דער קאפיטל פאר אונז גייט ווייטער אינעם וועג פון ספר משלי אויסצולערנען דעם מענטש ווי אזוי זיך צו פירן קעגן א צווייטן און קעגן זיינע אייגענע מדות. אינעם יעצטיגן אפשניט וועלן מיר זיך פארנעמען מיט דריי פסוקים: מיט דער שאלה ווען עס איז מותר פאר א מענטש צו דערציילן אויף זיך און ווען ער מוז שווייגן, מיט דער שטרענגקייט פונעם כעס פונעם אויל, און מיט דער שרעקליכער שטופע צווישן חמה, אף און קנאה.
יְהַלֶּלְךָ זָר וְלֹא פִיךָ, נׇכְרִי וְאַל שְׂפָתֶיךָ. (ב) - זאל דיך א פרעמדער לויבן און נישט דיין מויל, א פרעמדער מענטש און נישט דיינע ליפן.
די גמרא אין נדרים (סב) זאגט אז א מענטש וואס קומט אן אין א פלאץ וואס מען קען אים נישט - איז אים מותר זיך מודיע צו זיין. דאס הייסט: אין א פלאץ וואו מען קען אים גילט דער כלל "יהללך זר ולא פיך", אבער אין א פלאץ וואו מען קען אים נישט איז אים מותר צו דערציילן אויף זיך. און די גמרא ברענגט א ראיה פונעם פסוק "ועבדך ירא את ה' מנעוריו" - עובדיהו האט דאס געזאגט אויף זיך צו אליהו. און לכאורה, ווי אזוי האט ער גערעדט אין זיין אייגענעם שבח? נאר דאס איז געווען אין א פלאץ וואו מען קען אים נישט, און דארט איז מותר פאר א מענטש זיך מודיע צו זיין כדי מען זאל אים דערקענען.
לויט דעם טייטשט דער מהרש"א דעם לשון הפסוק דא: "יהללך זר" - אין א פלאץ וואו מען קען דיך, זאלסטו נישט דערציילן אויף זיך, נאר לאז איבער פאר אנדערע דיך צו לויבן. "ולא" - און אויב מען קען דיך נישט, דעמאלט זאל "פיך" דיך לויבן, און עס איז דיר מותר צו זאגן: איך קען די און די מסכת, איך האב געלערנט, איר קענט מיך פארהערן. דאס איז דווקא אין א פלאץ וואו מען קען אים נישט.
דער ספר חסידים לייגט צו נאך א נדבך. אין יענע צייטן זענען נישט געווען קיין כוללים, און תלמידי חכמים פלעגן געשטיצט ווערן דורכ'ן ציבור. א מענטש וואס איז אנגעקומען אין א שטאט וואו מען ווייסט נישט אז ער איז א תלמיד חכם, מיינט מען אז ער איז אן עם הארץ, און מען גיט אים נישט קיין צדקה ווי עס פאסט פאר זיין מדרגה און זיינע געברויכן. וואס זאל ער טון? מצד אחד "יהללך זר" - זאל ער זיך נישט אליין לויבן. מצד שני "ולא, פיך" - זאל ער עפענען זיין מויל מיט דברי תורה. נישט אז ער זאל משבח זיין זיך אליין, נאר ער זאל רעדן פאר זיי דברי תורה, און דורך דעם וועלן די מענטשן דערקענען אז פאר זיי שטייט א כלי מלא וגדוש, און זיי וועלן אים מעריך זיין ווי עס געהער צו זיין.
אזוי דערציילט מען אויף רבי ישראל סלאנטער. ווען ער איז ארומגעגאנגען פארשפרייטן די תנועת המוסר, פלעגט ער ארומפארן פון איין ארט צום צווייטן און האלטן דרשות איבער דער חובת לימוד המוסר, און אז א מענטש וואס לערנט נישט קיין מוסר קען חלילה אראפגליטשן און ווערן בבחינת "חמור נושא ספרים" - פיל ידיעות, אבער פארדארבענע הנהגות. נאר דאס איז דאך געווען א דור פון תלמידי חכמים, און עס איז געווען אנגענומען אז ווער עס רעדט נאר מוסר איז משמעותדיג נישט קיין גרויסער תלמיד חכם, ווייל מוסר קען דאך יעדער איינער לערנען, און אויב אזוי איז ער סתם א "מגיד מישרים". און ממילא האבן זיך די ווערטער נישט געהעריג אנגענומען.
וואס האט ער געטון? כדי מען זאל אננעמען פון אים, פלעגט ער פריער פארלערנען א גאנצן שיעור מיט א טיפן פלפול. ער פלעגט אויפהענגען א צעטל מיט די מראי מקומות און די סוגיות איבער וועלכע ער גייט רעדן, און ער פלעגט ממש באגייסטערן די הערצער פון אלע צוהערער. מען האט געפרעגט דעם בריסקער רב: ווער איז דער גאון הדור? און דאס איז געווען אינעם דור פונעם מהרי"ל דיסקין, א דור פון ריזיגע גאונים. האט ער געענטפערט: רבי ישראל סלאנטער. מען שרייבט אז די שיעורים וואס ער האט געזאגט זענען געווען מבהיל על הרעיון, מיט א פלפול פון עוקר הרים וטוחנן זה בזה. און נאכדעם וואס אלע זענען געבליבן מיט אפענע מיילער פון דעם אדיר'דיגן כח, פלעגט ער זיי זאגן: רבותי, מען מוז לערנען מוסר! און יעצט האבן זיך שוין די ווערטער געהערט פון איינעם וואס עס פאסט אנצונעמען פון אים.
איין מאל האט מען אים פארביטן דעם צעטל. עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן זיך מתנגד געווען צו דער תנועת המוסר, און איינער פון זיי האט אראפגענומען דעם צעטל וואס מען האט אויפגעהאנגען אין בית המדרש מיט די סוגיות, און האט פארשריבן אויף זיין פלאץ מראי מקומות אן קיין שום שייכות איינס צום צווייטן: א גמרא אין ברכות, דערנאך מסכת סוכה, דערנאך קידושין, א רי"ף דא און א רא"ש דארט - אלעס אן קיין שום פארבינדונג. די לומדים אינעם בית המדרש, וואס האבן צוגעגרייט די סוגיות, האבן נישט פארשטאנען וואס איז דער שייכות צווישן א דין אין סוכה צום דין פון צרת הבת און צום דין פון מברך על העיקר פוטר את הטפלה. האבן זיי געזאגט: רבי ישראל סלאנטער איז א ריז, ער וועט זיכער וויסן ווי אזוי אלעס צוזאמצובינדן.
רבי ישראל איז אנגעקומען, ער האט דערזען דעם צעטל און זיינע אויגן זענען פינצטער געווארן. ער האט פארשטאנען אז איינער האט אויסגעטוישט די מראי מקומות. ער איז ארויף אויף דער בימה, געשטאנען און געקוקט אויפ'ן צעטל עטליכע מינוט, און דאן האט ער פארגעלערנט א שיעור מיט א טיפן פלפול לויט די סוגיות וואס זענען דארט געווען אנגעצייכנט, און ער האט זיי אלע פארבונדן איינע מיט דער צווייטער - א שיעור הפלא ופלא, אן קיין שום פריערדיגע הכנה. נאכדעם האבן אים די תלמידים וואס זענען געווען מיט אים געפרעגט: רבינו, דער רבי האט זיך פארזוימט פינף-זיבן מינוט פאר'ן שיעור, און מיר ווייסן דאך אז דער רבי איז מסוגל דערצו פיל שנעלער, פארוואס האט זיך דער רבי פארזוימט?
האט ער זיי געזאגט: דער אמת איז מיט אייך. נאך דריי מינוט האב איך שוין געהאט דעם שיעור גרייט. פארשטייט נאר דעם כח: דריי מינוט, און ער קען שוין דעם בלאט, די סוגיא און אלע ענינים, און דער שיעור שטייט שוין געבויט. נאר, האט ער צוגעלייגט, אין די איבעריגע מינוטן האב איך ביי מיר אפגעוואויגן צי עס פאסט בכלל צו זאגן דעם שיעור. מצד אחד - אפשר ליגט אין דעם א וועג פון גאווה: זעט ווי איך בין מסוגל אין געציילטע מינוטן צו מאכן א שיעור, מען האט מיך פרובירט אראפצוברענגען און מען איז נישט בייגעקומען. מצד שני - אויב איך טו דאס נישט, וועט געשעדיגט ווערן די תנועת המוסר, וואס איך בין דאך נישט געקומען פארקויפן מיך אליין נאר די חובת לימוד המוסר, און אויב איך וועל זיך צוריקציען און אוועקגיין, וועט די זאך ליידן דערפון. די דאזיגע אינערליכע מלחמה האט צוגענומען די צייט, און צום סוף האט ער באשלאסן יא פארצולערנען דעם שיעור.
פון דעם פארשטייען מיר ווי שטארק עס איז ביי זיי געווען דער ענין פון הסתר און הצנע לכת, זיך נישט מפרסם צו זיין, און ווען מ'האט שוין יא געמאכט סיי וועלכן פרסום - איז אלעס געווען כדי מענטשן זאלן זיך לערנען מוסר, מידות טובות און א פאסיגע הנהגה. און דאס איז וואס דער ספר חסידים זאגט: "יהללך זר", און אויב דו זעסט אז עס איז נישטא ווער ס'זאל דיך קענען - "ולא פיך": נישט אז דו זאלסט זיך אליין בארימען, נאר רעד אין דברי תורה, און דורך דעם וועלן אלע אנערקענען וואס פאר א באזונדערער מענטש און א גדול בתורה ער איז, און מ'וועט אים מעריך זיין ווי עס פאסט.
כֹּבֶד אֶבֶן וְנֵטֶל הַחוֹל, וְכַעַס אֱוִיל כָּבֵד מִשְּׁנֵיהֶם. (ג) - די שווערקייט פון א שטיין און די לאסט פון זאמד, און דער כעס פון אן אוויל איז שווערער פון ביידע.
דער גר"א ערקלערט: דער שטיין איז שווער מצד זיך אליין, אפילו א שטיין וואס איז נישט גרויס איז שווער. דער זאמד ווידער, אין דער זעלבער מאס, איז נישט אזוי שווער, נאר דער שטח און נפח מאכט עס זייער גרויס, און דאס טראגן איז שווער צוליב דער לאסט און דעם גרויסן נפח.
און וואס איז דער נמשל? עס זענען דא צוויי צרות וואס זענען אנדערש אין זייער שלעכטסקייט. עס איז פאראן א צרה וואס איז שווער ווי א שטיין - א שווערע צרה וואס קומט אויף א מענטש אויף איינמאל. און עס איז פאראן א צרה וואס קומט נישט אויף איינמאל, נאר ציט זיך אויס אויף א לאנגער צייט - דאס איז דער נפח, א צרה וואס איז נישט אזוי שווער ווי א שטיין אבער זי צו טראגן איז שווער צוליב איר לענג. און אויף די ביידע זאגט שלמה: "וכעס אויל כבד משניהם" - ווייל דער אוויל האט תמיד צער פון זיין כעס, און דאס איז א כפל פון ביידע: סיי שטארק און שווער, און סיי תמידי, אזוי ווי דער זאמד וואס זיין ענין איז ריבוי.
און אזוי דרש'נט דער מדרש אויפן פסוק "בוא אל פרעה כי אני הכבדתי את לבו" - הדא הוא דכתיב "כובד אבן". דער חטא פון פרעה, וואס ער האט געזאגט "מי ה' לא ידעתי את ה'", איז געווען שווער ווי א שטיין. און דאס וואס ער האט ווייטער פארשטאפט זיין הארץ נאכאמאל און נאכאמאל - דאס איז "נטל החול", ווייל דער זאמד באשטייט פון אסאך קליינע חלקים און שטעלט זיך צונויף מער און מער. דאס הייסט, ס'איז דא נישט בלויז א שווערע הכעסה, נאר אן הכעסה וואס חזר'ט זיך איבער נאכאמאל און נאכאמאל.
רש"י טייטשט אז "כעס אויל" מיינט אז ער דערצערנט דעם אויבערשטן. קומט אויס לסיכום: לויטן גר"א ברענגט דער כעס פונעם אוויל צרות אויף זיך אליין; לויטן מלבי"ם ברענגט ער צרות פאר אנדערע; און לויט רש"י איז דער כעס קעגן דעם אויבערשטן - אז מ'דערצערנט דעם בורא מיט די עבירות און מיט די הבלים וואס מ'טוט.
אַכְזְרִיּוּת חֵמָה וְשֶׁטֶף אָף, וּמִי יַעֲמֹד לִפְנֵי קִנְאָה. (ד) - אכזריות איז די חמה און א פארפלייצונג איז דער אף, און ווער קען באשטיין פאר קנאה.
דער מלבי"ם ערקלערט: "חמה" איז דער אינעווייניגסטער כעס, א מענטש וואס היט שנאה אין זיין הארץ - "חמתו בערה בו". "אף" איז דער אויסערלעכער כעס - "אש קדחה באפי": ווען א מענטש כעס'ט ווערן זיינע פנים און זיין נאז רויט, און כביכול עס קומט ארויס דאמף פון זיין נאז. קומט אויס אז "אף" איז אן אויסדרוק אויף א כעס וואס דערקענט זיך אויף אינדרויסן, און "חמה" איז אן אויסדרוק אויף אן אינעווייניגסטן כעס. (דער מלבי"ם לייגט דאס אויס אין עטליכע פלעצער, און אין מגילת אסתר האט ער לויט דעם א וואונדערבארן ביאור פארוואס עס איז דארט געווען סיי אן אינעווייניגסטער ענין און סיי אן אויסערלעכער.)
לויט דעם איז פאראן אן אף אן קיין אינעווייניגסטער חמה: אן אויסערלעכער כעס אן א רתיחה פון אינעווייניג. אזא אף "מאכט א רושם", דאס הייסט עס ברענגט א תוצאה - אין די שפורן פון דעם שלאגט ער אדער באשטראפט ער, אבער אן קיין אכזריות, ווייל די אכזריות קומט פון אינעווייניג, און דא איז נישטא קיין חמה. און עס איז פאראן פארקערט: א חמה אן קיין אף - אן אינעווייניגסטע רתיחה וואס דערקענט זיך נישט אויף אינדרויסן. דארט איז דא אכזריות, ווייל א זאך וואס ברענט אינעווייניג אין א מענטש ברענגט צו השחתה, אבער ס'איז נישטא קיין מעשה בפועל, ווייל דער אף איז די אויסערלעכע פעולה.
און דאס איז "אכזריות חמה ושטף אף": די חמה ברענגט צו אכזריות, ווייל זי ברענט פון אינעווייניג; און דער אף איז דער שטף, די אויסערלעכע פעולה וואס שוועמט איבער. "ומי יעמוד לפני קנאה" - די קנאה, ווען א מענטש שפירט קנאה איבער זיין פארשוועכטן כבוד און איבער דער פגיעה אין אים, האט אין זיך ביידע צוזאמען: סיי די אכזריות פון חמה, ווייל די פגיעה קאכט אים אויף פון אינעווייניג, און סיי דער שטף אף, אז ער פלאקערט אויף אינדרויסן און זוכט צו נעמען נקמה. און אזוי אויך א מענטש וואס קנא'ט איבער א פגיעה אין א נאנטן, אדער סתם א קנאה. השם ירחם, מען הערט אלערליי מעשיות פון ווייטע מענטשן און דאס הארץ טוט וויי: א מענטש וואס האט עפעס געהערט אויף זיין ווייב און גייט ארויס אויף א יאגד, ער הרג'עט איר, ער הרג'עט יענעם, אמאל נעמט ער זיך דאס לעבן דערנאך, אמאל הרג'עט ער דאס קינד - זאכן וואס זענען ממש טירוף הדעת. דאס איז "מי יעמוד לפני קנאה": סיי אן אינעווייניגסטע רתיחה און סיי אן אויסערלעכע פעולה לויט דער זעלבער אכזריות און יענעם כעס.
דער גאון מוילנא ערקלערט אז דער פסוק באווייזט אויף דעם וואס ס'גייט אדורך אויפן מענטש נאך הונדערט און צוואנציג יאר. דריי שווערע דינים גייען אויף אים אדורך ווען ער ווערט נאסף מן העולם. דער ערשטער - די מיתה אליין, און דאס איז במעשה: בפועל ווערט דער מענטש נפטר. דער צווייטער - ווען מען לייגט אים אריין אינעם קבר איז דא אויף אים א גרויסער קצף אין הימל, מען שטעלט אים פארן בית דין און מען פסק'נט זיין דין, און דאס איז בדיבור. דער דריטער - אין גיהנום טוט מען אים יסורים אנטאן, און ווער איז אים מייסר? די מתקנאים, וואס זענען מקנא די קנאת ה' אויף דעם וואס ער האט מכעיס געווען דעם רבונו של עולם, עובר געווען עבירות און מורד געווען אין ה'.
און דאס איז וואס ס'שטייט דא: "אכזריות חמה" - ביי דער מיתה, בבחינת מעשה. "ושטף אף" - בדיבור, בשעת מען שטעלט אים צום דין און מען משפט אים מיט ווערטער און ס'שוועמט איבער אים דער אף. "ומי יעמוד לפני קנאה" - דאס זענען די בעלי הקנאה וואס טוען זיך מקנא זיין אין אים: ווי אזוי ביסטו עובר געווען און ווי אזוי האסטו מכעיס געווען דעם מלך ה' צבאות, און זיי טוען אים מייסר זיין אין גיהנום. און ווי עס שטייט "ולפני זעמו מי יעמוד", און חז"ל האבן געזאגט: דאס איז גיהנום.
דער רלב"ג ערקלערט אז די חמה ברענגט דעם מענטש צו אכזריות, ווייל א בעל חמה האט נישט קיין רחמנות. און דאס איז א מציאות: כל זמן דער מענטש איז בדעתו און אין פולער שליטה, האט ער אין זיך רחמים און חמלה, אבער ווען ער געפינט זיך אין כעס און אין חמה - ווי די וועלט זאגט, ער זעט קיינעם נישט פאר די אויגן - איז ער מסוגל צו טאן די שווערסטע און שרעקליכסטע זאכן. דער בעל חמה וועט נישט רחמנות האבן אויף דעם וואס ער כעס'ט אויף אים. און דער אף - "שטף אף", ווי א צונאמי וואס שוועמט און מעקט אפ אלעס, ער זעט קיינעם נישט און רחמנ'ט נישט אויף קיינעם, ער פארדארבט אלעס.
און דאך, איז דאס אלעס נאך ווייניג קעגן א בעל קנאה, "ומי יעמוד לפני קנאה". און פארוואס? ווייל דעם בעל קנאה טוט באנג ווען ער זעט יענעמ'ס גוטס. א בעל קנאה ליידט ווען ער זעט אז פאר א צווייטן איז גוט. עס זענען דא וואס האבן אנגעשריבן אויף זייער אויטא "ימותו הקנאים", און איינער מיט מער פאנטאזיע האט געשריבן: "יחיו הקנאים ויסבלו" - פארוואס זאלן זיי שטארבן? זאל ער אים זען פארן אין א לוקסוס-אויטא, זאל ער מקנא זיין און ליידן. צוויי מדות טובות, אן קיין שום ספק.
און דער יסודות'דיגער חילוק איז דאס: דער בעל חמה און אף פארטיליגט און פארדארבט - אבער ביי יענעם, נישט ביי זיך אליין. בעת דער קנאי איז מסוגל צו שעדיגן אפילו פאר זיך אליין. און דער רלב"ג ברענגט דעם באקאנטן משל (עס איז מערקווירדיג ווי קדומ'דיג ער איז): איין מלך האט געקענט די נאטורן פונעם מקנא און פונעם חמדן, און האט צו זיי געזאגט אז ער איז גרייט זיי צו באגליקן כיד המלך: איינער פון זיי זאל בעטן און מען וועט אים געבן, און פאר זיין חבר וועט מען געבן דאפלט. דער חמדן האט נישט געוואלט בעטן, ווייל ער האט געוואלט באקומען דאפלט פון וואס דער מקנא וועט באקומען. און דער מקנא האט נישט געוואלט בעטן קיין שום טובה פאר זיך, צוליב זיין דאגה אויפן גוטס וואס זיין חבר וועט האבן: צי וועל איך דען בעטן איין זאך און יענעם וועט מען געבן כפליים?
און אזוי שטייען ביידע און זענען זיך מכבד: בכבוד, כבודו זאל בעטן פריער, כבודו איז גרעסער און ראוי לתהילה. פונקט ווי יענע צוויי מחותנים וואס האבן זיך געטראפן צו זען וויפיל יעדער צד גיט, און איינער פון זיי, וואס איז געווען מער מסודר, האט געזאגט: אלעס וואס דו וועסט געבן - גיב איך דאפלט. און יעצט ווייסט דער צווייטער נישט צי ער זאל זאגן פיר מיליאן דאלאר צי צוויי הונדערט טויזנט, און יעדער ווארט אז יענער זאל אנהויבן: נו, נו, הייב דו אן.
און וואס איז געווען בסופו של דבר? דער מקנא האט זיך געאיילט צו בעטן פונעם מלך מען זאל אים אויסשטעכן איין אויג, כדי זיין חבר זאל בלייבן בלינד פון ביידע אויגן. דאס איז דער קנאי: ער איז גרייט צו ליידן, אבי פארן צווייטן זאל זיין ערגער. קומט אויס אז קנאה איז ערגער ווי אכזריות חמה און שטף אף, וואס ביי זיי טוט מען פגע'נען אין יענעם, בעת ביי קנאה איז מען גרייט זיך אליין ארויסצורייסן איין אויג, אבי יענעם זאל מען ארויסרייסן צוויי.
און דאס איז שרעקליך, און מען זעט דאס היינט פון רעכטס און פון לינקס. א פארטיי דארף עפעס באקומען, און וויבאלד די צווייטע פארטיי וועט אויך באקומען - זאגט מען: ניין ניין, גיב מיר נישט, כדי זאלסט יענעם נישט געבן. א מענטש דארף באקומען א העכערונג, און וויבאלד מען וועט העכערן אויך זיין חבר - זאגט ער: לאז אפ, לאז אונז ווי מיר זענען. ס'איז א שרעקליכע זאך פאר דעם וואס איז זיך מתבונן, אבער דאס איז דער טבע פונעם קנאי: ער איז גרייט מונע צו זיין פון זיך, אבי ער זאל נישט דארפן צוקוקן די טובה אדער דעם יתרון וואס זיין חבר האט. דעריבער האט ער געזאגט: "אכזריות חמה ושטף אף" - קעגן זיי קען מען נאך עפעס ביישטיין, אבער "מי יעמוד לפני קנאה" - דאס איז א שווערע און שרעקליכע מציאות וואס קעגן איר קען מען שוין נישט ביישטיין.
דריי ענינים האבן מיר געלערנט. "יהללך זר ולא פיך" - אויף א פלאץ וואס מען קען דיך זאלסטו זיך אליין נישט רימען, און אויף א פלאץ וואס מען קען דיך נישט מעג מען לאזן וויסן פון זיך, און לויטן ספר חסידים - דורך עפענען דאס מויל מיט דברי תורה, אזוי ווי דער דרך פון רבי ישראל סלנטר וואס האט מקדים געווען א געוואלדיגן פלפול כדי מען זאל מקבל זיין פון אים די דברי מוסר. "כובד אבן ונטל החול" - צוויי צרות זענען פאראן, א שווערע אויף איינמאל און א לאנג-פארצויגענע, און דער כעס פונעם אויל נעמט אריין ביידע: שווער און שטענדיג, סיי ווען ער טוט מצער זיין זיך אליין, סיי ווען ער טוט מצער זיין אנדערע, און סיי ווען ער איז מכעיס זיין בורא. און "אכזריות חמה ושטף אף" - די אינעווייניגסטע חמה געבערט אכזריות און דער דרויסנדיגער אף געבערט א שטף, בעת די קנאה נעמט אריין ביידע, און איז נאך ערגער פון זיי, ווייל דער קנאי איז גרייט צו שעדיגן זיך אליין אבי זיין חבר זאל געשעדיגט ווערן - און פאר איר, ווער קען דען שטיין.