קאפיטל כ"ו אין משלי גיט זיך בעיקר אפ מיט דער דמות פונעם כסיל און דער דמות פונעם עצל, און מיט די וועגן ווי אזוי מ'באגייט זיך מיט אזעלכע מענטשן. אין דעם שיעור וועלן מיר זיך אפשטעלן אויף דריי פסוקים פונעם אנפאנג פונעם קאפיטל: דער פסוק וואס רעדט פונעם שבט וואס פעלט אויס פארן כסיל, און די צוויי פסוקים וואס זעען אויס ווי זיי זענען זיך סותר - "אל תען כסיל כאיוולתו" און לעומת זה "ענה כסיל כאיוולתו".
שׁוֹט לַסּוּס מֶתֶג לַחֲמוֹר וְשֵׁבֶט לְגֵו כְּסִילִים׃ (ג) - א קאנטשיק פארן פערד, א צוים פארן אייזל, און א שטעקן אויפן רוקן פון די כסילים.
דער מלבי"ם ערקלערט: בעלי חיים זענען נישט קיין משכילים, זיי פארמאגן נישט קיין שכל זיך אליין צו פירן, און דערפאר דארפן זיי א צווייטן פון אינדרויסן וואס זאל זיי פירן. דאס פערד דארף א שוט - מיט וואס מען שמייסט. דער אייזל איז מער נאריש, און פאר אים העלפט אפילו קיין שוט נישט, דערפאר דארף ער א מתג (א צוים אין מויל): מיט דעם ציט מען אים דורכן מויל, און מיט דעם ריכט מען אים פינקטלעך וואוהין מ'וויל אים פירן, און מ'האלט אים אויך צוריק אז ער זאל נישט פארקריכן פונעם וועג. לעומת זה דער מענטש איז באשאנקען געווארן מיט בחירה חופשית, און מיט איר כוח קען ער אויסוועלן דעם ריכטיגן וועג. ער דארף נישט קיין שוט און נישט קיין מתג - ער אליין איז דער וואס פירט און ריכט זיך אליינס.
און וואס איז דער כסיל? ווי מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל, מיינט דאס נישט א מענטש מיט א שוואכן שכל. דער כסיל איז א מענטש וואס גייט אין דער פינצטערניש, וואס איז באהאפטן צו תאוות, און צוליב די תאוות לויפט ער נאך זאכן וואס פארדארבן און חרוב מאכן אים. ער קען זיין זייער א קלוגער מענטש, אבער ער איז פארזינקען אין זיינע תאוות, און ממילא איז דאס וואס פירט אים נישט דער שכל. אין דעם איז ער ענליך צו א בעל חי: דאס פערד גייט נאך היי ווייל עס גלוסט זיך אים, די בהמה זעט א קאריטע און גייט אהין ווייל עס גלוסט זיך איר, קיין שכל האט זי דאך נישט. און אזוי אויך דער כסיל. דערפאר שטייט "ושבט לגו כסילים" - אזוי ווי דאס פערד און דער אייזל דארפן אן אנפירונג פון אינדרויסן, אזוי דארף ער א שבט, און נאר דורכן שבט וועט ער זיך פירן אויפן גראדן וועג.
און דאס איז א מציאות, נישט סתם אן עצה. אסאך מאל זעט מען אז א מענטש וואס גייט נאך זיינע תאוות, איז די איינציגסטע זאך וואס שטעלט אים אפ - קלעפ. מען מיינט נישט אז איינער שלאגט אים פיזיש, נאר דער מענטש כאפט א קלאפ מן השמים און פלוצלונג הייבט ער אן טראכטן, פלוצלונג שטעלט ער זיך אפ. ביז יעצט איז ער געווען ווי א פערד וואס לויפט נאך די תאוות פון זיין הארץ, און פלוצלינג מאכט זיך א פראבלעם, א פארלוסט אין פרנסה, אדער חלילה א קערפערליכער שאדן - און ער שטעלט זיך אפ און הייבט אן אריינטראכטן: צי איז מיין וועג ריכטיג? ער הייבט אן מברר זיין, פרעגן, און נעמט אויף זיך חיזוק. "שבט לגו כסילים" - דער כסיל וואס גייט נאך זיינע תאוות דארף א שבט אים אויסצוגלייכן.
דער גר"א איז מדייק אינעם לשון הפסוק. "שוט לסוס" מיינט נישט אז מען שלאגט דאס פערד. אין דער רגע וואס דאס פערד זעט נאר דעם שוט פליען אין דער לופטן ווערט ער שוין דערשראקן און הייבט אן לויפן - פונקט ווי א הונט וואס זעט פון דער ווייטנס ווי מען בייגט זיך אראפ אויפצוהייבן א שטיין, און ער אנטלויפט שוין; ער קען שוין די מעשה, און ער דארף נישט כאפן דעם שטיין אויפן רוקן. דאס פערד איז מער קלוג, און ס'פעלט נישט אויס אז דער שוט זאל טאקע לאנדן אויף אים; עס איז גענוג אז ער זעט אים, ציט ער שוין מסקנות און הייבט אן לויפן. דער אייזל לעומת זה פארשטייט נישט קיין רמזים - שמו כן הוא, ער איז פארגליווערט אין זיין חומריות. ער זעט דעם שוט און דאס רעדט גארנישט צו אים. פאר אים פעלט אויס א מתג, וואס כאפט אים אן און שלעפט אים בפועל.
און דער כסיל? ביי אים וועט נישט העלפן קיין שוט וואס פליט אין דער לופטן און אויך נישט קיין מתג וואס שלעפט אים. ער דארף א שבט, דאס הייסט א שטעקן, קלעפ ממש אויפן רוקן, כדי ער זאל כאפן דעם ענין. און אזוי ווי עס שטייט: "תחת גערה במבין מהכות כסיל מאה" - פאר א מבין איז גענוג א נזיפה, מ'דארף אים נאר אנשרייען, זאגן א ווארט, אנרמז'נען, מאכן א שטרענג פנים - און ער האט שוין פארשטאנען. אבער דער כסיל דארף הונדערט קלעפ ביז ער הייבט אן כאפן און פארשטיין.
און דער גר"א ערקלערט פארוואס טאקע אזוי: די שטיץ פונעם פערד איז אויף זיינע פיס. דער שטארקער און פעסטער טייל ביים פערד זענען די הינטערשטע פיס, און קעגן זיי זענען זיינע הענט (די פאדערשטע פיס) דין; דערפאר ווען ער הייבט זיך אויף שטעלט ער זיך אויף די הינטערשטע פיס און הייבט אויף די פאדערשטע. וויבאלד מען לויפט מיט די פיס, איז דאס פערד געמאכט צום לויפן, און עס איז גענוג אז ער זעט דעם שוט פון הינטן הייבט ער שוין אן לויפן. דער אייזל פארקערט: זיין שטיץ איז אויף זיינע הענט, זיין גוף נייגט זיך אויף פאראויס, און זיין שטארקער טייל איז דער פאדערשטער, און די הינטערשטע פיס זענען שוואכער - דערפאר ווען ער הייבט זיך אויף איז עס אויף די הענט און ער שיסט מיט די הינטערשטע פיס. און וויבאלד א משא טראגט מען מיט די הענט, איז דער אייזל געמאכט צו טראגן א משא און נישט צום לויפן. דער אייזל פון זיין טבע לויפט נישט; אויב מען יאגט אים נאך אדער מ'דערשרעקט אים וועט ער לויפן אביסל, אויף א קורצן שטרעק. דערפאר האט ער נישט קיין שוט נאר א מתג: מיט א מתג פירט מען, מ'יאגט נישט צום לויפן. דער שוט איז ווי א שרעק פון הינטן וואס מאכט לויפן, און דער מתג איז א כלי הנהגה וואס שלעפט און פירט פאמעליך.
און וואס איז דער רמז? זאגט דער גר"א: די מדות ווערן אנגערופן רגלים - דאס זענען די הרגלים (געוואוינהייטן) פונעם מענטש, וואס פירט אים און לייגט אים אוועק. און מ'דארף האבן תוכחת מוסר כדי ער זאל גיין מיט זיינע רגלים, און דאס איז דער שוט. דאס פערד וואס זיין שטיץ איז אויף זיינע רגלים איז אים גענוג צו זען דעם שוט - און דאס גייט ארויף אויף די מער צדיק'ישע מענטשן, די בעלי מעלה, וואס מצד זיך אליין ווייסן זיי דעם וועג, און עס איז זיי גענוג צו זען דעם שוט כדי צו נעמען מוסר. זיי זענען די וואס לויפן אויף גרויסע שטרעקעס, און ווי עס ווערט געזאגט אויף די אבות הקדושים: אברהם יצחק און יעקב, וואס זענען געלאפן פאר מיר ווי פערד צווישן בלאטעס און וואסערן - דער אויסדרוק אויף א צדיק איז ער לויפט ווי א פערד.
די אייזלען לעומת זאת דרוקן אויס די מער פשוט'ע מענטשן, די עמי הארץ, וואס קענען זיך נישט אליין פירן אויפ'ן גראדן וועג און דארפן א מתג מיט וואס מען זאל זיי שלעפן. און אפילו ווען מען ציט זיי, איז דאס נישט "משכני אחריך נרוצה" - ער וועט גיין, אבער לויפן וועט ער נישט לויפן, ווייל זייער גאנג איז דורך די הענט, און אויף די הענט איז שווער צו לויפן. און דאס איז וואס די זאך דרוקט אויס: דער פערד איז צום לויפן און דער אייזל איז צום לאסט. עמי הארץ, זייער עיקר ענין איז קיום המצוות, נישט עסק התורה - ווייל עסק התורה פאדערט א לויפן אויף ווייטע שטרעקעס. די הענט דרוקן אויס א משא, און דער מענטש טראגט מיט זיינע הענט: מען לייגט תפילין, מען וויקלט זיך איין אין ציצית וכדומה; קיום המצוות קומט צום אויסדרוק מער דורך די הענט.
קומט אויס אז דער פסוק רעדט פון צוויי סארטן מענטשן - די חשוב'ע און די פשוט'ע. פאר די חשוב'ע איז גענוג צו זען דעם שוט; פאר די פשוט'ע דארף מען א מתג, פיר אים אויפ'ן גראדן וועג און ער וועט גיין. אבער דער כסיל, וואס גייט נאך די תאוות פון זיין הארץ, וועט אים נישט דאס און נישט דאס העלפן. וואס עס בלייבט איבער איז בלויז דער שבט. ערשט ווען ער כאפט א מכה הייבט ער אן צו קלערן פון פריש, און הייבט אן צו פארשטיין אז זיין וועג איז א גרייזיגער און ער מוז טוישן דעם ריכטונג.
אַל־תַּעַן כְּסִיל כְּאִוַּלְתּוֹ פֶּן־תִּשְׁוֶה־לּוֹ גַם־אָתָּה׃ (ד) - ענטפער נישט דעם כסיל לויט זיין נארישקייט, טאמער וועסטו אויך ווערן גלייך צו אים.
עֲנֵה כְסִיל כְּאִוַּלְתּוֹ פֶּן־יִהְיֶה חָכָם בְּעֵינָיו׃ (ה) - ענטפער דעם כסיל לויט זיין נארישקייט, טאמער וועט ער זיין א חכם אין זיינע אייגענע אויגן.
די גמרא פרעגט: די צוויי פסוקים זענען זיך סותר איינער דעם צווייטן. צי "אל תען כסיל כאיוולתו פן תשווה לו גם אתה", צי "ענה כסיל כאיוולתו פן יהיה חכם בעיניו"? און די גמרא פארענטפערט: לא קשיא, דא רעדט מען פון דברי תורה, און דא פון מילי דעלמא. און דער גר"א פרעגט: לכאורה איז דאס נישט פארשטאנדיק, ווארום אין די פסוקים אליין איז נישט פאראן קיין שום חילוק און קיין שום דערמאנונג פון דברי תורה און מילי דעלמא - פון וואו נעמט די גמרא דעם חילוק?
נאר דער תירוץ פון דער גמרא שטייט בפירוש אינ'ם פסוק אליין. די גמרא באנייט גארנישט פון זיך אליין, זי ליינט נאר דעם פסוק און געפינט וואס עס שטייט אין אים. ביידע פסוקים גיבן אליין אן דעם טעם: "אל תען... פן תשווה לו גם אתה" - דאס איז א מצב וואו אויב דו וועסט אים ענטפערן, וועסטו ווערן גלייך צו אים, און דאס איז אין מילי דעלמא. דארט, אויב א מענטש זאגט דיר א זאך פון הבל, א דבר קנטור, און דו ענטפערסט אים אויף זיין ניווא - האסטו אראפגעלאזט דיין ניווא און אראפגעשלעפט דיין מדריגה צום לעוול פונ'ם כסיל. אין דעם "תשווה לו גם אתה". און ביי דברי תורה איז דאך נישט שייך דאס צו זאגן.
און לעומת זאת "ענה כסיל כאיוולתו פן יהיה חכם בעיניו" - אויף אן ארט וואו דורך דעם ענטפער פרעג איך אפ זיינע ווערטער, און אויב איך וועל נישט ענטפערן וועט ער זיין א חכם אין זיינע אויגן און מיינען אז ער פארשטייט. ער וועט גיין און זיך בארימען: "איך האב געפרעגט אפילו דעם און דעם רב, און ער האט נישט געוואוסט וואס צו ענטפערן". באמת האט דער רב יא געוואוסט, נאר ער האט נישט געוואלט ענטפערן, אבער יענער וועט זיך גרויסן און מיינען אז ער ווייסט בעסער ווי דער רב, וועט זיך פירן לויט זיין טעות און אויסלערנען זיין טעות פאר אנדערע - ווייל אט, ער האט דאך מנצח געווען דעם רב. אין אזא פאל דארף מען אים יא ענטפערן.
און עס זענען דא מצבים וואו אדרבה, עס איז בעסער נישט צו ענטפערן און אים איבערלאזן. אויב איך וועל אים ענטפערן וועל איך עפענען מיט אים א וויכוח, און ער וועט זיך נאר שטארקן אין זיינע דעות און זיי מער לאזן הערן, און איך האב אים פשוט געגעבן א בימה. און מיר האבן קיין שום ענין נישט צו געבן א בימה פאר כופרים. דעריבער, ביי סעמינארן פאר מענטשן וואס זענען נישט קיין שומרי מצוות, ווען איינער קומט קריגן זאגט מען אים: "איך וועל זיצן מיט דיר נאך דער דרשה". ערשטנס, א מענטש וואס קומט קריגן וויל נישט ארויסקומען קליין פאר יעדן, דעריבער וועט ער בלייבן צוגעקלעבט צו זיינע מיינונגען אפילו אויב ער ווערט איבערגעצייגט - זיין גאווה וועט אים נישט לאזן מודה זיין. און צווייטנס, עס איז נישטא קיין שום באדארף אז זיינע אלע דברי כפירה זאלן געהערט ווערן אין די אויערן פון אנדערע, ווייל דער וואס איז סיי ווי נישט אויסגעשטעלט געווארן צו כפירה - פארוואס זאל ער דאס הערן?
און עס שטייט אז דאס אויער ווערט פארברענט דאס ערשטע פון אלע אברים. און אפילו אויב א מענטש איז שטארק אין זיין אמונה און האלט אז מ'דארף גארנישט מורא האבן - איז נישטא אזא זאך, ווייל "מינות דמשכא", כפירה ציט דאס הארץ פונ'ם מענטש. עס איז אסור פאר א מענטש צו הערן דברי מינות און דברי כפירה, אפילו אויב ער זאגט "איך גלייב נישט דערין". און פילע מענטשן מאכן א טעות אין דעם און זאגן: "עס איז דא ביי אונז א לעקטאר אין אוניווערסיטעט, און איך דארף דעם טיטל, מוז איך דאס אויסהערן". ווער האט דיר מתיר געווען? ווער האט דיר מתיר געווען צו הערן דברי כפירה און זאכן וואס זענען קעגן דער תורה? עס איז נישטא קיין מענטש אויף דער וועלט וואס זאל דאס מתיר זיין. דברי כפירה געהערט צו די זאכן פון יהרג ואל יעבור, וואס דאס איז אביזרייהו דעבודה זרה, און מענטשן טוען דאס פון פשוט'ער אומוויסנהייט. און די מציאות ווייזט אז מענטשן ווערן באאיינפלוסט: פלוצים זעסטו א מענטש וואס איז געווען שטארק אין אמונה, און ער זאגט דיר "איך האב געהערט אנדערע זאכן, עס איז נישט אזוי קלאר" - פון וואו קומט דאס אלעס? ער האט געהערט דברי כפירה, און די כפירה האט געצויגן זיין הארץ און אים געברענגט צו שווערע ענינים.
און דאס גאנצע וואס מען האט געזאגט "ענה כסיל כאיוולתו", איז נאר ווען דו האסט באמת כוח צו ענטפערן. אבער אויב האסטו נישט קיין כוח צו ענטפערן - איז בעסער אז דו זאלסט שווייגן. ערשטנס, קען זיין אז ער וועט דיך איבערצייגן, ווייל דו האסט דאך נישט קיין תשובות אויף וואס ער זאגט. צווייטנס, וועט ער גיין און זאגן: "איך האב גערעדט מיט א רב און ער האט נישט געהאט קיין ענטפערס", און ער מאכט נישט קיין חילוק צווישן אן אברך כולל און א גרויסן רב, און אפילו א גרויסער רב - אויב דאס איז נישט זיין שטח, איז דאס קיין חכמה נישט. ער פרעגט דיך איבער קדמות העולם - וואס האסטו געלערנט וועגן קדמות העולם זיך צו דינגען מיט אים? מען רעדט מיט אים וועגן פחמן 14 און ער זאגט: איך ווייס נישט פון וואס דו רעדסט. ער האט אן ערליכע, תמימות'דיגע אמונה אז אין דער תורה שטייט אזוי און אזוי, און דאס איז הערליך און אזוי דארף עס צו זיין, אבער אזא מענטש קען זיך נישט פארמעסטן מיט א וויסנשאפטלער וואס קומט מיט פסעוודא-וויסנשאפטלעכע טענות כדי אויפצוווייזן וואס ער וויל. אין אזא פאל איז בעסער בכלל זיך נישט צו דינגען און אפילו נישט אויסדרוקן א מיינונג, נאר אים שיקן ווייטער: "דו ווילסט באמת וויסן? איך וועל דיך ווענדן צו מענטשן וואס דאס איז זייער פעלד". עס זענען פאראן וויסנשאפטלער וואס זענען שומרי מצוות וואס האבן אויסגעפארשט דעם ענין און זענען דערין בקי לפנים ולפנים, און עס זענען פאראן גענוג מענטשן אין דער עולם התשובה וואס דאס איז זייער ארבעט, און זיי וועלן קענען ענטפערן כסיל כאיוולתו.
דער כלל איז: אויב א מענטש קומט פרעגן קשיות אדער ווארפן ווערטער, און זיין גאנצע כוונה איז צו שטעכן און אויפווייזן אז די דברי תורה זענען נישט ריכטיג, און ער קומט נישט הערן און מקבל זיין - איז ענדערש אים נישט צו ענטפערן, ווייל דער ענטפער וועט אים נאר ברענגען צו זאגן נאך דברי בלע. אבער אויב ער מיינט באמת אז ער האט געזאגט א דבר חכמה און וויל אויסדרוקן א מיינונג וואס איז קעגן די הלכה, און מען קען אים ענטפערן און ער וועט עס מקבל זיין - ניחא.
מ'האט אמאל דערציילט וועגן דעם בריסקער רב וואס איז געפארן אויפן באן מיט זיינע תלמידים. עס איז דארט געווען א גלח וואס האט אנגעהויבן משפיע זיין און מקרב זיין די תלמידים צו דער אמונה אין אותו האיש, און האט געטענהט אז זיין מוטער איז נתעבר געווארן פון רוח הקודש און נאך אזעלכע הבלים. האבן די תלמידים אים געזאגט: ער איז דאך א נביא שקר. האט ער זיי געזאגט: ווי רעדט איר אזוי? האבן זיי אים געזאגט: עס האבן דאך געלעבט חכמים אין זיין דור, און זיי האבן געפסקנט אויף אים אז זיין דין איז א מסית ומדיח וואס איז חייב מיתה - צי ווייסטו דען היינט בעסער ווי די חכמי ישראל וואס האבן דעמאלט געלעבט? האט ער זיי געזאגט: זיי האבן געהאט א טעות. האבן זיי אים געפרעגט: אויף וואס בויסטו אז חכמי ישראל האבן געהאט א טעות? האט ער זיי געזאגט: אט רבי עקיבא, וואס האט ער געהאלטן אויף בר כוכבא? ער איז געווען זיכער אז ער איז משיח ה', און צום סוף האט זיך אויסגעשטעלט אז ער איז געווען בר כוזיבא און איז געשטארבן - איז דאך מוכרח אז רבי עקיבא האט געהאט א טעות. קומט דאך אויס אז חכמי ישראל האבן געהאט א טעות: דער וואס איז נישט קיין משיח האבן זיי געמיינט אז ער איז יא משיח, און דער וואס איז משיח האבן זיי געמיינט אז ער איז נישט. זענען זייערע טענות פארשטאמט געווארן און זיי האבן נישט געהאט וואס צו ענטפערן.
דער בריסקער רב די גאנצע צייט איז בכלל נישט אריין אינעם וויכוח, נאר איז געזעסן און געלערנט. אבער ווען ער האט געזען אז די תלמידים זענען אריינגעפאלן אין א שטעקעניש - דער וואגן ליגט טיף אין בלאטע, און מען דארף אן אלטן געריבענעם פערד אים ארויסצושלעפן - האט ער זיך געוואנדן צום גלח און געפרעגט: און ווער זאגט דיר אז רבי עקיבא האט געהאט א טעות? אויף וואס בויסטו אז ער האט געהאט א טעות ווען ער האט געזאגט אז בר כוכבא איז משיח? האט דער גלח אים געזאגט: פשוט אז ער האט געהאט א טעות, מען זעט דאך אז צום סוף איז ער געשטארבן. האט דער בריסקער רב אים געזאגט: אויב אזוי, ביסטו דאך אויך מודה אז א משיח וואס איז געשטארבן איז נישט קיין משיח. און ער האט זיך צוריקגעקערט צו זיין לימוד.
מען דארף זיך נישט אסאך מתווכח זיין. אויב ביסטו קלוג, קענסטו ענטפערן דעם כסיל כאיוולתו גלייך אויפן פלאץ, אן וויכוחים און אן לאנגע הסברים, און אויפווייזן מיניה וביה אז ער רעדט שטותים. און אויב נישט - איז ענדערש נישט אריינצוגיין אין קיין וויכוח בכלל, ווייל דיין אמונה קען חלילה פארשאקלט ווערן, און דער צווייטער צד וועט נאך מיינען: אט בין איך גערעכט, איך האב תשובות, איך האב געפרעגט אסאך רבנים און קיינער האט מיר נישט געוואוסט וואס צו ענטפערן.
הרב לאסרי האט דערציילט אז איינער איז געקומען צו אים און געזאגט: כבוד הרב, וואו שטייט אין דער תורה אז מען דארף גיין מיט א קאפל? איך האב געפרעגט אסאך אסאך רבנים און קיינער האט נישט געוואוסט. האט דער רב אים געזאגט: וואס הייסט? דאס איז דאך א מפורש'ער פסוק - "בצאתך מביתך וכיסית ראשך". האט ער אים געזאגט: באמת? כבוד הרב, איר זענט דער ערשטער רב וואס האט מיר געענטפערט! און ס'איז דאך נישטא אזא פסוק בכלל, נאר דאס איז "ענה כסיל כאיוולתו" - אונזער תורה קען ער דאך ממילא נישט. אמאל דארף מען אים ענטפערן לויט זיין נארישקייט.
דער גר"א לייגט צו א דיוק אין דער לשון: עס שטייט "אל תען כסיל כאיוולתו". די גמרא זאגט: "מאן דאמר לחבריה מילתא, לא להדר ליה טפי ממאי דאמר ליה חבריה" - עס זענען דא הלכות אפילו ווי אזוי מען טענה'ט זיך. אויב איינער האט דיר געזאגט א געוויסע זאך, טארסטו אים נישט צוריקגעבן מער ווי דאס וואס ער האט דיר געזאגט. קומט אויס אז וואס ער האט מיר געזאגט - מעג איך על פי דין אים צוריקענטפערן מיט דער זעלבער מאס, און מען רעדט דא נישט פון א מידת חסידות נאר פון עיקר ההלכה. און דאס איז דער דיוק: "אל תען כסיל כאיוולתו" - כאטש פאר א מענטש וואס איז נישט קיין כסיל מעג איך ענטפערן אויפן זעלבן שטאפל וואס ער האט צו מיר גערעדט, אבער פאר א כסיל אפילו כאיוולתו, אפילו אויפן זעלבן שטאפל, ענטפער נישט. און כל שכן זאלסטו אים נישט ענטפערן מנה אפיים.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער כסיל, ווי מיר האבן געלערנט, איז א מענטש וואס ווערט נאכגעשלעפט נאך זיינע תאוות - ער קען גאר זיין א פיקח, אבער ער ווערט נאכגעשלעפט נאך זיינע תאוות. און זיינע תאוות זענען קעגן די געזעצן פון חכמה און קעגן די געזעצן פון דער תורה, און ממילא היט ער נישט די חוקי התורה - נישט ווייל ער האט נייע ראיות אפצופרעגן די אמת'דיגקייט פון דער תורה, נאר פשוט ווייל ער איז א בעל תאווה.
נאר עס איז אים נישט באקוועם זיך אזוי פארצושטעלן. אויב מען וועט אים פרעגן "פארוואס טוסטו אזוי און אזוי?", וועט ער דאך נישט זאגן "ווייל איך בין א בעל תאווה, ווייל איך קען זיך נישט איינהאלטן, ווייל איך האב א שוואכן כאראקטער". דערפאר זאגט ער: "הער זיך צו, עס איז נישט אינגאנצן קלאר אז דאס איז אסור, און בכלל זענען נישטא קיין באמת'ע באווייזן אז די תורה איז אמת" - ער קומט צו קיצץ בנטיעות זיין כדי צו פארענטפערן זיין תאווה, ווייל די עכטע טענה איז אים נישט באקוועם צו זאגן. און דרך אגב, אין אונזער דור איז צעבראכן געווארן די מאסקע פון בושה. היינט זאגט א מענטש בפשטות "ס'גלוסט זיך מיר", "איך האב א שוואכקייט דערצו", "איך בין פריי" - ער האט גארנישט קיין פראבלעם מודה צו זיין אין זיינע שוואכקייטן און שעמט זיך נישט מיט זיי. אמאל האט זיך א מענטש געשעמט צו זאגן "איך האב אזא חסרון און איך קען זיך נישט בייקומען", און ער האט געשפירט אן אומבאקוועמקייט, און צוליב דעם האט ער געמוזט אויסוועבן אן אגענדע פאר זיינע מעשים און אויפבויען ארום זיי אן אידעאלאגיע.
למשל, אין ענינים פון צניעות און עריות: א מענטש איז פארהייראט און טוט זאכן וואס זענען פארבאטן, און ער בויט זיך אויף א טעאריע - "דו דארפסט פארשטיין אז א מאן איז נישט געבויט צו לעבן מיט איין פרוי, קוק אין דער נאטור, איין שור און צוויי הונדערט קי, און אויך לויט דער תורה מעג א מענטש חתונה האבן מיט עטליכע פרויען". נאכדעם וואס עס איז דא אן אידעאלאגיע און כל-מיני געלערנטע הסברים ווי אזוי דער מאן איז געבויט - טו וואס עס שמעקט דיר. דעם פשוט'ן אמת, "איך בין א בעל תאוה מיט א שוואכן כאראקטער וואס קען זיך נישט איינהאלטן", איז אים נישט באקוועם צו זאגן, ווייל דאס שטעלט אים אראפ ווי אן אוממכובד'יגער מענטש. דערפאר בויט ער זיך אן אידעאלאגיע וואס זאגט אז אזוי דארף עס צו זיין, און אזוי פאדערט זיך פון א מענטש צו לעבן, און דאס זענען זיינע נאטורן.
און אויב אזוי, זאגט דער מלבי"ם, וואס וועט העלפן אז איך וועל קומען און סותר זיין די טענות פונעם כסיל? זיין פראבלעם איז נישט קיין לאגישער און נישט קיין שכלי'דיגער, זיין פראבלעם איז תאוות. און ווען דו ביסט סותר זיינע טענות שטעלסטו אים אראפ נאקעט ווי א נידעריגער מענטש און א בעל תאוה - און דערפאר וועט ער זיך אנהאלטן אין די קרנות המזבח און זיך דינגען מיט דיר, הגם ער אליין ווייסט אז זיינע טענות זענען נישט אמת, ווייל ער דארף די אידעאלאגיע וואס זאל אים געבן א גוט געפיל און פארענטפערן זיינע מעשים. דער סדר ביי אים איז פארקערט: עס איז נישט אז די שכלי'דיגע טענות האבן אים איבערגערעדט צו גיין נאך די תאוות פון זיין הארץ, נאר ערשט האט ער געוואלט זיינע תאוות, און דערנאך האט ער ארום זיי אויפגעבויט א וואנט פון שכלי'דיגע טענות. און אויב דו וועסט אים סותר זיין די טענות, שלעפסטו ארויס די ערד אונטער זיינע פיס, און וואס בלייבט ער - סתם א בעל תאוה? דערפאר וועט ער זיך עקשנ'ען אז ער איז גערעכט, אפילו נאכדעם וואס דו האסט אלעס אפגעווארפן.
מיר האבן שוין אמאל דערציילט וואס עס האט דערציילט הרב צבי ענבל, איינער פון די מרצים און פון די גרינדער פון ארגון ערכים, אן איש מדע און אן איש אשכולות. אין אנהייב פון זייער וועג, ווען מען האט אנגעהויבן מאכן סעמינארן, זענען די סעמינארן געווען געבויט בעיקר אויף לאגיק און אויף באווייזן צו דער אמת'דיגקייט פון דער תורה - און עס זענען דא צוועלף וועגן צו באווייזן די אמת'דיגקייט פון דער תורה, וואס יעדער איינער פון זיי איז נישט אפהענגיק אינעם צווייטן. צווישן אנדערע פלעגט מען אויך געבן דרשות איבער שלום בית און חינוך הבנים. און היינט ארבעט דאס פארקערט: די באווייזן צו דער אמת'דיגקייט פון דער תורה נעמען פאר א גאר קליינעם חלק פון די דרשות, און דער עיקר איז צו מקרב זיין דעם דעת פון די מענטשן צו שמירת התורה, "פארוואס איז דאס גוט פאר מיר". ווייל מען האט געזען בפועל אז באווייזן זענען נישט דאס וואס פעלט פאר מענטשן, און נישט דארט ליגט דער פראבלעם.
און אזוי איז מען צוגעקומען צו דער מסקנא: אין יענער צייט האט א סעמינאר געדויערט א גאנצע וואך, און נישט יעדער מענטש האט געהאט די מעגליכקייט זיך אפצורייסן פון דער ארבעט און פון די קינדער. דערפאר האט מען באשלאסן צוזאמצונעמען דעם ראיות-טייל, דעם חלק פון די באווייזן, אין דריי אוונטן אין א גרויסן זאל - א מין מאראטאן פון דרשות פאר א נידעריגן פרייז, וואס א מענטש קען קומען אהין ביים סוף פונעם ארבעטס-טאג. דעם ערשטן טאג איז דער זאל געווען געפאקט. מען האט פארגעטראגן באווייזן פאר דער אמת'דיגקייט פון דער תורה, נאך א ראיה און נאך א הוכחה, און די מענטשן זענען געבליבן מיט אפענע מיילער. צומארגנס זענען געקומען אפשר צען פראצענט. וואס האט זיך ארויסגעשטעלט? אז מענטשן זענען אנטלאפן פון שרעק. כל זמן א מענטש מיינט אז עס רעדט זיך פון מיסטיק אדער פון סתם אן אמונה - "לאמיר אויסהערן, ס'איז נישט מחייב". פלוצים ווערט אים קלאר אז מען רעדט דא פון הוכחות, און דאס איז אים מחייב. די זאך איז צוגעקומען צו אים אין א שלב וואס נפשי'דיג איז ער נאך נישט געווען גרייט דערצו: מען זאגט אים אז מען דארף זיין א שומר מצוות, און ער פילט אין זיך נאך אן עקל פון שומרי מצוות.
פון דעם איז קלאר געווארן אז מען דארף א פיל לענגערן וועג: קודם כל זאל ער פארשטיין אז שומרי מצוות האבן נישט קיין הערנער און זיי זענען נישט קיין פרעמדע באשעפענישן. נאכדעם וואס ער וועט דאס פארשטיין און זיין געמיט וועט זיך דערנענטערן צו שומרי מצוות, וועט שמירת המצוות מער נישט אויסזען פאר אים ווי א צוואנג אדער אן עול וואס ער וויל נישט אננעמען. א גרויסער חלק פון געפיל שפילט דא א ראלע. און דערפאר ארבעטן היינט די סעמינארן בעיקר נישט אויפן שכל, ווייל די פראבלעמען פון מענטשן היינט זענען נישט "ווער זאגט אז עס איז דא א בורא עולם" - אכציג פראצענט פונעם ציבור פאסטן יום כיפור, און מער ווי זעכציג פראצענט גלייבן אין שכר ועונש, לויט די פארשונגען פון מכון גוטמאן. די פראבלעם איז: ווי אזוי ציסטו מיך דערצו? ווי אזוי ברענגסטו מיך זיך אפצורייסן פון מיינע געוואוינהייטן, פון מיינע תאוות, פון מיין "פרייער" לעבנסשטייגער, און אריינצולייגן זיך אין אן עול און קייטן? די שאלה איז ווי אזוי מען מקרב די זאכן אל הדעת.
און פון דעם זעט מען, אז ווען מען קומט אפפרעגן פון א מענטש די ראיות וואס ער האט כביכול אז מען דארף נישט היטן תורה ומצוות - איז דאס נישט די פראבלעם, און נישט צוליב די ראיות האט ער כופר געווען. און אזוי ווי דער מעשה וואס מיר האבן שוין אמאל דערציילט איבערן בריסקער רב, אז א תלמיד האט איבערגעלאזט די ישיבה און איז געווארן אן אפיקורס, און נאך א צייט האט ער באגעגנט דעם רב. האט ער אים געזאגט: כבוד הרב, איך וויל דער רבי זאל וויסן אז איך האב באמת געהאט שאלות און קשיות אויף דער הנהגת השם און אויפן בורא עולם, און צוליב זיי בין איך אוועק. ער איז געקומען זיך פארענטפערן, כדי דער רב זאל נישט קוקן אויף אים ווי א בעל תאוה וואס האט געזוכט הנאות. האט אים דער רב געזאגט: זאג מיר ערליך, ווען האבן זיך אנגעהויבן דיינע שאלות - אין ישיבה אדער נאכדעם וואס דו ביסט אוועק? האט ער אים געזאגט: דער אמת איז, בעיקר נאכדעם וואס איך בין אוועק. האט אים דער רב געזאגט: אויב אזוי, האסטו נישט קיין שאלות נאר תירוצים. תירוצים אויף קשיות ווייס איך ווי צו ענטפערן; אבער תשובות אויף תירוצים ווייס איך נישט ווי צו ענטפערן.
דער טייטש דערפון איז: א מענטש זוכט זיך צו פארענטפערן, ווייל צי וועט ער דען זאגן "איך בין א בעל תאוה, ווייל עס גלוסט זיך מיר"? דערפאר זאגט ער "איך האב געהאט שאלות, איך האב נישט פארשטאנען די הנהגת השם, אומיושר". און אויב אזוי, ווען איך וועל קומען און סותר זיין דיינע תירוצים - וועסטו דען תשובה טאן? די תירוצים זענען דאך נישט די סיבה פארוואס דו האסט כופר געווען. דו האסט כופר געווען ווייל דו האסט געוואלט תאוות, און אויב דער תירוץ וועט אפגעווארפן ווערן, וועסטו מארגן זוכן אן אנדערן תירוץ. און ווען א מענטשן "גלוסט זיך נישט", קען מען אים נישט איבעררעדן.
און דאס איז אזוי ווי עלטערן וואס פרובירן איבערצורעדן דאס קינד פארוואס ער דארף אויפרוימען דעם צימער. דאס קינד טראכט אויס א תירוץ, זיי זענען אים סותר, ער טראכט אויס א נייעם תירוץ, זיי זענען אויך יענעם סותר, און ער טראכט אויס נאך איינס - און דאס איז א גמורה'דיגע נארקייט פון עטליכע סיבות. ערשטנס, מיט א קינד דינגט מען זיך נישט; א קינד דארף וויסן אז מיט טאטע און מאמע דינגט מען זיך נישט. און דעם מאמענט וואס דו גייסט אריין מיט אים אין א וויכוח - "אל תען כסיל כאיוולתו פן תשווה לו גם אתה": איך און דער טאטע זענען אויפן זעלבן שטאפל, און כל זמן דער טאטע האט מיך נישט איבערצייגט פארוואס אויפצורוימען דעם צימער, איז נישטא קיין סיבה פארוואס איך זאל אויפרוימען. און דער באווייז אז עס איז נישט קיין ענין פון איבערצייגונג: איך האב אים געזאגט א טענה, האט ער געברענגט א נייע טענה; איך האב אויך יענע אפגעווארפן, האט ער געברענגט אן אנדערע. צי איז דאס דען א שפיל פון פינג-פאנג? איך בין דער טאטע און איך האב דיר געהייסן אז דו רוימסט אויף דעם צימער, איך בין די מאמע און איך האב דיר געזאגט אז יעצט רוימסטו אויף דעם צימער. כדי מיר זאלן נישט זיין קיין אומפארשטענדליכע מענטשן - איין מאל וועל איך מסביר זיין, און אויב ער האט א טענה וועל איך אים ענטפערן א קורצן ענטפער, אבער אין א וויכוח גייט מען נישט אריין.
צי איז דען דא דא א חילוקי דעות צווישן דעם קינד און דעם טאטן בנוגע אויפרוימען דעם צימער? ער איז דער טאטע און דו ביסט א קינד, און וואס ער זאגט דארפסטו פאלגן. און דאס קינד זוכט א תירוץ נישט ווייל צוליב דער סיבה דארף ער נישט אויפרוימען, נאר ווייל עס גלוסט זיך אים נישט אויפצורוימען; וועסטו סותר זיין איין תירוץ, וועט ער געפינען א צווייטן. און אזוי אויך די טאכטער וואס עס שמעקט איר נישט צו וואשן די כלים - ברענג סיי וועלכע טענה, וועט זי ברענגען א טענה דערקעגן. צי איז איר פראבלעם איבערצייגונג? אויב זי וועט זיך איבערצייגן אז מען דארף וואשן די כלים, וועט שוין אלעס זיין פשוט? איר פראבלעם איז אז דאס וואסער איז קאלט, זי האט נישט קיין חשק, און שטיין צוואנציג מינוט אדער א האלבע שעה גלוסט זיך איר נישט. מען קען איר פארשטיין, אבער בשום אופן זאל מען נישט אריינגיין אין א וויכוח וואס די איבערצייגונג איז דערין א זייטיגע זאך. און אויב מען וועט איר איבערצייגן - צי וועט איר דעמאלט יא גלוסטן?
דאָס איז דער יסוד פֿון "אַל תַּעַן כְּסִיל כְּאִוַּלְתּוֹ": ווען דער אוויל ברענגט טענות פֿאַרוואָס ער טוט דאָס וואָס ער טוט, באַצי זיך צו די טענות אויפֿן פּאַסיקן שטאפּל. דאָס זענען נישט קיין טענות צוליב וועלכע ער טוט דאָס, נאָר וויבאַלד ער טוט עס שוין, זוכט ער תירוצים און ער זוכט טענות.
מיר האָבן געלערנט דרײַ מדרגות פֿון הדרכה: שוט לסוס - פֿאַר חשובֿע מענטשן איז גענוג בלויז צו זען די תוכחה; מתג לחמור - פֿאַר פֿשוטע מענטשן דאַרף מען זיי פֿירן אויפֿן גלײַכן וועג; און שבט לגו כסילים - דעם וואָס גייט נאָך זײַנע תאוות קען בלויז אַ קלאַפּ אויפֿוועקן איבערצוטראַכטן זײַן וועג פֿון ס'נײַ. און מיר האָבן געלערנט דעם חילוק צווישן "אַל תַּעַן כְּסִיל כְּאִוַּלְתּוֹ" און "עֲנֵה כְסִיל כְּאִוַּלְתּוֹ": אין מילי דעלמא טאָר מען זיך נישט אַראָפּלאָזן פֿונעם ניוואָ און זיך פֿאַרגליַיכן צום כסיל, אָבער אין אַן אָרט וווּ דאָס שווײַגן וועט אים מאַכן פֿאַר אַ חכם בעיניו און ער וועט גיין לערנען זײַן טעות פֿאַר אַנדערע - דאַרף מען ענטפֿערן, אָבער נאָר ווער ס'האָט די כּוח צו ענטפֿערן און אין אַ פֿעלד וואָס ער קען. און אין דער טיפֿעניש פֿון די זאַכן האָט אונדז דער מלבי"ם געלערנט, אַז דער כסיל לײַדט נישט פֿון אַ מאַנגל אין וויסן נאָר פֿון תּאווה, און אַלע זײַנע טענות זענען בלויז אַ מויער וואָס ער האָט אויפֿגעבויט צו פֿאַרענטפֿערן זײַנע מעשׂים - און דערפֿאַר קען אַ וויכוח נישט לייזן זײַן פּראָבלעם. דער וועג איז נישט דורך אָפּפֿרעגן תירוצים, נאָר דורך מקרבֿ זײַן די זאַכן צום שׂכל און צום האַרץ.