אינעם קומענדיקן אפשניט גייט שלמה המלך ווייטער אן צו שטעלן דעם מענטש אויפן סדר פון עדיפויות צווישן יראת שמים און מורא מלכות, צו ווארענען קעגן זיך מישן מיט מענטשן וואס זוכן איבערצוקערן סדרי עולם, און צום סוף - אריבערצוגיין צו דברי חכמים וואס זענען פארזאמלט געווארן אינעם ספר, וואס רעדן וועגן עיוות הדין און הכרת פנים ביים משפט. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, און אנפאנגען מיטן ביאור פונעם מלבי"ם און מיט די ווערטער פון רש"י און פונעם גר"א וואס באגלייטן אים.
יְרָא אֶת יְהֹוָה בְּנִי וָמֶלֶךְ, עִם שׁוֹנִים אַל תִּתְעָרָב׃ - האב מורא, מיין קינד, פארן אויבערשטן און פארן מלך, און מיט די וואס בייטן זאלסטו זיך נישט מישן.
קודם כל בנוגע דער גירסא. עס זענען דא וואס גריסן "עִם שׁוֹנִים אַל תִּתְעָרָב" אן א ו', און אזוי איז אין רוב ספרים, און אזוי איז אין ספר השרשים, אין מאיר נתיב און אין דער מסורת. ווידער פון דער אנדערער זייט איז דא א גירסא "וְעִם שׁוֹנִים" מיט א ו', און אזוי געפינט מען אין א כתב יד מוגה, אינעם שונצינו דרוק, אין מסכת סוטה, אין במדבר רבה און אין תנחומא, און אזוי אויך אינעם תרגום און ביי אסאך מפרשים.
דער עיקר פונעם פסוק: האב מורא פארן מלך - בתנאי אז עס שטייט נישט אין קעגנזאץ צו יראת השם. דעריבער איז דער סדר קודם "ירא את השם בני", און ערשט דערנאך "ומלך". דער מלך איז ערשט אויפן צווייטן ראנג. און אויב דער מלך פארלאנגט א זאך וואס שטערט מיר פון יראת שמים - "ירא את השם בני", ווייל דער מלך איז בלויז א צוזאץ.
און דאס איז ענלעך צו דעם וואס מיר זאגן: "אֵלֶּה תּוֹלְדֹת נֹחַ, נֹחַ אִישׁ צַדִּיק... אֶת הָאֱלֹהִים הִתְהַלֶּךְ נֹחַ". פארוואס ווערט זיין נאמען געטאפלט? נח למקום ונח לבריות. און ווען עס ווערט א קאנפליקט - וואס עס איז נח למקום איז נישט נח לבריות, אדער וואס עס איז נח לבריות איז נישט נח למקום - "את האלקים התהלך נח", האט נח געוואוסט וואס צו וועלן. אבער לכתחילה פארלאנגט מען פון אים ביידע: נח למקום און נח לבריות. אזוי אויך דא: מען דארף זיין א ירא השם און אויך האבן מורא פארן מלך, נאר יראת השם איז פריער.
רש"י טייטשט "שונים" מלשון שנים (צוויי) - די וואס זאגן אז עס זענען דא שתי רשויות: איין רשות וואס איז דער שלעכטער כוח אין דער בריאה, און א צווייטע רשות וואס איז כביכול דער גוטער גאט. מיט די - זאלסטו זיך נישט מישן, דיין דעת זאל נישט זיין פארמישט מיט זיי.
און דער מלבי"ם מסביר: "ירא את השם" - אין ענינים פון דת און עבודת השם; "ומלך" - אין ענינים פון משפט און דער הנהגה פונעם פאלק, ווי עס שטייט "מלך במשפט יעמיד ארץ". א מענטש מוז האבן מורא מלכות, ווייל אלמלא מוראה של מלכות איש את רעהו חיים בלעו. און אפילו ווען משה און אהרן זענען געגאנגען צו פרעה, האט דער קדוש ברוך הוא געווארנט משה צו געבן כבוד פאר דער מלכות. דער באדייט דערפון: עס איז דא א געוואלדיגע חשיבות צום עקזיסטענץ פון א מלכות, אפילו א מלכות רשעה - ווייל מלכות איז תמיד בעסער ווי כאאס. און ווער עס האט ספקות דערין, פוק חזי וואס עס טוט זיך אין עיראק, אין סיריע, אין תימן און אין נאך ערטער. ווען עס איז פאראן א מלכות, אפילו דער מלך איז אן אכזריות'דיגער רודן, איז נאך אלץ דא איינער וואס האלט די לייצעס; אבער ווען עס איז נישטא קיין מלכות - "תִּרְמֹשׂ כָּל חַיְתוֹ יָעַר", אלע חיות קומען ארויס פון זייערע לעכער, און דאס גאנצע לאנד ווערט א גיהנום.
און לויט דעם פארטייטשט דער מלבי"ם "עם שונים אל תתערב": מיט די מענטשן וואס ווילן טוישן די הנהגה, אראפווארפן די מלוכה, מורד זיין אינעם מלך און אנפירן אנשטאט אן אנדערע הנהגה וואס איז משונה פון דער ערשטער - זאלסטו זיך נישט מישן. און פארוואס? ווייל דאס איז סותר צו "ירא את השם". דער אויבערשטער אליין האט דיך מצווה געווען צו האבן מורא פונעם מלך, און ווען דו זוכסט איבערצוקערן די מלוכה ביסטו אין דער אמת'ן נישט קיין ירא השם, וויבאלד דו פאלגסט נישט זיין באפעל.
מען קען צולייגן א ביאור: עס שרייבט רבנו יונה, אז עס איז פאראן א מענטש וואס שטרויכלט זיך אין א חטא, און נאכדעם בייגט ער זיך און טוט תשובה, ער האט חרטה אויף זיינע מעשים און איז מקבל אויף זיך מער נישט צוריקצוגיין צו זיין נארישקייט - זיין חטא שטייט אים פאר די אויגן און ער איז נישט שונה דערין, ווייל ער ווייסט שוין אז דאס איז א גרוב וואו ער איז אריינגעפאלן און ער פאלט נישט דערין נאכאמאל. אשריהם ואשרי חלקם. לעומת זה זענען פאראן אזעלכע וואס שטרויכלען זיך אין א חטא, און גייען ווידער אן אכטונג און פאלן נאכאמאל אריין, בבחינת "אכלתי ואוכל עוד" וואס אדם הראשון האט געזאגט. דאס זענען זייער פראבלעמאטישע מענטשן, ווייל זיי פארבינדן און באפעסטיקן זיך אינעם חטא: כיוון שעבר ושנה נעשית לו כהיתר, און נאכדעם וועט אים זיין זייער שווער זיך צו שטארקן. לויט דעם: מענטשן וואס האבן זיך געשטרויכלט אין א חטא האט ער דיר נישט געהייסן זיך דערווייטערן פון זיי, וואס מיר זענען דאך אויך נישט קיין צדיקים און טיילמאל שטרויכלט מען זיך; אבער "עם שונים" - די וואס זענען שונה אינעם חטא - אל תתערב, און כאפ פון זיי א מרחק, ווייל זיי זענען איינגעבאקן אינעם חטא און זייערע שאנסן צו פאררעכטן זענען גאר קליין.
און נאך א ביאור: עס זענען פאראן מענטשן וואס ציען זיך צוריק פון זייערע ווערטער. ער זאגט איין זאך, און נאכדעם זאגט ער א צווייטע זאך; עס איז נישטא אין זיי קיין עקביות און קיין נאמנות. אזא מענטש קומט און בעט מען זאל אים אונטערשרייבן ערבות - און אויף מארגן, ווען עס וועט זיך מאכן א פראבלעם, וועט ער פלוצים האבן אן אנדערע דעה, און דו ביסט דער וואס וועט געפאדערט ווערן צו באצאלן. "עם שונים אל תתערב" - זאלסט נישט ווערן קיין ערב פאר אים פאר זיין הלוואה, ווייל היינט איז ער אזוי און מארגן טוישט ער זיין הויט.
כִּי פִתְאֹם יָקוּם אֵידָם, וּפִיד שְׁנֵיהֶם מִי יוֹדֵעַ׃ - ווייל פלוצים וועט אויפשטיין זייער בראך, און דעם בראך פון זיי ביידע ווער ווייסט עס.
דאס איז א המשך צו וואס עס איז פריער געווען. פארוואס זאל מען זיך נישט מישן מיט די וואס ווילן טוישן די מלוכה? ערקלערט דער מלבי"ם: כי פתאום יקום אידם. דער קשר פון די מורדים וועט זיך אנטדעקן - און כמעט שטענדיג ווערט דער קשר אנטדעקט - און דעמאלט וועט "אידם", זייער בראך, קומען פלוצלונג. "איד" איז א לשון פון שבר און בראך, אזוי ווי "שמח לאידו", צו זיין בראך. אין איין רגע וועסטו זען ווי מען רעכנט זיך אפ מיט אלעמען. אזוי איז אויך געווען אין די צייטן פון סטאלין, ווען ער האט חושד געווען אז מען שמידט קעגן אים א קשר, האט ער דורכגעפירט רייניקונגען פון הונדערטער טויזנטער מענטשן.
און נאך: אפילו אויב דער מרד וועט יא מצליח זיין און די הנהגה וועט זיך טוישן - "ופיד שניהם מי יודע", ווער ווייסט וואס עס וועט זיין דער רעזולטאט פונעם שינוי און וואספארא בראך עס וועט נאכקומען. וויפיל פעלער קענען מיר וואו מען איז געווען זיכער אז מען וועט טוישן די הנהגה און אלעס וועט זיך אויסגלייכן. אזוי איז געווען ביי דער פאלעסטינער אויטאריטעט: עס איז זיי נמאס געווארן פון אש"ף און זיי האבן געברענגט חאמאס - און האבן אנגעברענגט אויף זיך עזה, וואס ביז היינט איז עס צעפאלן און האט זיך נישט אויפגעראכטן פון צוק איתן. אזוי איז געווען אין לבנון: עס איז דארט געווען א מנהיג פאר נאסראלא וואס מדינת ישראל האט אומגעברענגט ווייל ער איז געווען פראבלעמאטיש און געמאכט צרות, און אנשטאט אים האבן מיר באקומען אנשטאט א פודל - א ראטוויילער, נאסראלא א בייסער און שרייער וואס ביז היינט ווייסט מען נישט וויאזוי זיך צו באגיין מיט אים. אסאך מאל האט מען געטוישט די הנהגה מיטן חשבון אז יעצט וועט אלעס זיין גוט, און פלוצים האט זיך ארויסגעשטעלט אז די נייע הנהגה איז פיל ערגער. אזוי איז אויך געווען אין די צייטן פון לענין און סטאלין: מען איז געווען זיכער אין דער ברידערשאפט פון פעלקער, אז אלע ארבעטער פון די פעלקער וועלן זיך פאראייניקן, און מען איז געקומען מבשר זיין די בשורה פון קאמוניזם און גלייכבארעכטיקונג, און עס איז פאראיבער די הערשאפט פונעם צאר - און דערנאך האבן מענטשן אנגעהויבן בענקען נאך דער צארישער הערשאפט, און צום חשבון פונעם נייעם רעזשים זענען צוגעשריבן געווארן פופציג מיליאן הרוגים. אן איבערקערעניש ברענגט נישט בהכרח גוטע זאכן. און דער מלבי"ם לייגט צו: זיי וועלן אויפשטעלן אן הנהגה ווי זייער באגער, צו דרוקן און רויבן און צעטרעטן דאס פאלק - ווייל יעצט האבן זיי א מאנדאט, און מיט דעם מאנדאט וועלן זיי אויסציען דעם פאלק די נשמה.
אויך רש"י טייטשט "פיד" אלס לשון פון א בראך. און לויט זיין שיטה, אז ער האט געזאגט "עם שונים אל תתערב" אויף די וואס זאגן שתי רשויות הן, דאס הייסט עבודה זרה - איז דער טעם ווייל דו ווייסט נישט ווען פלוצים וועט אויפשטיין זייער בראך, און "ופיד שניהם מי יודע", דער בראך פון דער עבודה זרה און פון די וואס דינען איר, ווייל דער שבר קומט גאר פלוצלונג.
און דער הגר"א לייגט צו א וויכטיגע נקודה: זאלסט נישט זאגן "איך וועל גיין מיט זיי, און ווען איך וועל זען אז די שיף שאקלט זיך וועל איך שפרינגען; ווען איך וועל זען אז דער עראפלאן פאלט וועל איך שפרינגען מיט א פאראשוט". עס איז נישט אזוי. וויסן זאלסטו אז פלוצים וועט קומען זייער בראך - דו וועסט נישט באווייזן ארויסצוגיין פון דער שיף און דו וועסט זיך געפינען זינקען צוזאמען מיט זיי, דו וועסט נישט באווייזן צו שפרינגען פונעם עראפלאן און דו וועסט זיך געפינען אויפרייסן צוזאמען מיט זיי. דערפאר זאלסטו נישט זיין פארמישט מיט שלעכטע מענטשן, ווייל עס איז נישט זיכער אז ווען דו וועסט וועלן ארויסגיין וועסטו האבן די מעגלעכקייט ארויסצוגיין, ווייל זייער בראך קען קומען אין איין אויגנבליק.
גַּם אֵלֶּה לַחֲכָמִים, הַכֵּר פָּנִים בְּמִשְׁפָּט בַּל טוֹב׃ - אויך די זענען פאר די חכמים, אנצוערקענען פנים אינעם משפט איז נישט גוט.
צוויי ביאורים זענען דא דא. רש"י טייטשט: אלע זאכן וואס דו וועסט זען אין דעם ענין דא ווייטער זענען געזאגט געווארן פאר די חכמים וואס זיצן בדין, און זיי זענען ווארענונגען פאר זיי - אז זיי זאלן נישט מכיר פנים זיין אינעם משפט, ווייל הכר פנים אין משפט איז נישט גוט.
אבער דער הגר"א, און אין דעם וועג גייט אויך דער מלבי"ם, ערקלערט אן ארגינעלן ביאור. אנשי כנסת הגדולה האבן מסדר געווען דעם תנ"ך. אין תהלים, וואס רוב דערפון איז געזאגט געווארן דורך דוד המלך מיט רוח הקודש, האבן זיי אויך מסדר געווען קאפיטלעך וואס זענען געזאגט געווארן דורך אנדערע משוררים, און ביים אנהייב פון יעדן קאפיטל האבן זיי אנגעוויזן ווער עס האט עס געזאגט: "מזמור לאסף", "תפילה למשה", "משכיל לאיתן האזרחי" און ענליכס. אזוי אויך אין משלי: מען האט דערין צונויפגענומען אלע ענינים פון חכמה און מוסר וואס בארירן עבודת השם יתברך, און ביים סוף פונעם ספר האט מען אויך געברענגט פון נאך חכמים - "דברי אגור בן יקה", "דברי למואל". און כאטש חז"ל האבן געזאגט אז אגור און למואל זענען שלמה, איז אבער לויטן פשטות נישטא קיין הכרח דערצו, און לויט די ווערטער פונעם הגר"א זענען דאס געווען חכמים וועמענס ווערטער מען האט מסדר געווען אין א ספר וואס באהאנדלט דברי חכמה, וואס זיין עיקר און ייחוד איז שלמה, און אגב אורחא האט מען צוגעלייגט דערין דברי חכמים פון נאך חכמים. דעריבער אויך דא, ווען ער קומט זאגן זאכן וואס זענען נישט פון שלמה, שטעלט ער פריער צו: "גם אלה לחכמים" - חכמים האבן זיי מחבר געווען מיט רוח הקודש; און נאכדעם זאגט ער ווידער "גם אלה משלי שלמה", צוריקצוגיין צו די דברי שלמה נאך דער הפסקה.
פרעגט דער גר"א: לכאורה איז אין דעם קיין שום חכמה נישט. מ'האט אויסגערופן "גם אלה לחכמים", מיר האבן געהערט די ווערטער פון די חכמים - און וואס האבן זיי געזאגט? אז ס'איז נישט גוט צו פארקוקן פנים אין א משפט, דאס הייסט צו פסק'ענען נישט לויט דער אמת נאר לויט באקאנטשאפט און אינטערעסן. און צי איז דאס דען א חכמה? עס ווייסן דאך אפילו תינוקות של בית רבן אז אין דער תורה שטייט געשריבן "לֹא תַכִּירוּ פָנִים בַּמִּשְׁפָּט". און וואו איז דא זייער חכמה?
און נאך א שוועריקייט: דער לשון "בל טוב" איז צו שוואך. איינער וואס איז מכיר פנים במשפט פארדרייט דעם דין, ער איז א רשע, און מ'קען אויף אים זאגן די הארבסטע זאכן. דאס איז פונקט ווי איינער זאל זאגן אז זיין א מיטגליד אין דער מאפיא און הרג'ענען מענטשן "איז נישט גוט". צי איז דען די גאנצע חומרא פון הכרת פנים אין א משפט בלויז אז דאס איז נישט גוט?
פארענטפערט דער גר"א: די חכמים זענען נישט געקומען אונדז לערנען אז די זאך איז נעגאטיוו אדער אסור - דאס שטייט דאך שוין אין דער תורה. זיי זענען געקומען לערנען אז ווער ס'איז מכיר פנים במשפט ברענגט שלעכטע נאכפאלגן אויף דער גאנצער וועלט: דאס גאנצע שפע און דער גאנצער גוטס וואס דארפן אראפקומען אויף דער וועלט - האלט ער צוריק. דאס איז דער טייטש "בל טוב" - ס'זאל נישט זיין קיין גוטס אויף דער וועלט. און די גמרא זאגט: משרבו מכירי פנים במשפט, איז בטל געווארן דער עול מלכות שמים און ס'איז ארויפגעלייגט געווארן אויף זיי דער עול פון מלכי אומות העולם. עס האט אויפגעהערט דאס גוטס פון דער וועלט. דו מיינסט אז דו האסט געטאן א פריוואטע זאך, אן עבירה בין אדם למקום - אבער ס'איז גארנישט אזוי: מיט דיינע מעשים האלטסטו צוריק דאס גוטס פון דער גאנצער וועלט. אזוי זענען דאך געקומען די אומות העולם, און כלל ישראל האט געליטן - פון וואס? פון דעם וואס מ'איז געווען מכיר פנים במשפט. דאס איז א געדאנק וואס לייגט צו זייער אסאך מער ווי וואס שטייט אין דער תורה.
אֹמֵר לְרָשָׁע צַדִּיק אָתָּה, יִקְּבֻהוּ עַמִּים יִזְעָמוּהוּ לְאֻמִּים׃ - דער וואס זאגט צום רשע דו ביסט א צדיק, אים וועלן פעלקער פארשילטן, און אומות וועלן אויף אים צארנען.
דער מלבי"ם פירט צונויף דעם פסוק מיטן פריערדיגן, און מוטשעט זיך מיט די זעלבע שוועריקייטן ווי דער גר"א. דערפאר ערקלערט ער: "הכר פנים במשפט בל טוב" רעדט נישט וועגן נושא פנים זיין פאר א רשע. אז א מענטש זאל זען פאר זיך א רשע און נושא פנים זיין פאר אים און מזכה זיין דעם חייב - חלילה, אזעלכע זאכן טוט מען בכלל נישט. נאר עס רעדט זיך פון איינעם וואס זאגט: דעם בעל דין קען איך, ער איז אן ערליכער און ישר'דיגער מענטש. למשל, ווען זיי וואלטן געלעבט אין דעם זעלבן דור - להבדיל - און אל קאפאנע וואלט גערופן צום דין תורה דעם חפץ חיים. ווער דא זאגט דעם אמת? אינעם גוף פונעם מעשה האב איך נישט קיין באווייזן, אבער איך קוק אויף די פנימ'ער ביים משפט און זאג: אל קאפאנע קעגן דעם חפץ חיים, נו באמת! דער וואס זיין גאנץ לעבן האט ער נזהר געווען נישט ארויסצוברענגען קיין ליגן פון מויל און נישט רעדן קיין לשון הרע אויף קיין שום מענטש, מיט די גרעסטע דקדוקים - איז דאך זיכער אז ער זאגט דעם אמת און נישט דער צד שכנגד. איך פארש נישט דעם דין, איך קלער נישט און איך קוק נישט אריין - נאר איך מאך גערעכט דעם צדיק. נישט אז אל קאפאנע האט מיר באצאלט; איך האב גערעכט געמאכט דעם חפץ חיים ווייל איך ווייס פון פריער אז ער איז אן ערליכער און א צדיק'ישער מענטש.
אויף דעם זאגן די חכמים: אפילו אזא מין הכרת פנים, גערעכט צו מאכן דעם צדיק מכח זיין חזקה, איז "בל טוב". און פארוואס? ווייל מיר האבן דאך א כלל: ווען די בעלי דינים שטייען פאר דיר זאלן זיי זיין אין דיינע אויגן ווי רשעים. אפילו דער חפץ חיים - בשעת ער שטייט פאר דיר צום דין, מצד דיין בליק איז ער א רשע, און א רשע איז מסוגל צו יעדער עוולה; און פונקט אזוי דער צד שכנגד.
עס ווערט דערציילט אז ס'זענען געקומען פאר איינעם פון די גדולי ישראל צוויי גרויסע נדיבים, וואס יעדעס מאל זיי פלעגן קומען צו אים פלעגט ער זיי אפגעבן גרויס כבוד און זיך פירן מיט זיי מיט דרך ארץ - אזוי ווי חז"ל זאגן אין דער גמרא אז רבי פלעגט מכבד זיין עשירים, און עס פאסט זיי צו מכבד זיין, ווייל דער אויבערשטער האט זיי געמאכט פאר א כלי פאר שפע און ברכה. איין טאג האבן זיי באשטימט ביי אים א צייט פאר א דין תורה. זיי זענען אריינגעקומען, און דער רב איז געווען איינגעהילט אין זיין טלית און גיט זיי ניטאמאל א שמייכל אדער א פנים. ער האט געזאגט: "יעקב זאל אויפשטיין און זאגן זיינע ווערטער". נישט קיין שלום עליכם, נישט קיין שלום נעמען, נישט קיין שום הידור לכבודם. ווען יעקב האט געענדיגט - "יצחק זאל אויפשטיין און זאגן זיינע ווערטער". ביידע פון זיי, וואס האבן שטענדיג געהאט גרויס כבוד ביים רב, האבן זיך אביסל באליידיגט: פארוואס באציט זיך דער רב פלוצלונג צו זיי אזוי קאלט? ווען דער דין תורה האט זיך געענדיגט, האט דער רב געפסק'נט די הלכה און געפרעגט: נעמט איר אויף זיך דעם פסק דין? האבן זיי געזאגט: יא, וואס דער רב זאגט נעמען מיר אן. זיי האבן אונטערגעשריבן און די זאך איז פארענדיגט געווארן. תיכף האט דער רב צוריקגעווארפן זיין טלית אויף די פלייצעס, איז אויפגעשטאנען פאר יעקב'ן, געגעבן אים די האנט: שלום עליכם יעקב, וואס מאכט איר? און אזוי אויך צו יצחק'ן, און גערעדט מיט זיי מיט א ליבשאפט און ווארימקייט. האבן זיי אים געפרעגט: רבי, מה נשתנה? וואס האט פאסירט? האט ער זיי געזאגט: צי האט איר דען נישט געלערנט די משנה אין אבות? "כשיהיו בעלי הדין עומדים לפניך יהיו בעיניך כרשעים" - און צי נעמט מען אזוי אויף א רשע, מיט א שלום עליכם און מיט א וואס מאכט איר? א רשע נעמט מען אויף מיט קעלט, און דערפאר האב איך זיך אזוי געפירט מיט אייך. אבער יעצט נאכדעם וואס דער דין איז פארענדיגט - "וכשנפטרים מלפניך יהיו בעיניך כצדיקים", ווייל מען האט דאך מקבל געווען אויף זיך דעם דין, און איר זענט ביידע צדיקים.
און דאס האבן די חכמים געזאגט: "הכר פנים במשפט בל טוב" - ס'איז נישט גוט נושא פנים צו זיין אין א משפט, אפילו דער מענטש איז א צדיק, ווייל דו מוזסט אנקוקן די בעלי דינים ווי רשעים. און כל שכן דער קומענדיגער פסוק: אויב הכרת פנים פאר א צדיק, וואס איז זיכער אין ניינציג און ניין און ניינציג פראצענט דער גערעכטער, האב איך דיר געזאגט אז דאס איז נישט גוט - "אומר לרשע צדיק אתה" אויף אים צו זאגן אז ער איז גערעכט, איז דאך על אחת כמה וכמה, דא איז דאך שוין בכלל נישטא וואס צו רעדן. אזא מענטש "יִקְּבֻהוּ עַמִּים יִזְעָמוּהוּ לְאֻמִּים".
דער מלבי"ם ערקלערט, און מיר האבן דאס שוין געזען עטליכע מאל: "יִקְּבֻהוּ עַמִּים" - פארן אונטערווארפן די יסודות פון משפט און יושר; "יִזְעָמוּהוּ לְאֻמִּים" - פארן אויסמעקן און אונטערווארפן די דת. ווארום א 'לאום' צייכנט זיך אויס מיט א באזונדערע דת, און א 'עם' צייכנט זיך אויס מיט א באזונדערן געזעץ. א גרופע מענטשן וואס פאראייניגט זיך אונטער באשטימטע געזעצן ווערט אנגערופן א 'עם'; א גרופע וואס פאראייניגט זיך אין א באשטימטער דת און אין דינען א געוויסן ג-ט ווערט אנגערופן א 'לאום'. און דאס איז דער טייטש "וּלְאֹם מִלְאֹם יֶאֱמָץ", אז יעדער איינער האט זיך באזונדערט אין זיין דת - די דאזיגע זענען געווארן נוצרים און די אידן.
לויט דעם, ווען מען רעדט פון לאומים, רעדט מען פונעם קריסטליכן לאום, פון די מוסלעמענער אומות, פון די אומות פונעם ווייטן מזרח און אזוי ווייטער. און ווען מען רעדט פון עמים, רעדט מען פון א גרופע וואס איז פאראייניגט אונטער איין געזעץ: מען קען איינטיילן אייראפע אין צענדליגער לענדער - פוילן, דייטשלאנד, טערקיי און די איבריגע לענדער פונעם אייראפעישן פארבאנד - וואס יעדע האט אן אייגן געזעץ פאר זיך. לויט דער אמונה געהערט טערקיי נישט צוזאמען מיט די איבריגע, ווייל זיי זענען דאך מוסלעמענער, בפרט אין דער תקופה פון ערדאאן וואס זוכט צוריקצוברענגען דעם איסלאם צו זיין ארט; אבער די איבריגע פעלקער פון אייראפע וואס ווערן פאררעכנט פאר קריסטן, איז נישטא צווישן זיי קיין חילוק פון דת, און נאר דאס געזעץ טיילט זיי אפ.
דערפאר "יקבוהו עמים" - די פעלקער וועלן אים שעלטן, ווייל ער ווארפט אונטער די געזעצן. דער וואס פסק'נט א משפט און זאגט פארן רשע אז ער איז א צדיק - פארדרייט דאס געזעץ און דעם משפט. ווי קען מעגליך זיין א מדינת חוק ווען דער משפט דערין איז פארדרייט און פארקרומט? דאס איז דאך נישט קיין מדינת חוק, נאר א מדינת צחוק. און דאס איז א באקאנטע מציאות אויך ביי אונז: מיר האבן דעם בג"ץ, וואו אלעס איז משפט'באר, און אויף א וואונדערליכן אופן זענען די פסק'ס כמעט שטענדיג קעגן דער דת. מען רעדט פון "אין לו לשופט אלא המשפט בלבד", און פון "יש שופטים בירושלים" ווי דער באקאנטער אויסדרוק פון מנחם בגין - און ער האט זיך מסתמא נישט פארגעשטעלט אזעלכע שופטים. ווען מען גייט דורך די פסקי דין זעט מען משפטים בל ידעום, א פארדרייעניש און פאלשקייט וואס ס'איז שווער צו בלייבן גלייכגילטיג דערצו, און עס האט שוין געזאגט ווער עס האט געזאגט איבערן בית המשפט הגבוה לצדק, אז דער צדק דארט איז בלויז דער נאמען פון א כוכב (יופיטער). און זייער יושר שטעלט זיך ארויס א קורצע צייט שפעטער: די החלטות פון מר אהרן ברק זענען תמיד געווען לטובת די רעפארמער און קעגן דער ארטאדאקסישער אידנטום, און עפעס אזוי, ביים ענדיגן זיין תפקיד, האט ער באקומען דעם אות יקיר פונעם רעפארם באוועגונג - אלס א חבר דערין, אלס איינער וואס שעצט זייער טעטיגקייט און שטיצט זיי. און דאס איז "וְאֹיְבֵינוּ פְּלִילִים": "פליל" אויף אראביש איז א שופט - ווער זענען געווארן אונזערע שופטים? אונזערע שונאים, די שונאים פון אידנטום, זיי זענען די וואס זענען מכריע אין ענינים וואו די אידישקייט ווערט אנטשלאסן אהין אדער אהער. און היינט קען מען צוגעבן דערצו נאך א משמעות: אז זיי אליין זענען אויך באשולדיגט אין פלילים (קרימינאלע קלאגעס), ווייל דער גאנצער פוילקייט און פארדארבנקייט פון דער פראקוראטור און דער פאליציי, די אלע פרשיות, דער גאנצער שמוץ הייבט אן ארויפשווימען און ארויסקומען אינדרויסן.
"יזעמוהו לאומים" - ווייל אין עיוות הדין ליגט א חורבן פאר דער דת, ווארום עס איז נישטא קיין שום דת וואס ערלויבט קרומקייט, שקר און אומיושר. און דער מלבי"ם ערקלערט אז "זעם" מיינט די שטראף וואס קומט נאך דער קללה: די נקיבה איז די קללה אליין, און דער לשון פון "נוקב" איז א לשון פון פירוש, אזוי ווי "נוקב שם השם" וואס טייטש אויסדריקליך ערקלערן; און דער זעם איז די שטראף וואס קומט נאכדעם. און אזוי אויך "מָה אֶקֹּב לֹא קַבֹּה אֵל וּמָה אֶזְעֹם לֹא זָעַם ה'" - "אקוב" מיינט נוקב זיין און אויסדריקליך פארטייטשן, און "אזעום" איז שוין די תוצאה פון יענער קללה, דער כעס און חרון אף מיט וואס מען ווערט געשלאגן נאכדעם.
מיר האבן געלערנט אז יראת השם גייט פאר מורא מלכות, אבער מען טאר נישט מזלזל זיין אין מורא מלכות, ווייל יעדע מלכות איז בעסער פון אנארכיע. און פון דא נעמט זיך די ווארענונג נישט זיך צו מישן מיט "שונים" - מיט די וואס זוכן איבערצוקערן די הנהגה, מיט די וואס זענען שונים בחטאם, און מיט די וואס פארמאגן נישט קיין פעסטקייט און געטריישאפט - ווייל "פתאום יקום אידם", דער בראך קומט פלוצלונג אויף איינמאל אן קיין צייט צו אנטלויפן, און אפילו אויב די ענדערונג וועט מצליח זיין, "פיד שניהם מי יודע", ווער ווייסט וואספארא בראך דאס וועט נאכברענגען מיט זיך. און אינעם צווייטן חלק פונעם אפשניט האבן מיר געלערנט פון די דברי חכמים אז "הכר פנים במשפט בל טוב" - נישט בלויז אז דאס איז אן איסור מפורש אין דער תורה, נאר עס האלט צוריק די גוטס פון דער גאנצער וועלט; און אפילו הכרת פנים פאר א צדיק איז אסור, ווייל די בעלי דינים דארפן זיין אין דיינע אויגן ווי רשעים כל זמן זיי שטייען פאר דיר, און ווי צדיקים ווען זיי גייען אוועק פון פאר דיר. און על אחת כמה וכמה דער וואס זאגט צום רשע 'דו ביסט א צדיק', וואס ער ווארפט אונטער די יסודות פונעם משפט און שאקלט אונטער די יסודות פון דער דת, און דערפאר יקבוהו עמים ויזעמוהו לאומים.