אין דעם טייל פון פרק כ"ו גייט שלמה המלך ווייטער אן צו באשרייבן די געשטאלט פונעם כסיל, און פון דא גייט ער איבער צו א שארפן באשרייבונג פונעם עצל. די צוויי טיפן טרעפן זיך אין איין נקודה: "חכם בעיניו". דער כסיל ווייסט דעם אמת און ציט נאך זיינע תאוות, בעת דער חכם בעיניו האט פארוואנדלט זיין טעות אין א גאנצער שיטה. די פרשה פאר אונז לערנט אונז פארוואס דווקא איינער וואס איז א חכם בעיניו איז דער מערסט פארלוירענער פאל, און וויאזוי עצלות געבערט פונקט די דאזיגע מידה.
רָאִיתָ אִישׁ חָכָם בְּעֵינָיו תִּקְוָה לִכְסִיל מִמֶּנּוּ׃ - האסטו געזען א מענטש וואס איז קלוג אין זיינע אייגענע אויגן, איז פאראן מער האפענונג פאר א כסיל ווי פאר אים.
דער אבן עזרא ערקלערט אז דער פסוק רעדט פונעם עצל, און ער ברענגט א ראיה פונעם פסוק ווייטער "חכם עצל בעיניו". ווייל דער עצל, יעדע עצה וואס דו וועסט אים געבן ווייסט ער שוין בעסער פון דיר: נוץ אויס די צייט, טו עפעס מיט דיין לעבן, זוך אן ארבעט, זיי מסודר, וועסטו אויך קענען חתונה האבן. אויף אלעס פארשטייט ער בעסער פון יעדן איינעם. ער האט אויך פלענער, און געווענליך האבן עצלנים אסאך פלענער: אם ירצה השם קומענדיגן יאר וועל איך אנהייבן לערנען דאס און דאס. און אויף דעם שטייט ער ביי זיין ווארט, תמיד איז עס קומענדיגן יאר. ס'גייט פארביי נאך א יאר און נאך א יאר, און תמיד איז פאראן אן תירוץ: איך האב געהערט אז יעצט איז א פראבלעם אנצוהייבן, און שפעטער וועלן מיר זען. דער עצל איז פול מיט תירוצים ווי א רימון, אבי נישט צו רירן זיך און נישט אויספירן קיין שום פעולה.
לויטן אבן עזרא איז דאס א מחודש'דיגער פירוש אין די ווערטער: "תקוה לכסיל ממנו" - וואס קען מען ערווארטן פון אים? א כסיל. פון אים וועט גארנישט ארויסקומען נאר א כסיל. וויבאלד דער מענטש טוט גארנישט מיט זיך, ער לייגט נישט אריין קיין כוחות אין זיך און אנטוויקלט נישט זיינע כשרונות, וואס קען מען שוין האפן פון אים? און דער צווייטער פירוש איז כפשוטו: אפילו פאר א כסיל איז דא מער האפענונג אז עס זאל עפעס ארויסקומען פון אים ווי פאר דעם דאזיגן עצל. מען קען ערווארטן מער פונעם כסיל ווי פונעם חכם בעיניו.
רבינו יונה, וואס אינעם לעצטן טייל פון משלי האבן מיר נישט פאר אונז זיין פירוש אויף די פסוקים נאר א ביאור צונויפגענומען פון שערי תשובה און פון אנדערע ספרים, רעדט דא וועגן א גאר מיאוס'ע מידה: מידת הליצנות. א מענטש וואס הערט נישט און נעמט נישט אן קיין מוסר, און פון יעדער זאך וואס מען ברענגט אים מאכט ער א געלעכטער און א ווערטל. דאס איז א גאר שווערע מידה, ווייל עס איז נישטא קיין שום וועג וויאזוי דורכצודרינגען צו די דאזיגע מענטשן. אלעס וואס דו וועסט אים זאגן איז ווי א מגן וואס איז באשמירט מיט אויל, ער מאכט דערפון ליצנות און די דברים גייען נישט אריין.
און דערפאר, וואס איז דער וועג דורכצודרינגען צו די לצים? "נכונו ללצים שפטים" - קלעפ. בלויז קלעפ. ווען דער לץ הויבט אן כאפן קלעפ, צי פרנסה'דיג, צי אין שטוב, צי השם ישמור אין געזונט, פלוצלינג מעקט זיך אפ דער שמייכל פון זיין פנים און דער מענטש ווערט ערנסט. זאג נאר, האסטו א רבי'ן? איך דארף א ברכה. האסטו אפשר א קבר פון א צדיק? איך מוז מאכן א פדיון נפש. וואס איז געשען? ביז יעצט איז דאך אלעס געווען חוזק און ליצנות. נאר ווען א מענטש הויבט אן כאפן קלעפ, איז דאס די איינציגע זאך וואס קען ברענגען דעם לץ צו דער איינזעעניש אז זיין וועג איז פאלש.
לשון רבינו יונה: דער וואס שפאט שטענדיג פון זאכן און פעולות און זיין כוונה איז מבזה צו זיין זייערע בעלי בתים, דערווייטערט ער זאכן וואס מען טאר נישט דערווייטערן, און דערווייטערט די תועלת פון די פעולות וואס עס איז פאראן א האפענונג אויף זייער נוצן. מען זאגט אים טו אזוי און עס וועט אויפטאן, און ער טוט אלעס אפווארפן מיט געלעכטער און ציניזם. און די זאך גורם די דאזיגע מכה פון נישט אננעמען קיין מוסר: ווער קען אים געבן מוסר, ווער קען אים מוסר'ן? און די מידה וואס ברענגט אים דערצו איז די מידה פון זיין א חכם בעיניו. וואס האט אים גורם געווען חוזק צו מאכן פון אלעס? דאס געפיל אז איך ווייס וואס קיינער ווייסט נישט, אלע רעדן שטותים און איך בין דער פארשטייער. אזוי שטארק הערשט אין אים די מידה ביז ער מאכט ליצנות פון יענעמ'ס מיינונג. און דאס איז די מידה וואס האט נישט קיין האפענונג, ווי עס שטייט "ראית איש חכם בעיניו תקוה לכסיל ממנו". אזא מענטש, ווער וועט אים געבן אן עצה און ווער וועט אים זאגן וואס צו טון און וואס צו פועל'ן, ער פארשטייט דאך בעסער פון יעדן. ער האט נישט קיין שום שאנס און ער האט נישט קיין שום האפענונג.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא ליגט דער ביאור אויף וואס מיר האבן פריער געזען. מיר האבן געזאגט "אל תען כסיל כאולתו": אפילו אין דברי תורה, ענטפער אים נישט מיט שארפע און טיפע דברים און לויט דער אמת פונעם ענין, נאר שטופ אים אפ מיט א שטרוי. און פארוואס? פארוואס זאל מען אים נישט ענטפערן קיין אמת'ע תשובות?
ווער עס געדענקט, בזמנו ווען גורן האט מתיר געווען די ממזרים: מען האט אפגעמאכט א דיל אז ער וועט מתיר זיין די ממזרים און ווערן אויפגענומען אלס רב ראשי. עס זענען געווען עטליכע ממזרים וואס עס איז געווען א פראבלעם מיט זיי אין מיליטער, און ער האט ארויסגעגעבן א פסק אז זיי זענען מותר און האט מפקיר געווען (מפקיע געווען) די קידושין. ווי אזוי? בדין, און עס איז דא א כח ביד בית דין צו מפקיע זיין קידושין. וועלכער בית דין? א געהיימער, מען טאר זיי נישט אנטפלעקן. בקיצור: ער האט מתיר געווען ממזרים, מתיר געווען אן אשת איש, מתיר געווען אלעס. די זאך האט אויפגערודערט דעם גאנצן עולם התורה, גדולי ישראל האבן געמאכט אן עצרת און ווער איז דארט נישט געווען: דער טשעבינער רב, דער סטייפלער, יעדער איינער. מען האט געזאגט אויף אים שארפע ווערטער וואס מען געדענקט נישט אז זיי זאלן אמאל געזאגט ווערן אויף א מענטש מיט א תורני'שן אמט: אז ער האט נישט קיין רב, אז זיינע פסקים זענען נישט קיין פסקים, אז זיינע רייד זענען הבל.
גורן איז געווען זייער א שארפער, א גרויסער פיקח, און בזמנו האט מען געזאגט אז עס איז נישט געווען אזא בקי אין ירושלמי ווי אים, אזוי אז מצד די כוחות רעדט מען נישט פון קיין קטלא קניא. און ער האט ארויסגעגעבן א חוברת וואו ער האט כביכול אויפגעוויזן אלע זיינע טענות מיט הבל-טענות. איז איינער געקומען צום סטייפלער און אים געזאגט: איך וויל ארויסגעבן א קונטרס אויפצוווייזן אז אלעס וואס ער שרייבט דא זענען שטותים. האט אים דער סטייפלער געזאגט: בשום אופן נישט. האט ער געפרעגט: פארוואס? האט ער אים געזאגט: דער עצם פאקט אז ער האט עפעס געשריבן און דו זיצסט און שרייבסט א חוברת עס אפצופרעגן, ווייזט כאילו עס איז דא א ממשות אין די רייד, כאילו עס איז דא דא א טענה וואס מען דארף אויפווייזן דאס פארקערטע. זיינע רייד זענען גענצליך אן קיין יסוד און אן קיין שום האפט, און אויב דו וועסט זיצן און ענטפערן אויף יעדער זאך באזונדער, כאילו עס איז דא דא א טענה, גיבסטו דערמיט א חשיבות און א ווערט פאר די זאכן.
דאס איז וואס דער מלבי"ם זאגט: "פן יהיה חכם בעיניו". זעץ זיך נישט דורכשמועסן מיט אים און אים זאגן אז אויף דער טענה דארף מען ברענגען א ראיה פון דא און א הוכחה פון דארט, ווייל וואס וועט ער דעמאלט זאגן? אט זעט איר דאך אז אין מיינע טענות איז דא א ממשות, ער דינגט זיך דאך מיט מיר און ענטפערט מיר. און פון דא און ווייטער: דו ענטפערסט מיר, און ווי דער דרך התורה וועל איך דיר אויך צוריקענטפערן. און דעמאלט ווערט א מחלוקת: ער האט געשריבן אויפצוווייזן אזוי און יענע האבן געשריבן אויפצוווייזן אנדערש, און דער אויספיר איז אז עס איז דא דא א מחלוקת. דו האסט געמאכט פון אים א צד, דו האסט געמאכט פון אים א מאן דאמר, דו האסט געמאכט פון אים א שיטה, און דער וואס קוקט וועט מיינען אז עס זענען דא דא צוויי שיטות. און גדולי ישראל האבן געזאגט אז עס איז נישטא אזא זאך, עס איז נישטא אזא שיטה און נישטא אזא מושג. צי האבן דען די גדולי הדורות פון פריער נישט געוואוסט אז עס איז פאראן א מעגלעכקייט מתיר צו זיין ממזרים? דאס וואס שטייט אין דער גמרא "אפקעינהו לקידושין מיניה" האבן זיי נישט געהערט און נישט געלערנט? צי האט דען עמיצער אמאל אין איינעם פון די דורות זיך באנוצט מיט דעם היתר? אויב אזוי, לאמיר מתיר זיין אלע פראבלעמען אויף דער וועלט, מען וועט מפקיע זיין קידושין און מתיר זיין אלעס.
דעריבער איז נישטא קיין שום זין צו קומען זיך מתווכח זיין, ווייל אויב דו וועסט זיך מתווכח זיין וועט ער זיין א חכם בעיניו: "איר זעט, איך האב טענות, און אפילו יענער פלאגט זיך צו ענטפערן דערויף". און אויף דעם קומט דער פסוק און זאגט: וויסן זאלסטו אז אפילו פאר א כסיל איז פאראן מער האפענונג ווי פאר דעם חכם בעיניו. וואס איז דער חילוק? דער חכם בעיניו איז א מענטש וואס טוט זיינע מעשים נישט צוליב א תאווה, נאר ווייל ער איז זיכער אז די וועגן פון חכמה געהערן צו אים, אז די חכמה איז מיט אים. ווידעראום דער כסיל, ווי מיר האבן שוין עטליכע מאל מסביר געווען, ווייסט דעם אמת נאר ער ציט זיך נאך די תאוות פון זיין הארץ. פאר וועמען איז פאראן מער א שאנס צו תשובה טון? אן קיין ספק פארן כסיל, ווייל ווען ביי אים לאזט זיך אויס די תאווה האט ער כאטש נקיפות מצפון, ווייל ער ווייסט ביי זיך אין הארצן אז די חכמה איז נישט מיט אים און אז לויט דער חכמה איז דאס וואס ער האט געטון א טעות. אבער דער חכם בעיניו האט געמאכט פון דער כפירה אן אגענדע, א סדר היום, א שיטה. דעריבער, ווען דו גייסט ענטפערן דעם חכם בעיניו, גיבסטו אים נאך מער חשיבות אז ער האט א שיטה און א דרך, און ער וועט זאגן: אט קוקט מען זיך אום אויף מיר, א סימן אז מיינע רייד זענען געוויכטיגע טענות וואס מען דארף אויף זיי ענטפערן. דעריבער ענטפער אים נישט, מאך נישט פון אים קיין צד, מאך נישט פון אים קיין שיטה, מאך נישט פון אים קיין מאן דאמר.
אָמַר עָצֵל שַׁחַל בַּדָּרֶךְ אֲרִי בֵּין הָרְחֹבוֹת׃ - דער פוילער זאגט, א לייב איז אויפן וועג, א לייב איז צווישן די גאסן.
זאגט דער הגר"א: "שחל" איז דער אלטער לייב, "ארי" איז דער יונגער לייב. דער שחל געפינט זיך אויפן וועג, ווייט פון שטאט, בעת דער ארי האט מער דרייסטקייט און ער איז שוין צווישן די גאסן. און ווי באקאנט זענען אלע ווערטער פון שלמה המלך א משל, און דערפאר ערקלערט דער הגר"א אויך דעם נמשל. עס שטייט "העוברים עלי דרך המישרים אורחותם": דער יצר הרע לויערט אויף יענע מענטשן וואס גייען אויפן וועג און מאכן גראד זייערע וועגן, דאס הייסט אויף די וואס ווילן תשובה טון. דער יצר הרע לאזט נישט דעם מענטש ענדערן זיין דרך, ער לאזט אים נישט באשליסן אז פון היינט און ווייטער פירט ער זיך אויף א גראדן וועג. דאס איז וואס דער עצל זאגט: "שחל בדרך" - אויפן דרך השם שטייט דער שחל און לויערט. איך וויל תשובה טון, איך וויל פאררעכטן מיינע וועגן, אבער דארט אויפן וועג לויערט אויף מיר דער שחל.
"ארי בין הרחובות" איז קעגן "ואצל כל פינה תארוב", וואס איז געזאגט געווארן אויף תלמידי חכמים: אין דעם מאמענט וואס זיי שיידן זיך אפ אביסל פון דער תורה, קומען די כוחות הטומאה און די סטרא אחרא און לויערן אויף זיי. דער יצר הרע ווארט נאר אז דער חכם זאל זיך אפרוקן א טיפה'לע פון דער תורה, און תיכף לויערט אויף אים דער ארי. און וואס זענען די "רחובות"? זאגט דער הגר"א: רחובות מיינט די תורה, ווי עס שטייט "ברחובות תתן קולה", און קולה מיינט קולה של תורה. קומט אויס אז דער ארי לויערט אויף תלמידי חכמים, און דער שחל לויערט אויף די פשוט'ע מענטשן וואס זענען נישט קיין תלמידי חכמים.
און פארוואס ווערט דער תלמיד חכם אנגערופן "בין הרחובות" און נישט "ברחובות"? ווייל ער איז נאך נישט ארויסגעגאנגען אינגאנצן, ער האט נאר א לייכטע אפנויגונג, אביסל בטלה, א קליין ארויסגיין פון דער תורה. ער איז נישט ממש אין די גאסן נאר צווישן די גאסן, און דארט ווארט אויף אים דער ארי. דעריבער, דער וואס ענדיגט א מסכת דארף תיכף אנהייבן א נייע מסכת, און דאס איז "אל תעמוד על הפרק": דער ארט וואו דו האסט געענדיגט איין זאך און נאך נישט אנגעהויבן א צווייטע זאך, דארט ביסטו אין א וואקיום, אין א ליידיגן חלל. איך האב געענדיגט די דאזיגע גאס און נאך נישט אנגעהויבן די קומענדיגע גאס, און דעמאלט שפרינגט אריין דער ארי. דער יצר הרע זאגט: אפשר הייבן מיר אן די מסכת? ניין, יענע מסכת האב איך שוין לאנג געוואלט. אבער אויף דער דאזיגער דארף איך דאך אויך שוין חזר'ן. און עס גייט פארביי נאך א טאג און נאך א טאג מיט פלענער. כל זמן עס איז דא א המשכדיקייט, האט דער ארי נישט קיין ארט אריינצוקומען. אבער ווען דו דרייסט זיך צווישן די גאסן און האסט נאך נישט קובע געווען דיין גאס, דו האסט זיך נאך נישט צוגעבונדן צום נעקסטן פרק און צו דער נעקסטער מסכת, דארט געפינט זיך דער ארי אים צו פארציקן.
און פארוואס ביי די גאסן נעמט ער דעם לשון "ארי" און ביים וועג "שחל"? ווען מען רעדט פונעם עצל, רעדט מען פון א מענטש וואס איז נישט קיין תלמיד חכם און עס איז נישטא אין אים קיין חכמה, און אויב אזוי, במה הוא מתעצל? מיט וואס פוילט ער זיך? מיט קיום המצוות. לעומת זה רעדט "ארי בין הרחובות" פון תלמידי חכמים וואס ביי זיי איז דא אן הפסק אין דער תורה. און וואס איז דער חילוק צווישן תורה און מצוות? אויף דער תורה שטייט "אגוני מגנא ואצולי מצלא", בעת די מצוות זענען מגנא אבער נישט מצלא. די מצוות שיצן פון פורעניות, אז עס זאלן נישט קומען קיין צרות אויפן מענטש, אבער די תורה ראטעוועט אויך פונעם חטא: "אילת אהבים ויעלת חן, באהבתה תשגה תמיד". און אזוי זאגט דער רמב"ם אז מחשבת עריות געפינט זיך נאר אין א הארץ וואס איז ליידיג פון חכמה. די תורה האט דעם כח צו ראטעווען פונעם חטא, און מצוות האבן נישט אזא כח, נאר זיי שיצן בלויז פון פורעניות.
און יעצט זעט ווי וואונדערבאר דאס איז. א מענטש וואס האט מקיים געווען מצוות און האט אויפגעהערט דערפון, ווער קומט צו אים? דער שחל, דער אלטער לייב. און א מענטש וואס האט עוסק געווען בתורה און האט אביסל אפגעשטעלט זיין לימוד, ווער קומט צו אים? דער יונגער ארי. צי האט דען דער וואס האט עוסק געווען אין מצוות נישט געהאט קיין יצר הרע ביז איצט? זיכער האט ער געהאט, ווייל די מצוות ראטעווען דאך נישט פונעם יצר נאר שיצן בלויז פון פורעניות. נאר יעצט ווערט ער שטארקער. און אויב אזוי איז זיין יצר הרע שוין אן אלטגעזעסענער, שוין אלט, און ער איז דער שחל אויפן וועג. לעומת זאת דער וואס איז עוסק בתורה, כל זמן ער איז געווען צוגעקלעבט צו איר איז דאס געווען אגוני מגנא ואצולי מצלא, נישט קיין פורעניות און נישט קיין יצר הרע. און ווען ער האט אביסל פארלאזט די תורה, איז דער יצר וואס איז געקומען צו אים הערשט יעצט געבוירן געווארן, און דערפאר איז ער א יונגער ארי. פון דא קומט אויס אז ביים חכם נעמט ער דעם לשון "ארי" און ביים מקיים מצוות נעמט ער דעם לשון "שחל".
דער מלבי"ם ערקלערט, אז דער עצל פון גרויס פוילקייט זוכט נישט קיין חכמה, ווייל נאכצופארשן חכמה פאדערט כוחות און פלאג, מ'דארף גיין צום שיעור, צוהערן, פארטיפן, איבערחזרן און לערנען אויף אויסנווייניג, און דער פוילער האט נישט קיין כח צו דעם אלעס. און וויבאלד ער לערנט נישט, מוז ער זיך פארענטפערן פאר זיך אליין, ווייל אויב נישט וועט ער אויסזען ווי א נאר. דערפאר ווערט ער א חכם בעיניו: איך דארף נישט לערנען, איך ווייס שוין, און איך בין קלוגער פון אלע וואס האבן געלערנט. קומט אויס אז דער עצל, צוליב דעם וואס ער זוכט נישט קיין חכמה, קומט צו דער פארדארבענער מידה פון זיין א "חכם בעיניו", וואס דאס איז נאך ערגער ווי א כסיל. ווייל חכמה פארלאנגט זריזות און פיל ארבעט, און ער וויל זיך נישט פלאגן און וויל נישט אויסזען ווי א נאר, זאגט ער: כולנו חכמים, כולנו נבונים, כולנו יודעים את התורה, און ס'איז נישט פאראן קיין שום נויט צו לערנען.
און מיט וואס פארענטפערט ער זיך? "אָמַר עָצֵל שַׁחַל בַּדָּרֶךְ". דער מלבי"ם טייטשט אויך אז שחל מיינט א גרויסער לייב און ארי מיינט א קלענערער לייב. אויב דו ווילסט איך זאל לערנען די הויכע און דערהויבענע חכמות, מעשה בראשית און מעשה מרכבה, ווייסן מיר דאך וואס ס'האט פאסירט מיט בן עזאי און זיינע חברים ווען זיי זענען אריין אין פרדס, און וואס איז געווארן מיט אלישע אחר. א שחל אויפן וועג! ס'איז געפערלעך, מ'קען נטרף ווערן, מינות, כפירה, פארדרייענישן. אויב אזוי, לערן כאטש די געווענליכע לימודים: ארבעה חלקי שולחן ערוך, ש"ס. אויף דעם ענטפערט ער "אֲרִי בֵּין הָרְחֹבוֹת": דא איז נישט קיין גרויסער שחל נאר א קליינער לייב, די מורא איז נישט אזוי גרויס, אבער ווער ווייסט, אפשר וועט מען דורכן לערנען חלילה צוקומען צו כפירה, און אפשר נוח לו שנהפכה שלייתו על פניו אויב ער לערנט און טוט עס נישט למעשה. ער הייבט אן טרעפן תירוצים פארוואס ס'איז מסוכן צו לערנען תורה אפילו ווען ס'איז נישט קיין סודות התורה, און ער בעפארצוגט צו בלייבן ביי זיינע אייגענע ידיעות און האלטן זיך גענוג קלוג אן וויסן וואס ס'שטייט אין דער תורה. דאס איז דער עצל וואס איז א חכם בעיניו, און איז פול מיט תירוצים: שחל בדרך, ארי בין הרחובות.
הַדֶּלֶת תִּסּוֹב עַל צִירָהּ וְעָצֵל עַל מִטָּתוֹ׃ - די טיר דרייט זיך אויף אירע שארנירן, און דער עצל דרייט זיך אויף זיין בעט.
ווען די מענטשן זענען שוין לאנג אויף פון שלאף, זיי זענען שוין טעטיג און גייען ארום, ליגט דער דאזיגער מענטש נאך אלץ אויף זיין בעט. און וואס איז דער שייכות צווישן דער טיר און דעם עצל? ערקלערט דער גר"א אז דער משל איז אין א הויז וואו ס'וואוינען אסאך מענטשן. ס'איז געקומען די צייט אויפצושטיין, און מענטשן שטייען אויף און גייען ארויס, שטייען אויף און גייען ארויס, און די טיר דרייט זיך אויף אירע שארנירן, זי עפנט זיך און פארמאכט זיך, עפנט זיך און פארמאכט זיך. און וואס טוט דער עצל? ער דרייט זיך אויך, אבער אויף זיין בעט: אויפן בויך, אויפן רוקן, אויפן בויך, אויפן רוקן. די טיר האט זיך שוין געעפנט פיל מאל פאר די וואס גייען ארויס צו זייער טאג־טעגליכער הארוואניע, און דער מענטש דרייט זיך נאך אלץ אויף זיין בעט. און לגבי תורה, ער ליגט און זיצט נישט עוסק צו זיין אין איר. און לויט ווי דער מלבי"ם האט פריער ערקלערט, איז דאס די סיבה פארוואס דער עצל טוט גארנישט צו קריגן חכמה: ער איז דאך קלוגער פון יעדן, ער האט אלע סארט תירוצים, און זיין גאנצער ענין איז צו בלייבן זיך דרייען אויפן בעט.
טָמַן עָצֵל יָדוֹ בַּצַּלָּחַת נִלְאָה לַהֲשִׁיבָהּ אֶל פִּיו׃ - דער עצל האט באהאלטן זיין האנט אין שיסל, ער איז צו מיד זי צוריקצוטראגן צו זיין מויל.
דאס איז א זייער באקאנט ווערטל: פלוני האט נישט באהאלטן די האנט אין טעלער, דאס הייסט ער איז נישט געווען פאסיוו נאר ער האט געטון למעשה. אבער וואס מיינט דער מאדנער אויסדרוק? ביי אזעלכע אויסדרוקן וואס זענען נישט פארשטענדליך פון זיך אליין, זעט מען די טיפע יצירתיות פון די מפרשים ווען זיי פרובירן צו ערקלערן די כוונה פון די ווערטער, און דא זענען פאראן עטליכע מהלכים.
רש"י ערקלערט: דער עצל, ס'איז אים קאלט. ער שטייט נישט אויף פון בעט און אינדרויסן איז קאלט, און די צלחת איז דער ווארעמער טאפ. ער שטעקט אריין זיין האנט אינעם טאפ כדי אנצווארימען זיינע הענט. זאגט מען אים: גיי ארויס ארבעטן! זאגט ער: ניין, וואס עפעס, ער דארף ווארימען די הענט. "נלאה להשיבה אל פיו" - כביכול ער מאטערט זיך און האט נישט קיין כח זי צוריקצוברענגען צום מויל, דאס הייסט צו טון א פעולה צו שאפן זיין פרנסה, אז ער זאל האבן וואס צו עסן.
דער גר"א ערקלערט לויטן סדר פון די פסוקים: "הדלת תסוב על צירה" רעדט פון דער פוילקייט פונעם גוף, זיין גאנצער קערפער ליגט אין בעט; "טמן עצל ידו" רעדט פון דער פוילקייט פון די הענט; און "נלאה להשיבה אל פיו" רעדט פון דער פעולה אליין. און אויף וואס מרמז זענען די דאזיגע זאכן? ס'זענען פאראן מצוות וואס זייער שכר איז אויף דער יענער וועלט, און די דאזיגע טוט ער זיכער נישט, ווייל דער עצל רעדט דאך נאר פון מזומן. אשראי? ער האט נישט קיין כח, נישט יעצט. אבער אפילו די מצוות וואס דער מענטש עסט זייערע פירות אויף דער וועלט טוט ער אויך נישט, און דאס איז "נלאה להשיבה אל פיו": אפילו דאס וואס קומט תיכף אריין אין זיין מויל, וואס די רעזולטאטן דערפון זענען באלדיג, פון דעם ווערט ער אויך מיד און דאס טוט ער אויך נישט.
דער מצודת דוד ערקלערט אז די כוונה איז נישט אנצווארימען די הענט, נאר אויסצושליקן דאס געקעכטס וואס איז צוגעקלעבט צום טעלער. דער עצל איז פארנומען דעם גאנצן טאג נאר מיט עסן, ער האט נישט קיין כח צו ארבעטן און נישט קיין כח זיך אנצושטרענגען, און ער ווישט אויס דעם טעלער ביז ער גלאנצט. ס'זענען דא אזעלכע וואס נאכדעם וואס זיי ענדיגן עסן קען מען שוין אוועקשטעלן דעם טעלער גלייך אויפן טריקנער, ער איז אינגאנצן ריין. און צום סוף "נלאה להשיבה אל פיו": דו מיינסט אז דו וועסט שטענדיג קענען בלייבן פארנומען בלויז מיט עסן און נישט מיט קיין מלאכה? ס'וועט דאך דיר נישט בלייבן מיט וואס צו קויפן עסן כדי דאס צו ברענגען צום מויל. די מידקייט און מוטלאזיגקייט מיט וואס דו טוסט גארנישט פאר דיין פרנסה וועט דיר ברענגען דערצו אז אפילו קיין שפייז צום מויל וועסטו שוין מער נישט האבן.
דער מלבי"ם ערקלערט: אפילו ווען מען גיט דעם עצל צו עסן, שטרעקט ער אויס די האנט צום טעלער, און פון דארט און ווייטער דארף מען דאך ארויסנעמען דאס עסן און עס אריינלייגן אין מויל, און ער ווערט צו מיד און פויל עס צוריקצוברענגען צו זיין מויל. מען דערלאנגט אים שוין, ער האט שוין אריינגעשטעקט די האנט אינעווייניג, און ער האט נישט קיין כח אויפצוהייבן דאס עסן צום מויל. און דער נמשל איז: אפילו ווען מען גיט אים דעם נויטיגן שפייז פאר דער נפש, באהאלט ער זיין האנט אינעם כלי וואו דער שפייז געפינט זיך און נעמט עס נישט פאר זיך. צום ביישפיל, אויב מען גיט אים די סיפורי התורה וואס זענען מוכרח צו וויסן. ווייל עס זענען דאך פאראן אין דער תורה סתרים, עס איז פאראן פנימיות, עס איז פאראן דרוש, און עס זענען פאראן סיפורי התורה, וואס דאס איז דער אלף בית. ווען א מענטש טוט תשובה, אדער ווען א קינד הייבט אן צו לערנען, זאל ער קודם כל וויסן פון וואס די תורה דערציילט: וואס איז געווען ביי בריאת העולם, ווער איז געווען יעקב און ווער עשו, די שבטים, ירידת מצרים, בנין המשכן. דאס איז דער פשוט'ער פשט, דער מינימום וואס איז נויטיג. און אפילו ווען מען ברענגט אים דאס, זאגט דער מלבי"ם, באנוצט ער זיך בלויז מיט'ן חיצוניות'דיגן לבוש, מיט די סיפורי מעשיות, און ער נעמט נישט דעם מוסר און די חכמה וואס ליגט אונטער דעם כלי און דעם לבוש. צו צוקייען די זאכן, זיי אריינצונעמען אין מויל, זיי מעכל צו זיין און פארשטיין זייער פנימיות - דאס טוט ער נישט. ער באציט זיך צו אלעם ווי צו מעשיות און משלים, און נישט ווי צו א זאך וואס קומט ארויסברענגען טיפקייט, פנימיות און אמת.
חָכָם עָצֵל בְּעֵינָיו מִשִּׁבְעָה מְשִׁיבֵי טָעַם׃ - דער עצל איז קלוגער אין זיינע אויגן פון זיבן קלוגע לייט וואס ענטפערן מיט שכל און טעם.
לויט'ן סדר פונעם גר"א: קודם האבן מיר גערעדט וועגן דעם גוף, "הדלת תסוב על צירה", אז זיין קערפער דרייט זיך איבער אויף זיין בעט; דערנאך וועגן די הענט, "טמן עצל ידו בצלחת"; דערנאך וועגן דער פעולה, אז אפילו צו זיין מויל ברענגט ער עס נישט צוריק; און יעצט שטייגן מיר ארויף פון די הענט צום קאפ, וואס דאס איז קעגן דער חכמה. און דער דאזיגער עצל איז קלוגער אין זיינע אויגן מער ווי זיבן משיבי טעם.
און ווער זענען די זיבן משיבי טעם, און פארוואס דווקא זיבן? ווייל אין יענע צייטן זענען געווען באקאנט זיבן לייט וואס האבן געענטפערט מיט שכל און פארשטאנד. זאגט דער גר"א: אדער די זיבן רואי פני המלך, ווי מיר געפינען ביי אחשורוש אז עס זענען געווען די חכמים וואס שטייען פאר אים, אדער די זיבן ראשי סנהדרין. און ער איז קלוג אין זיינע אויגן קעגן די דאזיגע ראשי עם, אז ער האט כביכול מער חכמה אין זיין קאפ ווי זיי.
און אין וואס קומט זיין חכמה צום אויסדרוק? זאגט דער מצודת דוד: אז ער ווייסט צו געבן א טעם און אן ענטפער. פונקט ווי זיי ווייסן צו געבן א טעם אויף יעדער זאך, אזוי ווייסט ער צו געבן א טעם פארוואס ער ארבעט נישט, פארוואס ער טוט גארנישט אויף, פארוואס ער לערנט נישט, פארוואס ער רירט גארנישט איבער אין זיין לעבן. אויף אלעם האט ער טעמים, סיבות און הסברים, און ער איז קלוגער פון זיבן משיבי טעם. משיבי טעם זענען מענטשן וואס קענען אויף יעדער זאך געבן א גענויען הסבר, און דער דאזיגער עצל איז גאר בליציג אין זיינע הסברים: בעזרת השם איך האלט ביים אנהייבן, אבער עס האט זיך פונקט נישט אויסגעשטעלט, און מען האט מיר געזאגט אז ערשט אינעם קומענדיגן זמן, און איך האב שוין געוואלט אנהייבן אבער זיי הייבן איצט נישט אן קיין ארבעט, און אזוי שנעל ווי זיי וועלן אנהייבן וועלן זיי מיר רופן. וויפיל טעמים און סיבות האט ער נישט, און אלעס כדי זיך נישט אנצושטרענגען און גארנישט צו טאן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער עצל איז קלוג אין זיינע אויגן מער ווי זיבן גרויסע חכמים וואס וועלן אים ענטפערן מיט א "טעם", און "טעם" מיינט די פנימיות און דער תוך פון דער זאך. און דאס איז קעגן דעם וואס ער האט פריער געזאגט: אויב מען דערציילט אים די סיפורי התורה וואס איז מוכרח צו וויסן, עסט ער נאר דעם דרויסנדיגן לבוש און ווארפט אוועק דאס אינעווייניגסטע. און דערפאר, אפילו עס זאלן שטיין זיבן משיבי טעם און אים מסביר זיין די פנימיות און דעם טיפן באדייט פון די זאכן, איז ער אין זיינע אויגן קלוגער פון זיי, זיכער אז אזוי ווי ער פארשטייט די זאכן אויפ'ן אויבערפלאך אזוי איז עס, און מען קען אים נישט איבעררעדן. און דאס איז וואס מיר האבן פריער געזען "תקוה לכסיל ממנו": דער כסיל ווייסט כאטש אז זיין וועג איז נישט ריכטיג נאר ער ווערט נאכגעשלעפט נאך זיין תאווה, אבער דעם דאזיגן עצל וועט קיין שום טעם נישט איבערצייגן, ווייל ער וויל דאך נישט טאן און ער וויל בלייבן אין זיין פוילקייט, און דערפאר זענען אלע זיינע טעמים שטארקער אין זיינע אויגן ווי זיבן משיבי טעם.
די פסוקים שטעלן פאר פאר אונז איין קייט פון אראפגיין: פוילקייט געבערט די מדה פון "חכם בעיניו", און די דאזיגע מדה איז די פאר וועלכער עס איז נישטא קיין האפענונג. דער כסיל ווייסט דעם אמת און פאלט דורך צוליב זיין תאווה, ממילא האט ער נאך א וועג צוריק; אבער דער וואס האט געמאכט פון זיין טעות א גאנצע שיטה, דער וואס לאכט אפ און מאכט ליצנות פון יעדן מוכיח, איז פארשלאסן פאר יעדן תיקון, און גארנישט קען אים נישט עפענען אויסער יסורים. פון דא נעמט מען אויך ארויס א למעשה'דיגע הדרכה: מען זאל זיך נישט אריינלאזן אין א באגרינדעטער טענה'ריי מיט איינעם וועמענס ווערטער זענען אינגאנצן אן א יסוד, כדי נישט צו מאכן פון אים א צד און א שיטה. און פון דא איז אויך א ווארענונג פאר יעדן איינעם: נישט איבערלאזן קיין ליידיגן רווח צווישן די גאסן, מסיים זיין א מסכתא און גלייך אנפאנגען א פרישע, זיך נישט באגנוגענען בלויז מיט'ן דרויסנדיגן לבוש פון די סיפורי התורה נאר נעמען דעם תוך און די חכמה, און נישט לאזן די שיינע תירוצים פון "שחל בדרך, ארי בין הרחובות" אפשטעלן דעם ערשטן טריט.