיט קינדער אדער מיט אנדערע זאכן רחמנא ליצלן, אן קיין שייכות צו אן עבירה וואס ער האט געטאן און אן שייכות צום כעס אויף דער וועלט, נאר אן עונש מן השמים.
און לויט דעם ווערט דער גאנצער פסוק ערקלערט: "אם תכתוש את האויל במכתש" - דאס איז דער עונש פון בית דין, וואס האבן געזען אז ער איז עובר געווען אן עבירה און האבן אים מחייב געווען מלקות. "בתוך הריפות" - איז א רמז אויף אן אלגעמיינער צרה אויפן ציבור, וואס דער גאנצער ציבור ווערט צעקלאפט, דאס הייסט זיי טוען תשובה און פארבעסערן זייערע מעשים, אבער אונזער אויל רירט זיך נישט; גארנישט צעקלאפט אים נישט, ער איז געמאכט פון אן אנדער מאטעריאל, ער ווערט נישט באאיינפלוסט און גייט ווייטער אויף זיין שטייגער און טוט נישט קיין תשובה. "בעלי" - מלשון עליון, פון אויבן, אז דער הקדוש ברוך הוא לייגט אויף אים א שטראף מן השמים און ברענגט אויף אים צרות. און אין אלע דריי ענינים - צי דורך בית דין, צי דורך די צרות הכלל וואס ער האט נישט גענומען צום הארצן און דערמיט לייגט מען צו אויף אים "שבע על חטאותיכם", צי דורך אן עונש שמים פון אנדערע חשבונות - וועט זיך זיין נארישקייט נישט אפטאן פון אים.
דער ביאור פונעם מלבי"ם: אויל, כסיל, און דיבוק הקליפה
דער מלבי"ם דערמאנט וואס מען האט שוין עטליכע מאל מבאר געווען: אן אויל איז אנדערש ווי א כסיל. "אויל" איז מלשון "אולי" - דאס איז דער ספקות'דיגער טיפ, דער סקעפטיקער. "ווער זאגט?", "עס זענען נישטא קיין קלארע ראיות", "גארנישט איז נישט זיכער", "עס זענען דא צדדים לכאן ולכאן" - די גאנצע צייט ווארפט ער אריין ספקות, ער האט ספקות אין די חוקי החכמה און גלייבט נישט אין זיי. פאר אזא מענטש העלפן קיין יסורים נישט. לעומת זה דער כסיל קען זיין א גרויסער אינטעליגענט, און ער ווייסט גאנץ גוט אז ער פירט זיך נישט אויף ווי עס דארף צו זיין - נאר ער גייט נאך די תאוות פון זיין הארץ, און די תאוה פארבלענדט זיינע אויגן. דערפאר, אויב מען וועט צעקלאפן דעם כסיל, וועלן א ביסל יסורים אים צוריקברענגען צום ריכטיגן וועג, ווייל דער אמת'ער דרך איז אים דאך קלאר; אין דעם מאמענט וואס עס וועט אים קלאר ווערן אז פון די תענוגים וואס ער האט זיך פארגעשטעלט באקומט ער נאר יסורים, וועט ער תשובה טון. אבער דער אויל וועט נישט צוריקקומען, ווייל ער האט ספקות אין די חוקי החכמה, און אויף יעדע זאך זאגט ער "אולי", און אפילו ווען מען צעקלאפט אים איז אים נישט קלאר וואס איז די תכלית פונעם צעקלאפן.
און דער מלבי"ם ברענגט א משל: עס זענען פאראן קערנדלעך וואס דער שוואלעך איז באהאפטן צו זיי מיט א דיבוק שכני, און עס זענען פאראן וואס דער שוואלעך איז באהאפטן צו זיי מיט א דיבוק עצמי. א דיבוק שכני מיינט אז עס איז נישט צוגעקלעבט ממש נאר באדעקט אים פון אינדרויסן - צום ביישפיל ביי ערד-ניסלעך (בוטנים), וואס סיי די דרויסנדיגע שאלעכץ און סיי דאס רויטע הייטעלע שיילן זיך גרינג אפ. לעומת זאת ביי ווייץ און גערשטן איז דער דיבוק עצמי, די שאלעכץ איז צוגעקלעבט צום פרי אליין, און דערפאר כדי איר אראפצונעמען דארף מען א מכתשת. דאס איז וואס דער פסוק זאגט: דער אויל, אפילו אויב דו וועסט אים צעשטויסן אינעם מכתשת וועט זיך די קליפה נישט אפטון פון אים, ווייל די פארדרייטע דעות און די הבלים אין זיין קאפ זענען נישט קיין קליפה שכנה נאר א חלק פון אים, א חלק פון זיין גאנצן וועזן און מהות. אזא קליפה גייט נישט אראפ מיט קלאפן. נישט אזוי איז דער כסיל, וואס זיין גאנצער טעות נעמט זיך פון א תאוה, און ביי אים איז די קליפה א דיבוק שכני - צעשטויס אים, און זיין נארישקייט וועט אפגעטון ווערן פון אים.
און דער מלבי"ם לייגט צו: "והגם שיכתשו אותו בתוך הריפות" - ער וואלט דאך געדארפט קוקן ארום זיך און זען וואס עס פאסירט מיט די גריץ (ריפות), אז די שאלעכץ שיידט זיך אפ פונעם קערנדל, און פארשטיין אז אפשר וויל מען פון אים אויך ער זאל אראפנעמען זיינע קליפות. אבער ער ציט נישט קיין מסקנות, ער איז נישט זיכער אין דעם, ווייל דאס איז דאך דער אויל - דער וואס צווייפלט תמיד, דער וואס איז קיינמאל נישט זיכער; און וויבאלד ער איז נישט זיכער, בלייבט ער כסדר אין זיינע ספיקות און אין זיין נארישקייט.
דער מגיד מדובנא: "מען האט נישט געמיינט מיר"
און דער מגיד מדובנא ערקלערט דאס ווארט "בתוך הריפות" אויף א באקאנטן און וואונדערבארן אופן: מען צעשטויסט דעם אויל צווישן די ריפות, און מען זאגט אים - נו, אויל, ערוועק זיך, לערן זיך אפ, צי מסקנות, זעסטו דען נישט וואס מען טוט מיט דיר? ענטפערט ער: ניין, מען האט בכלל נישט געמיינט מיר, מען האט געמיינט די ריפות, און איך געפין זיך דא בלויז בדרך מקרה. ווען דער אויל וואלט געווען אליין אינעם מכתשת, זאגט דער מגיד מדובנא, וואלט די כתישה געהאלפן, ווייל ער וואלט דאך פארשטאנען אז מען מיינט אים - וואס וואלט ער געזאגט און וויאזוי וואלט ער זיך פארענטפערט? אבער וויבאלד מען קלאפט אים בתוך הריפות, פילט ער אז ער איז דא נאר פער צופאל, און באמת האט מען געמיינט די ריפות. און דאס איז דער טעם פארוואס עס גייט נישט אפ פון אים זיין נארישקייט.
ידוע תדע פני צאנך - לאז נישט הפקר דיינע נכסים
יָדֹעַ תֵּדַע פְּנֵי צֹאנֶךָ, שִׁית לִבְּךָ לַעֲדָרִים׃ - זאלסט גוט וויסן דעם צושטאנד פון דיינע שאף, לייג צו דיין הארץ צו די עדרים.
רש"י טייטשט: עס זאל נישט זיין קל אין דיינע אויגן זיך תמיד צו פארטראכטן וואס זיי דארפן. זאג נישט "וואס איז דאס, סתם בהמות" - נאר פארטיף זיך אין אלע זייערע באדערפענישן. און דער גר"א זאגט: גיי כסדר נאכפרעגן אויפן שלום פון די שאף, און לייג דיין הארץ זיי צו מאכן עדרים עדרים, יעדער עדר פאר זיך.
דער מלבי"ם ערקלערט אז מען איז דא געקומען אונז לערנען אז מען זאל נישט איבערלאזן אונזערע נכסים אין די הענט פון אנדערע. די גמרא זאגט אז דער וואס וויל ווערן אן ארימאן (להתמסכן) - זאל דינגען פועלים און נישט זיצן מיט זיי. ווען מען שטייט נישט איבער זיי, קומט מען פינף אזייגער און מען רישט זיך אז די ארבעט איז פארטיג, און עס שטעלט זיך ארויס אז "מיר האבן זיך דא פארקלאפט", "עס איז געווען א פראבלעם", "פיר שעה האבן מיר געפרואווט דאס צו לייזן" - און אן ארבעט וואס האט געדארפט געטאן ווערן אין איין שעה האט זיך אויסגעצויגן אויפן גאנצן טאג. דאס ברענגט דעם מענטש צו עניות. דערפאר "ידוע תדע פני צאנך": לאז נישט איבער דיין געשעפט אין פרעמדע הענט, וויס וואס עס טוט זיך דארט, פיר א נאכפאלג נאך אלץ וואס מען טוט דערין; "פני" - לשון פנים אל פנים. און דורך דעם זאלסטו משתדל זיין זיי זאלן פרה ורבה זיין און ווערן עדרים עדרים. אבער אויב וועסטו זיי איבערלאזן אין יענעמ'ס הענט, קען זייער מעגליך זיין אז דו וועסט קומען און געפינען אז פון אלע שאף וואס האבן געדארפט פערן און מערן איז בלויז געבליבן איינס פון א שטאט און צוויי פון א משפחה.
כי לא לעולם חוסן - זאלסט נישט גרינגשעצן אין קלייניקייטן
כִּי לֹא לְעוֹלָם חֹסֶן, וְאִם נֵזֶר לְדוֹר וָדוֹר׃ - ווייל נישט אויף אייביג איז שטארקייט און רייכטום, און צי האלט א קרוין פון דור צו דור.
רש"י ערקלערט: אויב ביסטו רייך מיט געלט און גאלד, בלייבט דאס געלט און גאלד נישט אין דיינע הענט אויף אייביג. דערפאר זאלסטו נישט זאגן "שאף זענען דאך קלייניקייטן, איך רעכן זיך נישט מיט זיי, איך פארמאג אינוועסטירונגען, איך האב מיליאנען". זאגט דיר דער פסוק: לא לעולם חוסן, עס איז נישטא קיין שום זיכערקייט אז דער חוסן וועט אייביג אנהאלטן, און דערפאר זאלסטו נישט מזלזל זיין אין די קליינע זאכן - און דאס זענען די שאף.
איין מאל איז א מענטש געקומען צום חפץ חיים און אים געזאגט: רבי, דער רבי זאגט תמיד אז א מענטש דארף זיך היטן, ווייל מען ווייסט נישט וואס א טאג קען געבערן, עס קען זיך איבערדרייען אויף אים דאס רעדל, און דערפאר זאל מען היינט טון און שאפן וויפיל מ'קען - אבער איך פארשטיי דאס נישט. איך בין אינוועסטירט אין א האלבער וועלט: אין בענק, אין נאפט-אקציעס, אין טעקסטיל, אין גאז, אין בערזעס, אין בריליאנטן. אפילו אויב דער גאנצער בריליאנטן-צווייג וועט צוזאמענפאלן, איז דאך נאך אלץ דא נאפט; אפילו אויב דער נאפט-צווייג וועט צוזאמענפאלן, זענען נאך אלץ דא אנדערע מינעראלן, און אזוי ווייטער. איז וויזוי זאגט דער רבי אז עס קען זיך איבערדרייען אויפן מענטש דאס רעדל, און "בחצי ימיו יעזבנו" - אז פלוצלונג וועט אים דאס געלט פארלאזן? האט דער חפץ חיים אים געזאגט: עס מוז נישט זיין אז "בחצי ימיו יעזבנו" מיינט אז דאס געלט וועט פארלאזן דעם מענטש; עס קען אויך זיין פארקערט. תיכף איז דער מענטש דערשראקן געווארן און געזאגט: ניין, ניין, דער רבי זאל נישט רעדן אזעלכע ווערטער, שלא תצא שגגה מפי השליט, דער רבי זאל נישט דערמאנען אזא זאך מיט זיין מויל... ער האט שוין געכאפט דעם ענין און פארשטאנען. ווייל עס שטייט דאך נישט ווער עס פארלאזט וועמען: אויב דאס געלט וועט דיר פארלאזן - איז דאס נאך אינעם גוטן פאל; און אינעם ווייניגער גוטן פאל, חלילה, וועסטו פארלאזן דאס געלט. און דערפאר זאל א מענטש נישט גרינגשעצן אין קלייניקייטן, און נישט זאגן "די זאך האט נישט קיין ווערט" - כי לא לעולם חוסן.
דער הגר"א דערקלערט: "בית והון נחלת אבות" - על פי טבע בלייבט דאס נישט אין דיינע הענט אויף אייביג; דיינע עלטערן האבן דיר עס פארערבט, און די זאך איז דיר נישט פארזיכערט אויף אייביג. און אויך "נזר" - מיינט מען דעם כתר מלוכה: א מלך, געוויינליך איז זיין מלוכה אן אייביגע מלוכה, וואס ער ווערט נישט אויסגעוועלט יעדע פיר יאר נאר ער איז א מלך זיין גאנץ לעבן, און ער פארערבט די מלוכה צו זיינע קינדער. פונדעסטוועגן זאגט דער פסוק "ואם נזר לדור ודור" - דו האסט נישט קיין שום פארזיכערונג אז דיינע קינדער נאך דיר וועלן זיין מלכים. אט ביי דוד המלך איז געווען שלמה, און עס איז אויך געווען רחבעם דער זון פון שלמה, און אין זיינע טעג האט זיך די מלוכה צעטיילט און רוב פונעם מלכות איז אריבער צו ירבעם בן נבט. און אזוי אויך אין אונזערע צייטן, וויפיל מנהיגים און דיקטאטארן האבן געמיינט אז זייער זון וועט קעניגן נאך זיי אויף אייביג, און אומעטום איז קלאר געווארן אז עס איז נישטא קיין שום פארזיכערונג אז די מלוכה וועט בלייבן אין דיין האנט לדור ודור. דערפאר, זאגט דער הגר"א, שים לבך אויף דיינע שאף - ווייל די שאף זענען יא לדור ודור: א מענטש וואס האט א סטאדע פון טויזנט שטיק צאן, בלייבט דאס פאר זיינע קינדער נאך אים. לא לעולם חוסן, און אויך דער נזר מלוכה איז נישט לדור ודור - אבער די צאן יא.
גלה חציר ונראה דשא
גָּלָה חָצִיר וְנִרְאָה דֶשֶׁא, וְנֶאֶסְפוּ עִשְּׂבוֹת הָרִים׃ - עס איז אנטפלעקט געווארן דאס גראז און ס'האט זיך באוויזן דאס גרינס, און די גראזן פון די בערג זענען איינגעזאמלט געווארן.
דער הגר"א ערקלערט: פֿארש נאך צי עס איז אנטפלעקט געווארן דאס גראז און ס'האט זיך באוויזן דאס גרינס - גראזן און גרינצייג וואס זענען מאכל בהמה, און כאטש זיי זענען אויך פארן מענטש, איז אבער זייער עיקר פאר דער בהמה. "ונאספו עשבות הרים" - אויף די שפיצן פון די בערג איז נישט מעגליך צו פאשען די בהמה (דארט איז די לופט קילער און די רעגנס זענען מער אפט), און דערפאר זאמל איין צו דיר די גראזן פון די בערג און ברענג זיי צו דיינע שאף. און דאס איז דער המשך פונעם געדאנק: דער מענטש זאל נישט גרינגשעצן די צאן, ווייל פון זיי וועט אים ארויסקומען א גרויסע תועלת.
און דער מלבי"ם ערקלערט: "גלה חציר" - ווען עס קומט די זומער-צייט וועט זיך אנטפלעקן דאס גראז, וואס דאס איז דער מאכל בהמה, ווי עס שטייט "מצמיח חציר לבהמה"; "ונראה דשא" - אין פעלד זעט מען און עס דערקענט זיך דאס גרינס. "ועשבות הרים" - די דאזיגע זאמל איין צו דיר אין שטוב, וויבאלד מען קען דאך נישט ארויפפירן אהין די צאן.
כְּבָשִׂים לִלְבוּשֶׁךָ, וּמְחִיר שָׂדֶה עַתּוּדִים׃ - שעפּסן פאר דיין קליידונג, און דער ווערט פון א פעלד זענען די פעטע בעק.
די שעפּסן וואס האבן גוטע וואל - מיט זיי וועסטו זיך באנוצן פאר קליידונג, און וועסט הנאה האבן פון זייערע שערעכטץ. און די עתודים, וואס זענען די פעטע און געזונטע - זיי וועסטו פארקויפן, און מיט זייער געלט וועסטו קויפן פעלדער. מיט פשוטע ווערטער: דו האסט א גרויסע תועלת פון די צאן, און דערפאר זאלסטו זיי נישט גרינגשעצן, און דערפאר "ידוע תדע פני צאנך" און "שית לבך לעדרים".
ודי חלב עזים - און דער משל אויף א רב וואס פירט א ציבור
וְדֵי חֲלֵב עִזִּים לְלַחְמְךָ לְלֶחֶם בֵּיתֶךָ, וְחַיִּים לְנַעֲרוֹתֶיךָ׃ - און גענוג ציגן-מילך פאר דיין שפייז פאר דער שפייז פון דיין הויזגעזינד, און לעבן פאר דיינע דינסטן.
רש"י טייטשט: און גענוג פון דיין פרנסה זאלסטו האבן ציגן-מילך פאר דיין שפייז. די וואל האסטו שוין אראפגענומען פון זיי, און יעצט מעלק זיי אויס, און דאס וועט זיין פאר דיין שפייז און פאר דער שפייז פון דיין הויזגעזינד - באגנוגן זיך מיט דער ציגן-מילך.
און פון דא ווארט ערקלערט רש"י דעם משל פון גאנצן סוף פונעם קאפיטל: "פני צאנך" - דאס איז דער רב וואס ווערט נתמנה איבערן ציבור, וואס "ידוע תדע" און "שית לבך לעדרים" באדייט אז ער זאל זיי טראגן אין זיין שויס און זיי פירן לאנגזאם. ער זאל זיי נישט פירן מיט הארטקייט, מיט געשרייען און מיט סטראשונקעס, נאר זיינע שאף - דאס זענען די בני עדתו - זאל ער טראגן אין זיין שויס און זיי פירן בנחת. "כי לא לעולם חוסן" - עסט זייערע פירות און דער קרן בלייבט קיימת. "גלה חציר" - אז דורך דעם וואס זיין קהילה און שומעי לקחו וועלן מפרסם זיין זיינע ווערטער און זיינע שמועות וועלן זיך פארשפרייטן, וועט נתגדל ווערן די תורה; די תורה וואס איז ביז יעצט געווען אין א געוויסן ארט גייט אין גלות און ווערט פארשפרייט און מאכט אים בארימט. "כבשים ללבושך" - דאס זענען די תלמידים, וואס זיי וועלן זיין פאר אים צו א שם און צו א לבוש פון הוד והדר, אז אלע וועלן זאגן "הם זרע ברך ה'", דאס זענען די תלמידים פון פלוני הרב - און עס דערקענט זיך אויף זיי אז זיי זענען יראי אלקים, בעלי מדות און בעלי תורה. קומט אויס אז מיט דער זאך אליין וועט ער האבן א גוטן שם, און מיט דער זאך אליין וועט ער קענען להגדיל תורה ולהאדירה.
דער הגר"א ערקלערט: "די חלב עזים ללחמך וללחם ביתך" - "לחם" מיינט נישט דווקא געבאקן ברויט, נאר יעדן מאכל, אזוי ווי "כי אם הלחם אשר הוא אוכל"; און די כוונה איז אויף דיין פרנסה און אויף דער פרנסה פון דיינע בני בית. און פארוואס ביי די דינסטן נוצט ער דעם לשון "חיים" און נישט "לחם"? דאס איז וואס עס שטייט ביי אשת חיל "ותתן טרף לביתה וחוק לנערותיה": פאר איר הויזגעזינד גיט זי אלע זייערע געברויכן - טרף, אלעס וואס מען דארף; און פאר אירע דינסטן גיט זי "חוק", א באשטימטע מאס, בצמצום און מיט א קציבה. אזוי אויך דא: פאר דיר און פאר דיינע בני בית וועט דער ברויט זיין לויט אלע דיינע געברויכן, און פאר דיינע דינסטן וועסטו געבן כדי חייהן. און אינעם נמשל, ערקלערט דער הגר"א, זענען די צאן די תלמידים: געב אכטונג אויף זיי, "שית לבך לעדרים" - שטעל אויף ישיבות, כדי דורך דעם זאלן זיי זיך פירן און גיין אין וועג פון דער תורה.
תרין עטרין: מלך און מושל
און אויף "כי לא לעולם חוסן ואם נזר לדור ודור" לייגט דער גר"א צו א יסודות'דיגן ביאור: ביי מלכות זענען פאראן תרין עטרין, צוויי מינים פון מלכויות. עס איז דא א מלכות וואס קומט בירושה פון די אבות, און עס איז דא א מלכות וואס קומט פון הימל. פון די אבות - ווי שלמה, וואס האט גע'ירש'נט די מלוכה פון זיין פאטער, און אויף אים שטייט "מבניך אשית לכסא לך". פון הימל - ווי דוד, וואס זיין פאטער איז נישט געווען קיין מלך; ישי איז געווען אן אדם גדול, אבער נישט קיין מלך.
און אויף דעם יסוד ערקלערט דער גר"א די כפילות אינעם לשון פון די פסוקים. די שבטים זאגן צו יוסף: "המלוך תמלוך עלינו אם משול תמשול בנו" - זעט מען דאך אז עס איז דא א בחינה פון מלך און עס איז דא א בחינה פון מושל. און אזוי אויך ביי די דרייסיג מעלות פון א מלך ביי שמואל הנביא: "אשר ימלוך עליכם", און דערנאך "ואתם תהיו לו לעבדים" - "ימלוך עליכם" דאס איז א מלך, "תהיו לו לעבדים" דאס איז א מושל. און אזוי אויך אינעם דאווענען: "מלכותך מלכות כל עולמים וממשלתך בכל דור ודור".
און וואס איז דער חילוק? מלך - אלע קערן זיך צו שכם אחד אים צו דינען און גיבן אים דעם כתר מלוכה; דאס פאלק אליין איז דער וואס קרוינט דעם מלך, דאס פאלק נעמט אן זיין מלכות ברצון און זאגט אים "אתה תמלוך עלינו". מושל - דאס איז דורך כוח הממשלה: איך געוועלטיג איבער דיר מיט געוואלד, איך האב צוגענומען די מלוכה ווייל איך בין געווען דער גרעסטער גיבור פון יעדן, איך האב געשלאגן אלע מורדים און בין אויפגעשטאנען און גענומען די הערשאפט. רודנים וואס האבן גע'הרג'עט יעדן וואס קען שטערן, און פארשטומען יעדן צייטונג און יעדן מענטש וואס רעדט קעגן דעם שלטון, ביז די גאנצע פרעסע דערציילט נאר ווי וואונדערבאר און אויסגעצייכנט דער מושל איז - דאס זענען די וועגן פונעם מושל צו דערשטיקן זיינע קעגנער. קעגנאיבער דעם איז דער מלך דער וועמען דאס פאלק נעמט אויף ברצון.
און מיט דעם ווערט פארטייטשט דער חלום פון יוסף, וואס ער האט דערין געזען צוויי זאכן: "והנה קמה אלומתי וגם נצבה" - דאס איז א ממשלה, איך שטיי אויף און שטעל זיך אוועק און געוועלטיג מיט כוח; "והנה תסובינה אלומותיכם ותשתחוין לאלומתי" - איר קומט פון אייער אייגענעם ווילן, איר רינגלט ארום, בוקט זיך און נעמט אן מיין מלכות. דעריבער האבן אים די שבטים געענטפערט מיט ביידע לשונות: "המלוך תמלוך עלינו אם משול תמשול בנו" - צי וועסטו באקומען מלכות פון אונזער ווילן, צי וועסטו הערשן איבער אונז מיט געוואלד. קומט אויס אז אין זיין חלום האט ער געזען אן אויסדרוק פאר ביידע מינים פון הערשאפט, סיי פאר מלכות און סיי פאר ממשלה.
און מיט דעם ערקלערט דער גר"א וואס מ'האט אונז מתקן געווען אינעם דאווענען: "כי לה' המלוכה ומושל בגויים", און נאכדעם "ועלו מושיעים בהר ציון לשפוט את הר עשו, והיתה לה' המלוכה", און צום סוף "והיה ה' למלך על כל הארץ". און לכאורה פארוואס שטייט "והיה ה' למלך על כל הארץ" נאר ביים סוף, און נישט גלייך אין אנפאנג? נאר דער חילוק איז פשוט: "לה' המלוכה" - אויף אונז, אויף עם ישראל, וואס מיר נעמען אן זיין מלכות ברצון, מיר האבן דאך געזאגט "נעשה ונשמע". "ומושל בגויים" - ווייל די גוים האבן נישט מקבל געווען זיין מלכות יתברך אויף זיך, און דארט געוועלטיגט דער הקדוש ברוך הוא איבער זיי מיט געוואלד, כרצונו, און רודה'ט אין זיי ווי זיין ווילן איז. אבער לעתיד לבוא, ווען אלע וועלן זיך אומקערן שכם אחד אים צו דינען בלבב שלם און אים געבן דעם כתר מלוכה - דעמאלט וועט זיין "והיה ה' למלך על כל הארץ", נישט נאר אויף אונז נאר אויף דער גאנצער ערד, וואס אפילו ביי די גוים וועט ער אנגערופן ווערן א מלך, ווייל יעדער איינער וועט מקבל זיין זיין מלכות אויף זיך ברצון.
דער סיום פונעם קאפיטל אינעם ביאור פונעם מלבי"ם
דער מלבי"ם ערקלערט דעם סוף פונעם פסוק אויפ'ן פשוט'ן אופן: "ודי חלב עיזים ללחמך" - די מילך איז גוט פאר דער געזונט, און זי וועט דיר דינען אלס שפייז פאר דיר און פאר די בני בית. ווידער די נערות, וואס דאס זענען די דינסטן, כאטש זיי וועלן נישט עסן די מילך בקביעות אלס זייער הויפט שפייז, דאך "וחיים לנערותיך" - וועלן זיי דערפון קריגן לעבן און געזונט; אפילו אויב זיי וועלן נישט האבן קיין מילך אויף א קביעות'דיגן אופן בתורת ברויט, וועט דאס וואס זיי טרינקען פון די ציגן מילך פון צייט צו צייט זיכער ברענגען פאר זיי חיות.
לסיכום:
דער סוף פונעם קאפיטל הייבט אן מיט'ן אויל, וואס די יסורים העלפן אים נישט, ווייל זיין קליפה איז צוגעקלעבט צו אים מיט אן עצמיות'דיגן דיבוק און ווייל ער צווייפלט שטענדיג און ציט נישט קיין מסקנות - נישט פון זיין אייגענער צעקלאפטקייט און נישט פון דעם וואס טוט זיך ארום אים; און אין דעם איז ער אנדערש פונעם כסיל, וואס ער ווייסט דעם אמת נאר זיין תאוה פארבלענדט אים, און דעריבער קערן אים א ביסל יסורים יא צוריק צום גלייכן וועג. און פון דארט גייט דער כתוב אריבער צו א מעשה'דיגער הדרכה: "ידוע תדע פני צאנך" - לאז נישט הפקר דיינע פארמעגנס און געשעפטן אין פרעמדע הענט, און פארגרייז זיך נישט אין קליינע זאכן, ווייל נישט אויף אייביג בלייבט דער חוסן, און קיין שום נזר מלוכה איז נישט פארזיכערט לדור ודור, בעת די שאף און זייער נוצן בלייבן יא פאר די קינדער נאך דיר. און אינעם נמשל - איז דאס די הנהגה פון א רב צו זיין עדה: זיי צו טראגן אינעם שויס און זיי פירן מיט געלאסנקייט, אויפצושטעלן תלמידים וואס זענען "כבשים ללבושך" און א כבוד און הדר פאר זייער רבין, און זיך באגנוגענען מיט א באגרענעצטער פרנסה מתוך שמחה אז דער קרן קיימת און די תורה ווערט פארשפרייט און מערט זיך.