פאר אונז זענען די צוויי פסוקים מיט וועלכע קאפיטל כ"ה שליסט זיך. דער ערשטער באהאנדלט דעם גבול פון חקירה: וואו עס פאסט פארן מענטש צו פארטיפן און פארשן, און וואו ער דארף זיך אפשטעלן. און דער צווייטער באהאנדלט דעם אינעווייניגסטן גבול אינעם מענטש אליין: דער כח הבלימה, די "מויער" וואס היט דעם מענטש פון זיין יצר. ביידע פסוקים, ווי מיר וועלן זען, רירן אן דעם זעלבן יסוד: א מענטש דארף וויסן זיין פלאץ און זיין גבול.
אָכֹל דְּבַשׁ הַרְבּוֹת לֹא־טוֹב וְחֵקֶר כְּבֹדָם כָּבוֹד׃ (כ"ה, כז) - עסן צופיל האניג איז נישט גוט, און צו פארשן אין זייער כבוד איז א כבוד.
דעם ענין פון האניג האבן מיר שוין געלערנט פריער אינעם קאפיטל: "דְּבַשׁ מָצָאתָ אֱכֹל דַּיֶּךָּ פֶּן־תִּשְׂבָּעֶנּוּ וַהֲקֵאתוֹ". אויך דא חזר'ט שלמה המלך איבער און זאגט אז עסן צופיל האניג איז נישט גוט. נאר דא ווערט עס גענוצט אלס משל. רש"י טייטשט אז דאס איז א רמז אויף איינעם וואס דרש'נט אין מעשה מרכבה און אין מעשה בראשית און אנטפלעקט די זאכן ברבים און פאר עמי הארץ, און זיי שפאטן דערפון און פרעגן וואס איז למעלה און וואס איז למטה. "הרבות" לויט דעם מיינט: ברבים, פאר עמי הארץ. און מיר האבן דאך שוין געלערנט אז מען גיט נישט איבער סודות התורה פאר מענטשן וואס זענען נישט הגונים.
און אז צופיל האניג איז נישט גוט, וואס איז יא די פאסיגע חקירה? "וְחֵקֶר כְּבֹדָם כָּבוֹד" - די חקירה דארף זיין אין דברי חכמים, וואס זייער כבוד איז דער כבוד אין זייערע גזירות. דאס הייסט: אין דברי חכמים אדרבה, קום און פרעג פארוואס האבן זיי דא אזוי מתקן געווען, פארוואס האבן זיי דא אזוי באשטימט, און פארוואס האבן זיי דא אזוי געפסק'נט. דערמיט פארשענסטו זייערע תקנות און באשלוסן און פרווירסט צו פארשטיין און מפלפל צו זיין אין זייערע ווערטער - און דאס איז א כבוד. אבער צו פארשן אין ענינים וואס זענען בבחינת מעשה מרכבה און מעשה בראשית, און צו פרעגן וואס איז למעלה און וואס איז למטה, וואס איז לפנים און וואס איז לאחור - דאס אלעס זענען קשיות אויף עצמותו יתברך.
ווי באקאנט, פרעגן מיר נישט קיין קשיות אויף עצמותו יתברך; מיר פרעגן אויף זיין הנהגה מיט אונז. די אידישקייט דערלויבט צו פרעגן יעדע קשיא. ביי די קריסטן וועט מען דיר זאגן פרעג נישט; אינעם איסלאם איז נישטא קיין זין צו פרעגן, און עס קען נאך גאר זיין געפערליך. אבער אין אידישקייט זאגט מען דיר: פרעג יעדע קשיא.
און אויב אזוי, פארוואס ווען מען קומט צו שאלות איבערן הקדוש ברוך הוא אליין זאגט מען פארן מענטש זיך אפצושטעלן? דער תירוץ איז פשוט: ווען דער אויבערשטער האט דיר געגעבן רשות צו פרעגן יעדע קשיא, איז דאס נישט ווייל ער האט זיך פארפליכטעט צו שטילן דיין נייגער, נאר ווייל יעדע קשיא וואס דו וועסט פרעגן וועט דיר פירן צו עבודת השם. ווער זאגט אז דער אויבערשטער איז איינער? עס זענען דא הוכחות אויף אחדות השם. ווער זאגט אז דער אויבערשטער פארלאנגט פון מיר זאכן? עס זענען דא הוכחות. ווער זאגט אז דער אויבערשטער האט געגעבן די תורה? עס זענען דא הוכחות. ווער זאגט אז מיר זענען דאס עם הנבחר און אז עס איז געווען יציאת מצרים? קום און פרעג. ווידעראום ביי די קריסטן קענסטו נישט פרעגן: ווער זאגט אז יענע בתולה איז טאקע געווען א בתולה? און ווער זאגט אז זי איז נתעבר געווארן פון רוח הקודש? וועט מען דיר זאגן פרעג נישט - "דו מוזט גלייבן", און דאס איז אלעס וואס זיי האבן צו זאגן.
און דאס איז נישט שייך דוקא צו וויסנשאפט. מען רעדט מיט דיר איבער אמונה - און א מענטש זאגט בצדק: א דאנק, איך קויף נישט קיין קאץ אין זאק. קומט די אידישקייט און זאגט "וְיָדַעְתָּ הַיּוֹם" - דו קענסט וויסן. אבער ווען א מענטש קומט פרעגן אויפן אויבערשטן ביי זיך אין עצמות, צי ער איז אזוי צי אזוי, נישט איבער זיינע הנהגות נאר איבער אים אליין - וואס גייט עס דיר אן? דאס איז סתם א יצר פון נייגעריקייט, א זוכן נאך "נייעס", סודות און רכילות. איז דען דא אין דעם א נפקא מינה צו קיום המצוות? עס איז מיר גענוג צו וויסן אז עס איז פאראן א בורא עולם, אז ער האט געגעבן די תורה, אז די תורה איז מחייב און אז עס איז דא שכר ועונש - און שוין קען מען אנהייבן צו דינען. וואס שטערט דיר פון אנהייבן? צי שטערט דיר דאס נישט-וויסן אין ענינים פון עצמותו יתברך פון דינען דעם אויבערשטן? דער אויבערשטער האט באשאפן די וועלט, אין עוד מלבדו, ער האט באפוילן וואס צו טון - פארטיג, עס איז נישטא גארנישט וואס זאל דיר צוריקהאלטן. קשיות אויף עצמותו יתברך זענען בלויז נייגעריקייט בעלמא, און דעם נייגער האט דער הקדוש ברוך הוא זיך נישט אונטערגענומען צו באפרידיגן.
אויב אזוי, "וחקר כבודם כבוד": ווען עס רעדט זיך פון פארשן די גזירות פון חז"ל - פארש, דערגיי און לערן, און אין דעם ליגט א כבוד. אבער צו קומען און דן זיין וואס איז למעלה און וואס איז למטה - וואס ארט עס דיר?
רבינו יונה ערקלערט דעם פסוק אויף אן אנדער וועג: עס איז א באקאנטע זאך אז עס איז פון די שיינע מדות צו רעדן פונעם שבח פון חכמים און צדיקים, אזוי ווי עס שטייט "וחקר כבודם כבוד". און אויפן אוויל שטייט אז ער רעדט נישט צום שבח פונעם מענטש. און ווי אמת און ריכטיג זענען די דאזיגע ווערטער.
ביי חסידים איז דאס א גאנצע שיטה - סיפורי צדיקים. מען זיצט און מען שמועסט פון אמונה, מען דערציילט אויף צדיקים און פון פארשידענע מעשיות וואס זענען געווען, אדער אפשר אויך נישט געווען, אבער עס ליגט אין דעם א גרויסער חיזוק. אמאל האט א בחור אין ישיבה געזען א ספר וואס אויפן שער-בלאט איז געשטאנען "כל סיפורי הבעל שם טוב", און יענער האט געטענהט: דאס איז ליגן! ווען מען האט אים געפרעגט פארוואס, האט ער געענטפערט: ווייל מען קען דאך תמיד אויסטראכטן נאך. ווי קען מען אפמאכן אז דאס זענען "אלע" סיפורים? מען קען דאך שטענדיג צושרייבן נאך.
און עס איז באקאנט אז די דאזיגע סיפורים דארף מען נישט אננעמען ווי תורה מסיני. עס איז שוין באקאנט דאס ווארט: ווער עס גלייבט איז א פתי, און ווער עס גלייבט נישט איז א כופר. דאס הייסט: צו גלייבן אז יעדע מעשה איז געשען פונקטליך ווי עס שטייט געשריבן - איז מען נישט מחוייב. און מען טאר נישט מיינען אז אין דעם זענען תלוי די עיקרי האמונה. מען דארף דאס באטאנען, ווייל עס זענען דא מענטשן וואס מוטשען זיך און זאגן "עס שטייט דאך אזוי, און עס איז מיר שווער צו גלייבן" - מען איז נישט מחוייב צו גלייבן, דאס איז נישט פון די י"ג עיקרי האמונה. וואס יא דארף מען גלייבן? אז דער צדיק איז געווען מסוגל דערצו.
ווארום אויב אויפן באבא סאלי זצ"ל דערציילט מען מופתים - מענטשן וואס האבן געלעבט אין אונזערע צייטן און האבן געזען מיט די אייגענע אויגן - וואונדערליכע מעשיות פון נסים ונפלאות וואס האבן זיך געקייקלט ביי אים אונטערן טיש, וואס זאל מען זאגן אויפן בעל שם טוב פאר צוויי הונדערט און פופציג יאר צוריק? דער דור פונעם ווילנער גאון - ווער קען בכלל משיג זיין און באגרייפן פון וואס מען רעדט דא? דערפאר גלייבט מען אז אלעס וואס שטייט געשריבן איז דער צדיק געווען מסוגל דערצו און נאך פיל מער דערפון; אבער צו גלייבן אז יעדע מעשה איז געשען פינקטליך אות באות - דאס איז נישט קיין תורה מסיני, און נישט אויף דעם איז תלוי אונזער אמונה אינעם באשעפער.
וואס עס איז יא קלאר איז, אז צו דערציילן אמת'ע סיפורי צדיקים - זיכער יא. דרך אגב, טייל מענטשן מיינען אז עס איז דא אן ענין מקרב צו זיין מענטשן און זיי צוריקברענגען בתשובה דורך אויסגעטראכטע מעשיות: מען טראכט אויס נסים ונפלאות וואס זענען קיינמאל נישט געווען. חס ושלום, ניין און ניין! אונזער תורה איז א תורת אמת. ווער עס טראכט אויס בלאפֿן און פאבריקאציעס - איז א סימן אז ער האט נישט קיין אמת צו פארקויפן; אבער ווער עס פארמאגט דעם אמת, צו וואס פעלן אים אויס אויסגעטראכטע זאכן? מיר האבן דאך וואס צו פארקויפן. מיר זענען נישט קיין קריסטנטום און נישט קיין איסלאם, מיר דארפן נישט קיין אויסגעטראכטע באבע מעשיות איבער אל-בוראק אדער נסים פונעם אותו האיש. דאס וואס מען רעדט דא זענען דברים של טעם וואס מען קען איבערצייגן און באווייזן. קיין אמת פארקויפט מען נישט דורך א ליגן - אמת פארקויפט מען נאר מיט אמת. און דער ציל הייליגט נישט די מיטלען אין אידישקייט.
און דאס איז א טעות ביי פילע בעלי תשובה, וואס מיינען אז אויב מען וועט אויסטראכטן א מעשה און דערציילן פון א נס וואס איז געווען אדער נישט געווען - וועט מען דערמיט מחזק זיין. עס איז בכלל נישט זיכער אז מען איז מחזק; אמאל איז עס פונקט פארקערט. עס איז אמאל געווען א דרשן וואס האט אויסגערופן: איך וויל אייך דערציילן, אז אמאל בין איך געגאנגען פרעגן ביי איינעם פון די גדולי ישראל - עס איז תמיד דאס מערסטע "באקוועם" צו פארציילן אויף גדולי ישראל וואס לעבן שוין נישט, וואס מען קען נישט נאכפארשן - בין איך געגאנגען פרעגן ביי אים: רבי, מעג מען אויסטראכטן מעשיות כדי מקרב צו זיין מענטשן בתשובה? האט דער גדול מיר געענטפערט אז יא. און דאס איז געווען די ערשטע מעשה וואס ער האט אויסגעטראכט...
אבער "חקר כבודם כבוד" - דערציילן אמת'ע מעשיות, און עס פעלן דאך נישט קיין אמת'ע סיפורים אויף צדיקים, אויף גדולי ישראל, אויף הייליגע לייט און אויף זייערע הייליגע הנהגות. מען געדענקט נאך אלס בחור אין ישיבה קטנה, איז דארט געווען די סעריע "תיקון המדות" - קליינע קונטרסים פונעם גאון רבי אברהם טובולסקי זצ"ל, א הערליכע סעריע. וואס מען פלעגט כסדר נעמען פון דארט, און נישט נאר איינער נאר יעדער וואס האט דאס געליינט, זענען געווען די מעשיות אינעם לעצטן חלק. מען רעדט איבער גזל - ווי שטארק גדולי ישראל האבן זיך נזהר געווען פון גזל, ווי פארזיכטיג זיי זענען געווען נישט צו נעמען קיין שום פרוטה פון א צווייטן און אין אלע עניני ממון.
מען פלעגט לערנען דעם גאנצן ספר, אבער פונעם חלק פון די סיפורים האט מען געשפירט אן אומגעהויערן חיזוק, פיל מער ווי פונעם חלק המוסר. ווען מען הערט אויף א צדיק וואס האט געטאן א געוויסע הנהגה, וויל מען זיך מדבק זיין אין זיינע וועגן און טאן אזוי ווי אים. ביים חלק המוסר קומט גלייך ארויף א מין התגוננות: איינער וויל מיר מוסר'ן - שטעלט מען זיך קעגן; איינער זאגט מיר אז איך בין נישט בסדר - וועקט זיך גלייך אויף אן אנטאגאניזם. אבער ווען א מענטש הערט א סיפור אויף א צדיק ווי אזוי ער האט זיך געפירט, אדרבה, עס וועקט זיך אין אים א חשק צו גלייכן צו צדיקים, זיך מדבק זיין אין זיי און גיין אין זייערע וועגן. דאס איז "חקר כבודם כבוד": עס איז פון די שיינע מדות צו דערציילן פונעם שבח פון חכמים און צדיקים, און דורך דעם וועט מען זיך מדבק זיין אין זייערע הייליגע דרכים.
מַעְיָן נִרְפָּשׂ וּמָקוֹר מָשְׁחָת צַדִּיק מָט לִפְנֵי־רָשָׁע׃ (כ"ה, כו) - א פארטרעטענער קוואל און א פארדארבענער ברונעם, איז א צדיק וואס וואקלט זיך פאר א רשע.
דער הגר"א ערקלערט אז אונדזער פסוק איז ממשיך דעם פריערדיקן פסוק. אויב וועסטו פרעגן צוליב וואס דער צדיק וואקלט זיך פארן רשע - ער איז דאך א צדיק, און אויב ער איז א צדיק וואלט דאך נישט געפאסט אז ער זאל וואקלען נאר ער זאל בלייבן עקזיסטירן אויף אייביג, "בל יימוט עולם ועד" - פארוואס האבן זיך זיינע פיס געוואקלט און פארוואס איז ער געפאלן פארן רשע? דערויף קומט דער פסוק: "אכול דבש הרבות לא טוב". דער דאזיקער צדיק איז געגאנגען אין א מדרגה וואס פאסט נישט פאר אים, און ער האט געוואלט משיג זיין השגות וואס ער איז נישט אנגעקומען צו זיי.
און אט האט דער הגר"א דארט מסביר געווען אז "צדיק מט לפני רשע" מיינט דער יצר הטוב וואס פאלט צוזאם פארן יצר הרע, און דאס איז וואס מאכט אז די תורה זאל נישט זיין קלאר, אז "המעיין נרפש והמקור מושחת", אז מיר קענען זיך נישט צובונדן צו דעם וואס מיר לערנען און פארשטיין כראוי - ווייל באמת טוט זיך דער יצר הרע פארשטארקן. די דאזיקע קליפות שטערן אונדז צו פארטיפן זיך אין דער תורה כראוי. און פארוואס ווערט באשאפן דער דאזיקער מצב אז דער יצר הטוב פאלט צוזאם? ווייל "אכול דבש הרבות לא טוב" - ביסט געגאנגען אין גרויסע זאכן און וואונדערלעכע העכער פון דיר, האסט פרובירט משיג צו זיין ענינים וואס דו האלטסט נישט ביי זיי, וואס זענען נישט אויף דיין שטאפל, וואס מען דארף נאך אנפילן די כרס מיט ש"ס און פוסקים כדי אנצוקומען צו זיי.
און וויבאלד אזוי, ווען דו קומסט אויסצופירן די זאכן למעשה פארשטייסטו אז דאס איז נישט אין דיין מדרגה, און דער יצר הטוב פאלט צוזאם פארן יצר הרע - "צדיק מט לפני רשע". און ממילא פארשטייסטו נישט וואס דו לערנסט, און פון דעם ווערסטו צובראכן. אויף דעם איז געזאגט געווארן: "במופלא ממך אל תדרוש ובמכוסה ממך אל תחקור, אין לך עסק בנסתרות". זאכן וואס זענען פארבארגן און דערהויבן פון דיין פארשטאנד - טו זיך נישט פארנעמען מיט זיי. מיר האבן דאך געזען אזעלכע וואס זענען אריין אין פרדס און זענען נישט ארויס בשלום. א מענטש וואס פרובירט צו משיג זיין אן השגה וואס איז העכער זיינע כוחות - קען דאס נאך אים אראפווארפן. זאל ער נישט טראכטן "אויב וועל איך משיג זיין וועל איך משיג זיין, און אויב נישט, נישט" - אויב וועסטו נישט משיג זיין, ביסטו נאך עלול צו פאלן דערפון.
דער מלבי"ם ערקלערט: פונקט ווי דו פארשטייסט אז מערן האניג איז נישט גוט, אזוי זאלסטו פארשטיין אז מערן זיך אין "חקר כבודם" איז נישט קיין כבוד. ווער ס'פארמערט צו פארשן איבער דעם כבוד פון די צדיקים וועט נישט משיג זיין קיין כבוד. וויאזוי? דאס וואס דו זעסט אז דער צדיק וואקלט זיך פארן רשע - עס איז דאך "כְּבֹד אֱלֹהִים הַסְתֵּר דָּבָר". דו קענסט נישט וויסן וואס איז די הנהגת השם, דו קענסט נישט וויסן וואס זענען געווען די פריערדיקע גלגולים, דו קענסט נישט וויסן וואס איז דער תיקון פון יענעם צדיק און פארוואס ער דארף יעצט אריבערגיין אזא תקופה.
די זאך וואס באדערט דעם מענטש איז פארשטענדלעך: דער צדיק דארף זיין דערהויבן און האבן א הויכע מדרגה, און דער רשע נידעריק פאר אים, און אט זעסטו דאס פארקערטע - און דאס ברענגט דיר צו פארשן און מעיין זיין: וואו איז דער כבוד פונעם צדיק? אויף דעם זאגט שלמה: פונקט ווי עסן צופיל האניג שאדט צום בויך, אזוי וועט דאס פארשן זייער כבוד דיר נישט ברענגען קיין כבוד און נישט קיין תועלת. די דאזיקע ענינים זענען אין די טיפע סודות פון בורא עולם, און אויב דו וועסט פרובירן צו פארשן פארוואס דא איז דער צדיק צוזאמגעפאלן און פארוואס האט אים דער קדוש ברוך הוא נישט געהאלפן און נישט דערהויבן זיין קרן - וועסטו צו גארנישט אנקומען, ווייל באמת ווייסטו נישט וואס איז די הנהגת השם.
און דער עיקר: א מענטש דארף וויסן אז דער כבוד דא איז נישט דער אמתער כבוד. "כבוד חכמים ינחלו" - דער עיקר איז פאר דער אייביקער וועלט. און דערפאר, ווען מען זעט דעם צדיק וואקלען פארן רשע, איז עס א טעות צו מיינען אז דאס איז דער סוף און דאס איז די תוצאה, און אנצוהייבן פארשן פארוואס און וואו איז די גערעכטיקייט. דו ביסט אפילו נישט אינמיטן - דו ביסט הערשט ביים אנהייב שפיל. דער סוף פונעם שפיל איז דארט אויבן, און דארט וועסטו זען דעם רשע אש תחת כפות רגלי הצדיקים, און דעמאלט וועסטו פארשטיין אז אלץ וואס איז דא געווען איז גארנישט געווען. דאס שפיגלט נישט אפ און דאס שטעלט גארנישט פאר, און מען טאר נישט ארויסנעמען דערפון קיין שום מסקנה. איז וואס האסטו דא אנצופירן חקירות?
און ווער ס'קען די היסטאריע ווייסט אז עס זענען געווען אסאך אזעלכע שאלות. אזוי ווי מיר האבן געזען ביי דער לשון פון חוצפית המתורגמן וואס האט זיך געוואלגערט אין שטויב - אלישע אחר האט דאס געזען, און עס שטייט אז דאס איז געווען איינע פון די סיבות פארוואס ער איז ארויס לתרבות רעה. ווען א מענטש זעט ווי דער צדיק וואקלט זיך פארן רשע, ווערן ביי אים געבוירן קושיות. אויף דעם זאגט דער פסוק: טראכט נישט אז "חקר כבודם כבוד". וויסן זאלסטו אז "כבוד חכמים ינחלו" איז פאר דער אייביקייט, און אפילו אויב דו זעסט אים דא דערנידעריקט - וואס איז דאס קעגן דעם אייביקן רוחניותדיקן כבוד, וואס ער איז דער אמתער כבוד? און וואס האסטו ארויסצוציען מסקנות פון דעם וואס דו זעסט דא?
עִיר פְּרוּצָה אֵין חוֹמָה אִישׁ אֲשֶׁר אֵין מַעְצָר לְרוּחוֹ׃ (כ"ה, כח) - ווי א שטאט וואס איז צעבראכן אן א מויער, אזוי איז א מענטש וואס האט נישט קיין צוריקהאלט פאר זיין גייסט.
לכאורה איז דא דא א כפילות: אויב זי איז "פרוצה", וואס מיינט "אין חומה"? דער אבן עזרא ערקלערט: "עיר פרוצה" - אז עס זענען געמאכט געווארן אין איר לעכער און שפאלטן, און "אין חומה" - אז מען האט זיי נאכדעם נישט פארשטאפט מיט א מויער; אויפן ארט פונעם שפאלט האט מען נישט געבויט קיין מויער. אזוי אויך א מענטש וואס עס איז נישטא קיין צוריקהאלט פאר זיין רוח און זיין נפש - א מענטש וואס איז נישט ביכולת איינצוהאלטן זיך, א מענטש וואס האט נישט קיין ברעמסן, וואס שפייט גלייך אויס אלעס וואס ער האט אין מויל און זאגט גלייך וואס ער טראכט, אן טראכטן צוויי מאל איידער ער לאזט ארויס א ווארט.
און מיר האבן שוין גערעדט אז עס זענען דא מענטשן וואס זייער מויל ארבעט שנעלער פונעם מוח. ער יאגט זיך צו רעדן נאך איידער זיין פראצעסאר האט אפגעוואויגן די זאכן: צי לוינט זיך צו רעדן, צי איז עס גוט צו רעדן, צי וועט עמעצער ווערן באליידיקט, אפשר איז דאס נישט קיין ריכטיקער אויסדרוק, אפשר איז עס נישט אין פלאץ. ער האט נאך נישט באוויזן צו טראכטן, און דאס מויל האט שוין ארויסגעכאפט. דאס איז אן עיר פרוצה וואס האט נישט קיין חומה.
דער גר"א ערקלערט עס אנדערש: "עיר פרוצה" איז א שטאָט וואס פארמאגט יא א מויער, נאר אינעם מויער זענען פאראן לעכער און פּרצות; און "אין חומה" רעדט פון א גאר אנדערע שטאָט - א שטאָט וואס האט גארנישט קיין מויער, א שטאָט וואס איז מלכתחילה געבויט געווארן ווי ערי פרזות. "פרזות" איז אזוי ווי "פרצות", ווייל די אותיות ז' און צ' בייטן זיך אום, און די כוונה איז אויף אפענע שטעט וואס זענען בכלל נישט פארשלאסן. און אויב סע רעדט זיך פון צוויי סארטן שטעט, איז אודאי פאראן דא אויך צוויי סארטן מענטשן.
עס איז פאראן א מענטש וואס לייגט יא א צוים אויף זיין גייסט, נאר פון צייט צו צייט ווערן זיינע ברעמזן צו הייס און הערן אויף צו רעאגירן, און דעמאלט ברעכט ער אויס: עמיצער האט אים דעררודערט, זיין ווייב האט עפעס געזאגט וואס האט אים ארויסגענומען פון די גלייכגעוויכט, דער שכן האט פונקט פארכאפט דעם פּארקינג ווען ער האט געאיילט אהיים. עס זענען דא מצבים וואו ער בייקומט זיך, און מצבים וואו נישט. לעומת זה איז פאראן א מענטש ביי וועמען עס איז "אין חומה" פון פאראויס - ער ווארפט כסדר ארויס אלעס וואס ליגט אים אויפן צונג.
און דער גר"א ערקלערט דעם למעשה'דיגן חילוק: אן עיר פרוצה - פאר וועמען דארף זי מורא האבן? בלויז פון א שונא און פיינט, פון איינעם וואס "זוכט איר". ווייל ווען די שטאָט איז פארשלאסן און ס'איז בלויז פאראן לעכער דערין, דער שעדליכער וואס זוכט אריינצודרינגען כדי צו שעדיגן איז דער וואס וועט זוכן די פּרצות, זיי געפינען און אריינגיין. אבער א געווענליכער מענטש זעט א מויער און ווייסט נישט אז ס'איז דא א לאך אין יענעם עק אדער הינטער דעם בוים. ווידער א שטאָט וואס האט בכלל קיין מויער נישט, דארף מורא האבן פון יעדן פארבייגייער; יעדער פוסטער וואנדערער שפאצירט אריין אהין, זי האט נישט קיין שלעסער און נישט קיין מויערן, און יעדער מענטש קען אריינגיין גלאט און גרינג.
און דער נמשל: א מענטש וואס פון צייט צו צייט פעלט אים א מעצור לרוחו, וואס געווענליך צוימט ער זיך יא איין נאר צייטנווייז האט ער אויסברוכן - איז געגליכן צו א פארשלאסענער שטאָט וואס האט פּרצות אין אירע מויערן. ווער וועט אים באמת ברענגען צו פארלירן קאנטראל? דער יצר הרע, וואס ער איז דער וואס "זוכט" דעם מענטש. ווי דער חובת הלבבות זאגט: אתה ישן לו והוא ער לך (דו ביסט איינגעשלאפן פאר אים, אבער ער איז וואך פאר דיר). דער יצר הרע זוכט פרצות כסדר. און מיר האבן שוין גערעדט אז דער יצר הרע קומט אריין דורכן עפענונג - "לפתח חטאת רובץ". דער יצר ווארט אויף א שמאלן, קליינעם שפאלט, און נאר עס איז דא א פתח - שטעלט ער שוין אריין זיין פוס, און פרוביר עס דערנאך צו פארמאכן. דערפאר האבן מיר געזאגט אז צום יצר הרע טאר מען נישט מאכן קיין "בקירוב", קיין "נאנט", און קיין "כמעט". מיטן יצר הרע שניידט מען אפ: מ'רירט נישט צו. "תכה חרב בינו לבינה".
קומט אויס לויט דעם, אז דער וועג צוריקצוהאלטן דעם מענטש פון דער תאוה, אים צו ראטעווען פון די נעצן און פאסטקעס פונעם יצר הרע, איז אז ער זאל לייגן א צוים אויף זיין גייסט - אז די מחשבות פונעם הארץ זאלן נישט ארומוואנדערן אין אסור'ע זאכן. און דאך זענען צוויי סארטן מחשבות פארבאטן געווארן פאר אונז, וואס אינעם עצם מחשבה ליגט אן איסור: הרהורי עבירה אין עריות וכדומה, און עבודה זרה.
וויאזוי קומט א מענטש צו עבודה זרה? "כי תאמר בלבבך איכה יעבדו הגוים האלה ואעשה כן גם אני" - דאס הייבט זיך אן פונעם הארצנ'ס ווילן. "איין מינוט, וואס דינט ער דארט? קוק נאר, זיי האבן א ריזיגע עקאנאמישע הצלחה, א געוואלדיגע הצלחה, און מיר שלעפן זיך; מען דארף זען וואס איז זייער עבודה זרה, ווער איז דער גאט וואס מאכט זיי אזוי מצליח" - אלעס הייבט זיך אן פון א רצון אינעם הארץ. און ביי עריות אודאי און א קל וחומר, אז אלעס הויבט זיך אן מיט א הרהור און א מחשבה, מען ברענגט ארויף א מחשבה אויפן הארץ, און דערפאר זאל מען אפילו נישט קוקן אויף בגדי צבעונין וואס הענגען אויפן וואנט, ווייל דורך דעם קומט מען צו א הרהור, און אזוי ווי מ'גלוסט עס אין הארצן קומט מען למעשה. אויב אזוי, איז דער אלף-בית צו לייגן א צוים אויף זיין גייסט, אז די מחשבות און הרהורים זאלן נישט איבערנעמען די הערשאפט איבער אים, ווייל זיי אליין, די דאזיגע דמיונות, וועלן אים ביים סוף פירן צו דער עבירה.
זאגט דער מלבי"ם: די יצרים פונעם מענטש זענען מערסטנס שלעכט - גאווה, קנאה, נקמה, דאס אלעס זענען שלעכטע מחשבות וואס בוזשעווען אינעם מענטשנ'ס הארץ. און אויב דער מענטש לייגט נישט קיין מעצור אויף זיין גייסט און בויט נישט אויף קיין אמונה אין זיין הארץ, טוט אים וויי ווען ער זעט ווי זיין חבר האט הצלחה, און ער מקנא אים. און פארוואס זאלסטו מקנא זיין? וואס ס'איז אנגעשריבן פאר דיר - איז דיינס, און וואס נישט - איז זיינס. דאס הייסט אמונה, און ער פארמאגט עס נישט. און אמאל פיינט ער אים אויך. פארוואס האסטו אים פיינט? ווייל יענער האט הצלחה. ס'איז שווער צו גלייבן, אבער ס'זענען פאראן מענטשן ביי וועמען דאס איז א גערעכטע סיבה: "ימח שמו, האסט געזען וויפיל געלט ער האט געמאכט?" און פארוואס ימח שמו? פארוואס זאלסטו נישט זאגן "זאל ער האבן געזונטערהייט און דער אייבערשטער זאל אים צוגעבן נאך כהנה וכהנה"? איז דען דאס אויף דיין חשבון? צי האסטו דען פארלוירן דערפאר ווייל יענער האט פארדינט?
א מענטש אן אמונה - די אלע מדות נעסטלען אין אים, די שלעכטע מדות בושעווען אין אים און ער שפירט עס אפילו נישט; עס שפרודלט ביי אים ארויס גאנץ נאטירליך. און גאווה - וואס איז דא צו רעדן; א מענטש אן תורה שפירט דערין גאר קיין חסרון נישט. "אוודאי בין איך עפעס, אוודאי בין איך באזונדער, ס'איז דאך קלאר אז ס'איז נישטא קיין סך ווי מיר. ווייסטו אז איך האב עס געטון מיט מיינע אייגענע צען פינגער? ווייסטו וויפיל איך האב אריינגעלייגט? ווייסטו וויפיל שכל איך האב געהאט צו וויסן ווען אריינצוגיין און ווען ארויסצוגיין? אלע זענען דורכגעפאלן און נאר איך האב מצליח געווען - איך און איך און איך". גאווה איז דאך זיכער א זאך וואס ליגט אינעם מענטש נאטירליך.
און ווען די דאזיגע מדות נעסטלען אינעווייניג אינעם מענטש, קומט דער פיינט צו דער שטאָט און עס ווערט א מלחמה. ווייל גרינגערהייט שלעפט זיך דער מענטש נאך די מחשבות - הרהורי גאווה, הרהורי שנאה, הרהורי נקמה, הרהורי עבירה און הרהורי כפירה. די אלע זאכן קומען ארויס נאטירליך פונעם מענטשנ'ס הארץ, ווייל "עַיִר פֶּרֶא אָדָם יִוָּלֵד": דער מענטש אין זיינע גרונטליכע מדות איז א ווילדער אייזל, און פון דעם איז זיין תפקיד געבוירן אן אדם, ווייל "יצר לב האדם רע מנעוריו". און אויב ער פארריכט און פארבעסערט זיך נישט, וועט ער בלייבן מיט דעם אלעם.
אָבער אַ מענטש פֿאַרמאָגט דעם "כוח המושל", זאָגט דער מלבי"ם - דעם כוח פֿונעם מעצור, דעם כוח הבלימה. און מיר האָבן שוין פֿריִער געזאָגט, אַז דער מענטש ווערט געמאָסטן און געפּריפֿט לויט דער שטאַרקייט פֿון זײַנע ברעמזן: וויפֿל ער איז בכוח צו זאָגן פֿאַר זיך אַליין "ניין", וויפֿל ער איז בכוח צו זאָגן פֿאַר זיך אַליין "ביז אַהער". דאָס איז דער גאַנצער חילוק צווישן אַן ערוואַקסענעם מענטש און אַ קינד, פּונקט אין דעם פּרט. אַ קינד איז נישט בכוח צו זאָגן פֿאַר זיך אַליין "ניין", און איז נישט בכוח זיך צו מתגבר זײַן; אויב מע שטעלט אַוועק לעבן אַ קינד אַ צוקערקע, וועט נישט נעמען לאַנג ביז ער וועט עס באַלד אַראָפּשלונגען. אָבער אַ מענטש איז בכוח צו זאָגן: איך עס נישט איצט, איך וועל עסן שפּעטער. די גאַנצע מעלה פֿונעם מענטש ווערט געמאָסטן לויט זײַן כוח הבלימה - וויפֿל ער איז בכוח צו לייגן אַ מעצור פֿאַר זײַן רוח.
און דאָס איז וואָס עס שטייט: "כל רוחו יוציא כסיל וחכם באחור ישבחנה", ווי מיר האָבן דאָרטן מבאר געווען. דער כסיל - כל רוחו יוציא; אַלץ וואָס פֿאַלט אים אײַן, אַלץ וואָס קומט אים אויפֿן געדאַנק, גייט ער און טוט באַלד. און ניט בלויז דאָס, נאָר אין זײַנע אויגן איז דאָס נאָך אַ שבח. "וואָס דערציילסטו וועגן זיך? איך בין אַ סימפּאַטישער בחור, ספּאָנטאַן און געפֿילפֿול". איז דען ספּאָנטאַן אַ שבח? ספּאָנטאַן איז אַ גנאי! וואָס מיינט ספּאָנטאַן? איך האַנדל לויט אימפּולסן. טראַכט פֿריִער!
מיר האָבן אַמאָל דערציילט, אַז דער אייניקל פֿון הגאון הרב וואָלבע זצ"ל האָט אים געזאָגט: זיידע, לאָמיר גיין מתפלל זײַן ביים כותל. דער זיידע האָט אַ ביסל געטראַכט און געזאָגט: גוט. דער אייניקל האָט געמיינט אַז מע פּאַקט זיך שוין אײַן און מע גייט שוין אַרויס, אָבער ער זעט ווי דער זיידע זיצט און לערנט. האָט ער אים געזאָגט: זיידע, מיר האָבן דאָך אָפּגעשמועסט צו גיין מתפלל זײַן ביים כותל? האָט ער אים געענטפֿערט: יאָ, נאָך אַ האַלבע שעה. נאָך אַ האַלבע שעה איז דער זיידע אויפֿגעשטאַנען, אָנגעטאָן דעם מאַנטל, און זיי זענען געגאַנגען. האָט דער אייניקל געפֿרעגט: זיידע, פֿאַרוואָס זענען מיר נישט געגאַנגען גלײַך? האָט ער אים געזאָגט: מיינסטו אַז עס איז אַזוי פּשוט צו גיין צום כותל, שריד בית מקדשנו? ביז איך האָב נישט געלערנט אַ ביסל וואָס איז דער כותל, וואָס איז השראת השכינה און פֿאַר וואָס פֿאַר אַ הייליקייט מיר גייען! דאָס איז דאָך דער פֿאַרקערטער פֿון ספּאָנטאַן. "קומסט? לאָמיר גיין" - איז מען שוין געגאַנגען; "לאָמיר שפּרינגען" - שפּרינגט מען. וואָס שפּרינגסטו? אַ מענטש דאַרף פֿריִער טראַכטן, זיך מתבונן זײַן פֿריִער, זען צי די זאַך איז נויטיק אָדער נישט נויטיק - דאָס איז אַ שבח. און לעומת זה "כל רוחו יוציא כסיל": דער כסיל איז ספּאָנטאַן, אויפֿן אָרט, אַלץ בײַ אים איז שוין און גלײַך.
און דאָס איז די חומה: אַ מענטש וואָס לייגט אַ מעצור פֿאַר זײַן רוח. דאָס איז וואָס דער פּסוק זאָגט - "עיר פרוצה אין חומה איש אשר אין מעצור לרוחו". אויב עס איז נישטאָ קיין מעצור פֿאַר זײַן רוח, בוזשעווען די דמיונות אינעווייניק, און מע קומט אָן צו אַלע עבירות. און זאָג נישט "אָבער איך האָב דאָך נישט געטאָן קיין עבירה, ס'איז בלויז מחשבות" - דו וועסט צוקומען דערצו, עס איז נאָר אַ פֿראַגע פֿון צײַט. װאָרום אין דעם מאָמענט וואָס די דמיונות אַנטוויקלען די מחשבה איבער דער זאַך, איז עס שוין מער ניט עפּעס וואָס מע קען נישט דערגרייכן, און עס איז שוין נישט בבחינת אסור; איך טראַכט דערוועגן, איך זע זיך שוין טיף אינעווייניק אינעם ענין און איך טראַכט ווי אַזוי איך פֿיר דאָס אויס. אַ מענטש וואָס איז מהרהר אין אַ געוויסער זאַך - דורך דעם איז די זאַך שוין מער נישט פֿרעמד פֿאַר אים. אויב דו וועסט טראַכטן ווי אַזוי מע גנב'עט, און ווי אַזוי איך גיי, און ווי איך נעם, און ווי יענער זעט מיך נישט - וועסטו בסוף אָנקומען אויך צו דעם. "וואָס, איך בין אַ גנב? פֿון וואַנען נעמט זיך דאָס?" - לייג אַרײַן אין קאָפּ אַזעלכע מחשבות, און די זאַך וועט פֿאַרוואַנדלט ווערן אין אַ מציאות.
דאָס איז "עיר פרוצה אין חומה" אַפֿילו אויב ס'איז בלויז "אין מעצור לרוחו". וואָס הייסט "בלויז אַ רוח"? ניין, מײַן פֿרײַנד, פֿונעם רוח קומט מען צו צום מעשה בפועל, ווײַל דעמאָלט וועט זיך דער יצר מתגבר זײַן. װאָרום די איינציקע חומה וואָס מע קען בויען איז דער מעצור פֿאַרן רוח, און ווי נאָר מע שטעלט אַ מעצור פֿאַרן רוח - דאָס איז די חומה וואָס דער יצר הרע קען נישט אַרײַנדרינגען דורך איר אַהין.
די צוויי פּסוקים לערנען אונדז די זעלבע יראה פֿון אַ גבֿול. "אכול דבש הרבות לא טוב" - דער מענטש טאָר נישט פֿיל פֿאָרשן אין דעם וואָס געהערט נישט צו אים: נישט אין סודות התורה פֿאַר די וואָס זענען נישט ראוי דערצו, נישט אין עצמותו יתברך נאָר בלויז אין זײַן הנהגה, און נישט אין חשבונות פֿון "וואו איז דער כבוד פֿונעם צדיק", װאָרום "כבוד חכמים ינחלו" איז פֿאַר דער אייביקייט אויף יענער וועלט, און מע טאָר נישט מאַכן קיין החלטות פֿון דעם וואָס מע זעט דאָ אויף דער וועלט. און די ריכטיקע "חקירה" איז אין דברי חכמים און אין זייערע גזירות, און אין דערציילן דעם שבח פֿון צדיקים באמת - אמת'ע מעשׂיות און נישט קיין אויסגעטראַכטע מעשׂה'לעך - וואָס דורך זיי טוט זיך דער מענטש מדבק זײַן אין זייערע דרכים. און "עיר פרוצה אין חומה" - די איינציקע חומה פֿונעם מענטש איז דער כוח המושל, דער מעצור פֿאַר זײַן רוח: צו ברעמזן דאָס מויל איידער די מחשבה האָט עס גוט אָפּגעוואויגן, און צו פֿאַרהאַלטן די דמיונות און הרהורים איידער זיי ווערן פֿאַרוואַנדלט אין אַ מציאות. ווי מער דער מענטש היט אָפּ די דאָזיקע חומה, אַלץ ווייניקער האָט דער שׂונא אַ טויער אַרײַנצוקומען דורך איר.