אין דעם טייל פונעם קאפיטל גייען מיר דורך א רייע פסוקים וואס באשעפטיגן זיך בעיקר מיט צוויי זאכן: מיטן מענטשנס באציאונג צו דער חכמה - צי ער זעט אין איר א ציל וואס מען קען משיג זיין, צי א הויכן בארג וואס ער האט נישט קיין שייכות דערצו; און מיטן באציאונג פונעם מענטש צו זיין חבר וואס געפינט זיך אין א צרה - צי ער שטרענגט זיך אן אים צו ראטעווען, צי ער לאזט נאך און פארמאכט די אויגן. די צוויי ענינים קומען בעצם ארויס פון איין נקודה: וויאזוי דער מענטש קוקט אויף דער שליחות וואס מען האט אים ארויפגעלייגט, און וואס ער טוט ווען זי זעט אים אויס גרעסער פון זיינע כוחות.
רָאמוֹת לֶאֱוִיל חָכְמוֹת, בַּשַּׁעַר לֹא יִפְתַּח פִּיהוּ׃ (ז) - פארן נאר זענען די חכמות ווי טייערע שטיינער וואס מען קען נישט דערגרייכן, ביים טויער וועט ער נישט עפענען זיין מויל.
דאס ווארט שטייט געשריבן "ראמות" מיט אן אל"ף, אבער דער אל"ף איז נח און דערפאר ליינט מען "רָמוֹת". רש"י טייטשט אז ראמות איז א מין טייערער שטיין וואס איז נישט בנמצא, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק "ראמות וגביש". און דאס איז דער טייטש פונעם פסוק: אין די אויגן פונעם אוויל זענען די חכמות אזוי ווי א טייערער שטיין וואס ער האט נישט קיין כח צו באקומען. קיינער פון אונז זיצט נישט און פלאנעוועט וויאזוי ער גייט קויפן דעם גרעסטן בריליאנט אויף דער וועלט. אפילו אויף אסאך ווייניגער פון דעם טראכטן מיר נישט וויאזוי מיר וועלן עס קויפן, ווייל פון פאראויס זאגט מען זיך: דאס איז העכער מיינע כוחות. פונקט אזוי באציט זיך דער אוויל צו דער חכמה. ער זאגט: וויאזוי קען איך הארעווען אויף דער תורה? ווען וועט עס מיר געלונגען? תלמוד בבלי, תלמוד ירושלמי, ראשונים, אחרונים, ספרא און ספרי און ברייתות - ווער קען דען דאס אלעס לערנען?
און לכאורה, איז ער דען נישט גערעכט? זאגט רש"י: אבער דער חכם לערנט היינט א ביסל און מארגן א ביסל, קובץ על יד ירבה. היינט נאך א דף, מארגן נאך צוויי דפים, און לאזאם ביסלעכווייז טרעפט ער זיך פלוצלונג אז ער האט מסיים געווען דעם גאנצן ש"ס. ווער האט דיר געזאגט אז דו דארפסט אלעס באווייזן אויף איינמאל? דאס פארשטייט נישט דער אוויל, און דערפאר קוקט ער אויפן הויכן בארג - און גיט אויף.
דאס איז וואס מיר האבן שוין דערמאנט: לעתיד לבוא ברענגט דער הקדוש ברוך הוא דעם יצר הרע און שעכט אים פאר די צדיקים און פאר די רשעים. די וויינען און יענע וויינען. די צדיקים וויינען און זאגן: וויאזוי האבן מיר געקענט בייקומען אזא הויכן בארג? און די רשעים וויינען און זאגן: וויאזוי האבן מיר נישט געקענט באזיגן אזא חוט השערה? און די זאך איז א חידוש: וואס איז דער יצר הרע, א הויכער בארג אדער א חוט השערה? איינער דא זעט נישט ריכטיג.
דער תירוץ איז, אז אלעס ווענדט זיך אויף וואס מען קוקט. ווען דער אוויל קומט און קוקט אויפן יצר הרע, איז ער טאקע א הויכער בארג, ווייל דער יצר הרע שטעלט אים פאר דעם גאנצן בילד: דו דארפסט לערנען דאס אלעס, דאס איז א געוואלד, ווער קען דען אנקומען אהין. אבער זאגט דער הקדוש ברוך הוא: האב איך דען פארלאנגט פון דיר א שפרונג צו טאן צום שפיץ בארג? וואס האב איך פארלאנגט פון דיר היינט? איין טריט. איין טריט קענסטו? א טריט איז דאך א חוט השערה, עס איז גארנישט. און מארגן נאך א טריט, וואס איז נאך א חוט השערה. דאס איז דער וועג פונעם צדיק - א חוט השערה און נאך א חוט השערה, און ווען מען קומט צו שחיטת היצר הרע טרעפט ער זיך אויפן שפיץ בארג און שטוינט: וויאזוי בין איך אהער אנגעקומען? און דער רשע, לעומת זה, זעט איין יענע מינוט אז מען האט פון אים בכלל נישט געפאדערט אנצוקומען גלייך אויבן, נאר בלויז צו מאכן דעם ערשטן טריט, און אויף דעם וויינט ער: א חוט השערה? דאס האב איך דאך יא געקענט, פארוואס האב איך זיך נישט געמוטשעט?
דאס איז די גאנצע תחבולה פונעם יצר הרע - צו ווייזן דעם מענטש דעם שפיץ פונעם בארג, און שטענדיג אים אנשרעקן אויפן עתיד. א מענטש וויל אנהייבן דף היומי, זאגט אים דער יצר: יא, יעדער הייבט אן מיט א התלהבות מסכת ברכות, לאמיר דיך זען אין עירובין און אין יבמות, וואס וועסטו דארט טאן? און ער צוברעכט זיך, און זאגט: הער זיך איין, דף היומי איז מיר צו שווער, איך טראכט צו לערנען עפעס אנדערש - און אזוי בלייבט ער זיין גאנץ לעבן מיטן "איך האב געטראכט", און דערווייל לערנט ער גארנישט. אבער דער צדיק זאגט: דו ביסט גערעכט, אבער לערן איך דען יעצט יבמות? וואס פארלאנגט מען פון מיר יעצט? ברכות. ברכות קען איך, פון דא הייב איך אן. איך קוק נישט אויפן עתיד, איך קוק אויף יעצט.
און אזוי איז אין יעדער זאך. מען זאגט פאר א מענטש: עס איז דא א גרויסער עניין נזהר צו זיין נישט צו טראגן אום שבת אין א פלאץ וואו עס איז נישטא קיין עירוב, וואס לויט מרן דער שולחן ערוך איז גארנישט פשוט אז דער עירוב העלפט - נעם עס אויף זיך. זאגט ער: איך האב נישט קיין פראבלעם, אבער איך בין נאך יונג, איבער א יאר אדער צוויי וועל איך חתונה האבן, און איך וועל האבן א קינד, און וויאזוי וועל איך גיין מיט א וואגן אין גאס? וואס וועל איך דעמאלט טאן? דער יצר הרע נייט דיר אויס דעם גאנצן עתיד, און נאכדעם זאגט ער: לאז זיך אפ דערפון, דאס איז נישט פאר דיר. אבער דער צדיק זאגט: ווען עס וועט קומען א קינד, בעזרת השם וועלן מיר זען וויאזוי מען קומט דורך די פראבלעם; דערווייל דעם שבת קען איך יא, פון אים הייב איך אן. אזוי אויף יעדן שריט און טריט - א חוט השערה און מען באזיגט, נאך א חוט השערה און מען באזיגט. און דאס איז דער וועג פון עבודת השם: געמאסטענע טריט און שטענדיג גיין פאראויס, "מי יעלה בהר השם" - צו זיין שטענדיג אין א מצב פון אן עליה. און צום סוף שטוינט דער צדיק: וואס פאר א מזל אז איך האב נישט געזען פון פאראויס דעם שפיץ בארג, איך וואלט אינגאנצן מיאש געווען; איך האב די גאנצע צייט נאר געזען א חוט השערה, און פלוצלונג טרעף איך זיך ביים שפיץ.
דער אבן עזרא דינגט זיך נישט אויפ'ן אינהאַלט פונעם פסוק, אָבער דאָס וואָרט "ראמות" טײַטשט ער נישט ווי רש"י און דער הגר"א וואָס האָבן געטײַטשט אַן אבן טובה (אַ פערל), נאָר מלשון רָמוֹת אָן אַן אל"ף: אין די אויגן פונעם אוויל איז די חכמה הויך און דערהויבן.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז דער אוויל איז דער פאַרקערטער פונעם איש הדעת. אַן איש הדעת איז דערגאַנגען צו אַ קלאָרער און זיכערער ידיעה, ווי מאַטעמאַטיק - איינס און איינס איז צוויי, אַלץ איז אים קלאָר. און פאַרקערט פֿון אים איז דער אוויל, וואָס איז מלשון "אולי" (אפשר): בײַ אים איז גאָרנישט זיכער, ער איז תמיד מסופק, ער האָט נישט קיין באַווײַזן, ער האָט נישט קיין בירור. און דערפֿאַר "ראמות לאוויל חכמות" - די חכמות זענען אין זײַנע אויגן ווי אַ זאַך וואָס קומט פֿון די הימלען, נישט בלויז מלשון הויך און דערהויבן, נאָר מלשון עס איז אַראָפּ פֿונעם הימל, וואָס דער שׂכל קען דערין גאָרנישט משיג זײַן. מען שלאָגט אים פֿאָר צו הערן אַ שיעור אין דער זאַך, און ער זאָגט: דאָס איז צו הויך פֿאַר מיר, איך פֿאַרשטיי נישט אין די זאַכן.
אָבער דער אמת איז, אַז עס איז נישטאָ קיין שום פאַך אָדער ענין וואָס אַ מענטש האָט אָנגעהויבן און איז גלײַך געווען בקי דערין. יעדע זאַך וואָס מען הייבט אָן - אין אָנהייב איז פאַראַן אַ חושך, מען פֿאַרשטייט נישט, די מושגים זענען פֿרעמד. און צוביסלעך חזר'ט מען איבער, מען לערנט, מען שאַפֿט זיך אַן אײַנבליק, און מען הייבט אָן פֿאַרשטיין. און אַזוי אויך אין אַ סוגיא: די גמרא זאָגט "חושך על פני תהום - זה תלמודה של בבל". אַ מענטש גייט אַרײַן אין אַ סוגיא און אַלץ איז חושך, אַ גרויסער פּלאָנטער, מען ווייסט נישט וועגן וואָס מען רעדט. מען חזר'ט איבער נאָכאַמאָל און נאָכאַמאָל, מען לייענט ווידער רש"י, מען הייבט אָן מעיין זײַן אין תוספות - און די ענינים הייבן זיך אָן צו פֿאַרקלאָרן. פּלוצעם ווייסט מען שוין וואָס דער משא ומתן איז, די מושגים ווערן באַקאַנט, "העם ההולכים בחושך ראו אור גדול". אָבער דער אוויל מאַכט אַ גערודער: דאָס איז הויך, דאָס איז הויך. יעדער ענין ווען מען הייבט אים אָן איז הויך; הייב עס נאָר אָן, און דו וועסט זען אַז לא בשמים היא.
זאָגט דער מלבי"ם: דער שער (דאָס טויער) איז דער אָרט פֿון דער מלחמה. אַזוי איז תמיד געווען, "ידברו את אויבים בשער" - מען שטייט פֿאַר'ן טויער, דער שונא וויל דורכדרינגען אין שטאָט דורך אים, און מען דאַרף אים אָפּהאַלטן. (אויך הײַנט אין פוטבאָל איז דער גאַנצער קאַמף אַרום דעם טויער). און די מלחמה דאָ איז די מלחמת הפּה, מיט וועלכער מען באַזיגט דעם שונא ביים טויער. דער אוויל עפֿנט נישט זײַן מויל, און ממילא קומט דער שונא אַרײַן און פֿאַרנעמט די שטאָט. אָבער דער וואָס פֿאַרשטייט און עפֿנט זײַן מויל און הייבט אָן לערנען - "מאימתי קורין את שמע", "שנים אוחזין בטלית" - וועט פּלוצעם זען ווי די חכמה געפֿינט זיך אינעווייניק, ווי ער פֿאַרבינדט זיך צו די דברים און זיי ווערן אַ חלק פֿון אים. דאָס מויל איז תמיד מרומז אויף חכמה (און די צונג און דאָס אינעווייניקסטע זענען מרומז אויף בינה, וואָס איז מער פֿאַרבאָרגן), און וויבאַלד בײַם אוויל זענען די חכמות ראמות וואָס קומען פֿון הימל און זענען ווײַט פֿון אים, עפֿנט ער נישט זײַן מויל מיט חכמה אויפ'ן אָרט וווּ מען איז באַפֿוילן צו קעמפֿן קעגן דעם יצר הרע - און ער הייבט אַפֿילו נישט אָן דעם עסק התורה.
מְחַשֵּׁב לְהָרֵעַ, לוֹ בַּעַל־מְזִמּוֹת יִקְרָאוּ׃ (ח) - דער וואָס טראַכט שלעכטס צו טאָן, אים וועט מען רופֿן אַ בעל מזימות.
רש"י טײַטשט: דער וואָס שמידט רשעות'דיגע תחבולות - ער ברענגט שלעכטס אויף זיך אַליין, ווײַל די מענטשן רופֿן אים אַ "בעל מזימות". מען זאָגט אויף אים: דער איז אַ קונצן-מאַכער, אַ דריידל-מענטש, ער האָט תמיד פּלענער און קאָמבינאַציעס ווי צו נאַרן מענטשן, ער האָט אַ קרימינאַלן קאָפּ, היט זיך פֿון אים. דער מענטש טראַכט קיינמאָל נישט גלײַך; אויב ס'איז פֿאַראַן אַ וועג צו גיין גלײַך און אַ וועג צו גיין קרום, וועט ער גיין קרום. און דאָס איז אויך די מציאות שפּעטער: אַפֿילו ווען ער פּלאַנעוועט נישט קיין שום שלעכטס, הייבט מען גלײַך אָן טראַכטן - וווּ איז דאָ די שווינדלערײַ? וווּ נאַרט ער מיר אָפּ? וווּ שטעקט דאָ דער שפּיצל? און ער זאָגט: דאָס מאָל האָב איך עס געטאָן בתמימות, איך האָב בלויז געוואָלט העלפֿן. עס קען זייער גוט זײַן אַז דאָס מאָל איז ער באמת געקומען מיט אַן ערלעכער כוונה - אָבער עס וועט אים נישט העלפֿן, ווײַל מען קען אים שוין. אַ מענטש וואָס איז מחשב להרע, רופֿט מען אים אַ בעל מזימות, און אין יעדער זאַך וואָס ער וועט טאָן וועט מען זוכן וווּ די מזימה ליגט.
מען קען טײַטשן דעם פסוק בדרך רמז, מיט אַן אָנווײַז אויף אונדזערע צײַטן, מיט אַ קליינעם שינוי פונעם ניקוד: "מַחְשֵׁב (קאָמפּיוטער) להרע לו". דער קאָמפּיוטער (דער מחשב) זאָגט פֿאַר אַלעם צום מענטש: "מוח, שב!" (קאָפּ, זיץ און טראַכט נישט) - וואָרעם אַלץ וואָס דער מענטש דאַרף טראַכטן און טאָן, מאַכט דער מחשב פֿאַר אים די חשבונות און אַלץ פֿאַרטיג. און חוץ פֿון דעם, דורכ'ן מחשב קומט ער אָן צו אַלע מיאוס'ע און שמוציגע זאַכן. "מחשב להרע לו" - וויפֿיל שלעכטס דער מחשב קען ברענגען אויף אים! און דורך דעם "בעל מזימות יקראו" - מ-זימות, פֿון די זימות ווערט ער גערופֿן און פֿאַרשלעפּט צו די ערגסטע זאַכן. דעריבער, וויפֿיל אַ מענטש קען זיך פֿאַרהיטן פֿונעם מחשב - איז גוט פֿאַר אים, ווײַל אויב ער פֿאַרמאָגט אַ מחשב, קען עס זייער גרינג זײַן להרע לו.
לאָמיר צוריקקערן צום דרך הפּשט. דער מצודת דוד ערקלערט: כאָטש אין סוף האָט ער נישט געטאָן דאָס שלעכטס, וועט אָבער צום סוף זײַן שאַנד אַנטפּלעקט ווערן און מען וועט אים רופֿן בעל מזימות - אַ מענטש וואָס פּלאַנעוועט שלעכטס און טראַכט תמיד שלעכטע מחשבות. דאָס הייסט, אַפֿילו אויב די זאַך איז נישט אַרויס מכוח אל הפועל נאָר איז געבליבן בלויז אין פּלאַן - האָסטו זיך שוין אײַנגעקויפֿט אַ נאָמען. און דעריבער איז בעסער פֿאַר דיר צו גיין אויפ'ן גלײַכן וועג און נישט זוכן קיין תחבולות, ווײַל אַפֿילו אויב דו וועסט למעשה נישט אויספֿירן די תחבולה, וועט מען זאָגן אויף דיר אַז דו ביסט אַזוינער, ווײַל מען האָט געהערט ווי דו פּלאַנעוועסט אַזעלכע זאַכן.
דער מלבי"ם דײַקט אינעם לשון: דאָס וואָרט "זמם" ווײַזט תמיד אויף טיפֿע מחשבות, וואָס אַ מענטש טראַכט אַרײַן אין דער זאַך און פֿאַרטעפֿט זיך דערין, און אין עניני חולין קומט עס מערסטנס אויף אַ שלעכטער זאַך. אָבער "חשב" איז טאַקע אַ מחשבה וואָס פּאַסט נישט, אָבער נישט דוקא אַז דער מענטש פֿאַרטעפֿט זיך און טראַכט אַרײַן אין איר מיט ישוב הדעת. ווי למשל "מחשב להרע" פֿאַר אונדז, אָדער אַ מענטש וואָס טראַכט אַ מחשבת פיגול בײַם מקדש - ער האָט געטראַכט מקריב צו זײַן חוץ לזמנו אָדער חוץ למקומו, און דערמיט האָט ער מפּגל געווען דאָס פֿלייש. "חשב" קען זײַן אַ צופֿעליגע מחשבה, אָבער אַ "זומם" איז דער וואָס שמידט תמיד און פֿאַרטעפֿט זיך און טראַכט נאָכאַמאָל און נאָכאַמאָל ווי אַרויסצוברענגען די זאַך מכוח אל הפועל.
און דאס איז די כוונה פונעם פסוק: הגם עס קען זיין אז ער איז בלויז א "מחשב", אפילו אויף א צופעליגן און איינמאליגן אופן, וויבאלד מען האט געזען אויף דיר אז דו האסט געטראכט שלעכטס - וועט מען זאגן אויף דיר אז דיין הארץ טראכט כסדר שלעכטס (חורש אוון תמיד). דו וועסט זאגן אז דאס איז בלויז געווען אן איינמאליגע מחשבה; אבער אזוי טייטשן עס מענטשן אויס. און גיט אכט אז אויך מיר באציען זיך אזוי צו אנדערע: אויב מיר האבן געזען איינעם זוכן א קאמבינאציע, איז שוין פארטיג, ער ווערט ביי אונז אנגענומען ווי א קאמבינאטאר, ווי א מענטש וואס איז שטענדיג אזוי, אפילו אויב עס איז געווען בלויז איינמאליג. און די מסקנא איז: טראכט נישט צו טון קיין שלעכטס אפילו איין איינציג מאל, ווייל דורך דעם קויפסטו אפ פאר זיך אן ענדגילטיגן נאמען פון א בעל מזימות.
זִמַּת אִוֶּלֶת חַטָּאת, וְתוֹעֲבַת לְאָדָם לֵץ׃ (ט) - א מחשבה פון נארישקייט ברענגט א חסרון, און א לץ איז פאראכט ביי יעדן מענטש.
רש"י טייטשט: דער ראט פון נארישקייט איז א חטאת פאר אירע בעלים. "חטאת" קומט דא אינעם באדייט פון א חסרון, ווי דער לשון "והייתי אני ובני שלמה חטאים" - פעלערהאפטיג, אז דו האסט פארפעלט דעם ציל. מחשבות פון נארישקייט און פלענער פון שלעכטס וועלן דיר זיין צו א מכשול און א שטערונג, און וועלן דיר ברענגען א חסרון און אן הפסד.
"ותועבת לאדם לץ" - ליצנות פארמיאוסט דעם מענטש סיי פארן הקדוש ברוך הוא און סיי פאר די בריות. מצד יראת שמים האבן מיר שוין געזען "אל תתלוצצו פן יחזקו מוסריכם", און "נכונו ללצים שפטים". דער טעם דערפון: כל זמן א מענטש מאכט חוזק פון יעדער זאך שבקדושה קען מען צו אים נישט צוקומען, ער איז ווי א שילד באשמירט מיט אויל כלשון בעלי המוסר - יעדער פייל וואס מען שיסט אויף אים גליטשט זיך אראפ. און וואס קען מען טון אין אזא מצב? ברענגען אויף אים יסורים און קלעפ, און דעמאלט פארשטייט ער אז די וועלט איז נישט קיין וויץ. און דערפאר איז קורח געמשפט געווארן מיט אזא שווערער מכה, און דאס האט אפגעשטעלט דעם גאנצן וויכוח: אלע ראיות, די מחתות און די ניסים האבן קיינעם נישט איבערגעצייגט, ביז עס איז געקומען א שווערע מכה און א מגפה, און ערשט דעמאלט האבן מענטשן אנגעהויבן פארשטיין אז דא איז נישט קיין פלאץ זיך צו לצים'ען.
מען דערציילט אויף רבי עקיבא איגר אז ער האט זיך משדך געווען מיט א משפחה, און ווען מען איז געפארן צום ארט פון די תנאים האט דער מחותן אים געזאגט: איך זע אז דעם רב'ס פנים איז עפעס אומעטיג, חרטה'ט זיך דער רב אפשר אויפן שידוך? האט אים רבי עקיבא איגר געזאגט: חס ושלום, פארוואס זאגט איר אזא זאך? האט ער געזאגט: ניין, כבוד הרב, איך האב סתם געמאכט א וויץ. האט ער אים געזאגט: איר האט זיך געוויצלט? מיט לצים וויל איך זיך נישט משדך זיין - און ער האט מבטל געווען דעם שידוך.
און אן ענליכע מעשה איז געווען ביי אים: איינמאל איז מען אריינגעקומען צו אים און מען האט געזען זיין פנים עטוואס אומעטיג. מען האט אים געפרעגט וואס דאס באדייט, האט ער זיי געזאגט אז דער שואב מים איז געפאלן אין בעט אריין און שוין עטליכע טעג וואס ער האט נישט קיין פרנסה, און ער מתפלל אויף אים און זיין מצב רירט אים שטארק צום הארצן. האט די מחותנת אים געזאגט: דער רב דארף זיין עטוואס מער בשמחה, כדי מענטשן זאלן נישט מיינען אז דער שידוך איז שלעכט און אז דער רב וויל דאס נישט; דער שואב מים... פעלט אונז שוין אויס ווער ווייסט וואס. אויך דעם שידוך האט רבי עקיבא איגר מבטל געווען און נישט מסכים געווען זיך משדך צו זיין מיט זיי, און געזאגט: מענטשן וואס האבן נישט קיין געפיל, א מענטש מוטשעט זיך און מען זאגט מיר שמייכל כאילו אלעס איז אין בעסטן ארדענונג - מילא אזוי צו טראכטן, אבער נאך דאס ארויסצוזאגן מיט די רייד?
מיר פארשטייען פון דעם אז א מענטש וואס לאכט אפ און א מענטש וואס פארמאגט נישט קיין געפיל - איז א פראבלעם זיך צו באהעפטן מיט אים. און אזוי ווי רש"י זאגט, פארמיאוסט די ליצנות דעם מענטש אויך ביי די בריות. און מער פון דעם: דער לץ מאכט נישט קיין חשבון, ער טרייבט שפאט קעגן יעדן איינעם. היינט איז דאס זייער געשמאק, ווייל ער האט אפגעלאכט פון יענעם און מיר האבן אזוי הנאה געהאט און געלאכט; אבער היינט איז עס יענער, און מארגן ביסטו עס דו - און דעמאלט איז עס שוין בכלל נישט קיין געלעכטער, און דו ווערסט באליידיגט פון אים. פארוואס? ווייל נעכטן איז עס געווען אויפן צווייטן און היינט איז עס אויף דיר. און למעשה דערווייטערן זיך מענטשן פון לצים, וויבאלד די צונג פונעם לץ איז אן אויסגעלאזטע, און היינט לאזט ער זיך אויס קעגן יענעם און מארגן קעגן מיר. קומט אויס אז ליצנות דערווייטערט דעם מענטש סיי פונעם הקדוש ברוך הוא און סיי פון די בריות.
הִתְרַפִּיתָ בְּיוֹם צָרָה, צַר כֹּחֶכָה׃ (י) - אויב דו האסט אפגעלאזט אין א טאג פון צרה, וועט דיין כח זיין ענג און שוואך.
רש"י ברענגט די דרשת חז"ל: "התרפית" - פון דער תורה, ווי דער לשון "ויסעו מרפידים", שרפו ידיהם מן התורה (זייערע הענט זענען אפגעשוואכט געווארן פון דער תורה). און אויב דו האסט אפגעלאזט פון דער תורה, דעמאלט אין א טאג פון א צרה איז "צר כוחכה" - די מלאכי השרת וועלן נישט פארשטארקן דיין כח אין א צייט פון נויט. ווען דו וועסט אנקומען צו אן ענגשאפט וועסטו זען אז עס איז נישטא צו וועמען זיך צו ווענדן, און די זעלבע מלאכים וואס האבן געדארפט צושטיין צו דיין הילף וועלן דיר נישט העלפן, און דו וועסט פלוצים זען אז דו פארמאגסט נישט קיין כח זיך צו שטעלן קעגן דער צרה.
און לויט'ן פשוט'ן פשט טייטשט רש"י: דו ביסט געווען נאכלעסיג אין טאג פון דער צרה פון דיין נאנטן און ביסט געשטאנען פון דער ווייטנס. דו האסט אים געזען אין זיין צרה און געזאגט: עס גייט מיר נישט אן, ביי מיר ברוך השם איז אלעס אין בעסטן ארדענונג. נרפים אתם נרפים, איר זענט נאכלעסיג פון העלפן און ביישטיין דיין חבר אין זיין צרה. און וואס וועט פאסירן? "צר כוחכה" - ווען עס וועט קומען דער טאג וואס דו וועסט האבן א צרה, פלוצלונג וועסטו זען אז קיינער העלפט דיר נישט און עס איז נישטא ווער ס'זאל דיר ביישטיין. און דאס איז מידה כנגד מידה, ווי מען וועט אויך זען אינעם קומענדיגן פסוק. און רש"י ברענגט דעם פסוק: "כי אם החרש תחרישי בעת הזאת, רווח והצלה יעמוד ליהודים ממקום אחר" - אויב דו וועסט זיך פארנאכלעסיגן אין א צייט פון צרה, וועט דער רווח והצלה פאר די אידן קומען פון א צווייטן פלאץ, און וואס וועט זיין מיט דיר? "ואת ובית אביך תאבדו".
רבינו יונה פארבינדט דעם פסוק צו דעם וואס מיר האבן פריער געזען: אויב מיר האבן געלערנט אז "זימת איוולת חטאת", אז א מענטש ווערט באשטראפט אויף שלעכטע מחשבות, קומט דער פסוק און לערנט אז א מענטש ווערט אויך באשטראפט אויף די גוטע מחשבות וואס ער האט נישט געטראכט אין דער צייט פון נויט. א מענטש וואלט געקענט טראכטן מחשבות וויאזוי צו העלפן זיין חבר, מאכן פלענער און אויפקומען מיט המצאות וויאזוי אים צו ביישטיין - און ער האט עס נישט געטאן. "התרפית ביום צרה": ער איז געווען נאכלעסיג פון העלפן זיין חבר און פון טראכטן מחשבות פאר זיין תיקון און הילף, ער טראכט שוין נישט וועגן זיין חבר און זיין מצב. און מיר לערנען אז דער ענין אליין איז אן עוון פאר זיך - אפילו אויב דו וועסט זאגן אז דו האסט נישט געטראכט קיין שלעכטע מחשבות, איז דאס נישט טראכטן דאס גוטע אליין שוין אן עוון.
און רבינו יונה לייגט צו, אז עס קען זיין אז דער פסוק גייט ארויף אויף וואס מיר האבן פריער געזען "ואיש דעת מאמץ כוח": אן איש דעת שטארקט דעם כוח פון די שוואכע אין א צייט פון צרה, ער שטייט זיי צו דער האנט און דערהויבט זיי. און דו האסט זיך נישט צוגעלייגט דאס הארץ דערצו, נישט געטראכט קיין מחשבות וויאזוי צו ראטעווען און פארשאפן פאר דיין חבר רווח והצלה - און דיין שטראף איז "צר כוחכה", מידה כנגד מידה. דער הקדוש ברוך הוא האט די מעגליכקייט צו ראטעווען און שטארקן דיין כוח, פונקט ווי דו האסט געקענט העלפן יענעם מענטש; און וויבאלד דו האסט נישט געהאלפן, וועט מען דיר אויך נישט העלפן, און פלוצלונג וועסטו זען אז דיין כוח איז צו קליין ארויסצושלעפן זיך אליין פונעם בלאטע.
הַצֵּל לְקֻחִים לַמָּוֶת, וּמָטִים לַהֶרֶג אִם־תַּחְשׂוֹךְ׃ (יא) - ראטעווע די וואס ווערן געפירט צום טויט, און די וואס נייגן זיך צום הרג אויב דו וועסט זיך צוריקהאלטן.
וואס איז יענע זאך וואס ס'איז דיר פארבאטן צו ווערן נאכלעסיג דערין אין א טאג פון צרה, און וואס פאדערט זיך פון דיר צו טאן? "הצל לקוחים למוות" - דו האסט געזען א מענטש וואס מען נעמט צום טויט, איז דיין פליכט געווען צו פרובירן אים צו ראטעווען. "ומטים להרג אם תחשוך" - מענטשן ווערן געפירט צום טויט, און דו האלטסט צוריק פון זיי דיין כוח און העלפסט נישט ארויס. אויף דעם ווערט געזאגט "צר כוחכה": דו הערסט אז מענטשן ווערן גענומען צום טויט און געפירט צום הרג, און אנשטאט צו טאן א פעולה שוינסטו זיך אליין, זיצסט פון דער זייט און טוסט גארנישט.
און וואס מיינט "טוסט גארנישט" און וואס יא? אפטמאל זאגט זיך א מענטש: א רגע, וואס קען איך שוין טאן, בין איך דען א דאקטאר? אבער דו קענסט דאך מתפלל זיין! האסט געהערט אז א מענטש געפינט זיך אין א צרה - זאג תהלים פאר זיין רפואה, קלויב צונויף מענטשן זאלן זאגן תהלים פאר זיין רפואה, גיב געלט פאר צדקה פאר זיין רפואה. אויב דו האלטסט זיך צוריק דערפון - דאס הייסט "התרפית ביום צרה". עס זענען דא אסאך זאכן וואס דו קענסט יא טאן, און אויף זיי וועט מען דיר פרעגן: פארוואס האסטו נישט געטון קיין השתדלות, פארוואס האסטו זיך נישט אנגעשטרענגט? אפשר קענסטו אים נישט געבן קיין רפואה, און אפשר האסטו נישט קיין געלט אים צו שטיצן, אבער מתפלל זיין אויף אים קענסטו דאך. צי וועט דאס אים דען נישט העלפן? אוודאי וועט עס העלפן! און פארוואס זאלסטו נישט מתפלל זיין אויף אים? און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: אויב דו ביסט געווען נאכלעסיג אין א טאג פון צרה, שפעטער, ווען דו וועסט האבן א פראבלעם, וועסטו זען אז "צר כוחכה".
כִּי תֹאמַר הֵן לֹא־יָדַעְנוּ זֶה, הֲלֹא־תֹכֵן לִבּוֹת הוּא־יָבִין וְנֹצֵר נַפְשְׁךָ הוּא יֵדָע, וְהֵשִׁיב לְאָדָם כְּפָעֳלוֹ׃ (יב) - אויב דו וועסט זאגן: מיר האבן דאך דאס נישט געוואוסט! צי דער וואס וועגט די הערצער פארשטייט דען נישט, און דער וואס היט דיין נפש ווייסט דען נישט, און ער וועט באצאלן פאר'ן מענטש לויט זיינע מעשים.
זאגט דער מלבי"ם: מיר רעדן דא פון א מענטש וואס איז געווען נאכלעסיג אין א טאג פון צרה, וואס האט געזען דעם מצב פון זיין חבר און פארמאכט די אויגן און זיך צוריקגעהאלטן פון אים צו העלפן. און מיט וואס פארענטפערט ער זיך? "כי תאמר הן לא ידענו זה" - איך האב נישט געוואוסט אז ס'איז נגזר געווארן אויף אים א גזירת מות, הערשט יעצט האב איך געהערט, מען האט מיר ערשט היינט געזאגט; אדער: איך האב נישט געוואוסט אז איך קען אים ראטעווען. און נאכדעם וואס יענער איז שוין געשטארבן, ביסטו מודה אז דו וואלסט געקענט גיין צו יענעם קרוב משפחה וואס קען דעם מושל... דאס הייסט, דו פרובירסט זיך ארויסצודרייען מיט תירוצים פון "איך האב נישט געוואוסט".
אויף דעם זאגט דער פסוק: "הלא תוכן לבות הוא יבין" - הקדוש ברוך הוא וועגט און מעסט די הערצער און פארשטייט די מחשבות פונעם הארץ; "ונוצר נפשך הוא ידע" - די מעשים פונעם מענטש זענען אויסגעפארמט און איינגעקריצט אויפ'ן לוח פון זיין נפש, און דער וואס היט דיין נפש זעט די מעשים וואס זענען דערין איינגעקריצט און ווייסט וואס דיין כוונה איז באמת געווען. "והשיב לאדם כפועלו" - לויט דיינע מעשים. דו האסט אים געקענט ראטעווען פון טויט, געקענט אים ראטעווען פון הרג און דו האסט זיך צוריקגעהאלטן; הקדוש ברוך הוא ווייסט צי דו האסט באמת געוואוסט צי נישט געוואוסט, צי דו האסט געטראכט אז דו קענסט ראטעווען צי נישט געטראכט - און לויט דעם וועט ער באצאלן פאר'ן מענטש לויט זיינע מעשים.
און לאמיר מדייק זיין: פארוואס ווערט דא געזאגט "יבין" און דא "ידע"? זאגט דער מלבי"ם: ידיעה גייט ארויף אויף א זאך וואס מען זעט בחוש, און הבנה איז שטענדיג מן המוקדם אל המאוחר, צו פארשטיין איין זאך פון א צווייטער (דבר מתוך דבר). דערפאר, אויף תוכן הלבבות, וואס מען זעט נישט בחוש, ווערט געזאגט "הוא יבין" - ער פארשטייט איין זאך פון א צווייטער; און אויף די מעשים וואס זענען איינגעקריצט אין דער נפש, וואס זענען ווי א זאך וואס מען זעט בחוש, ווערט געזאגט "הוא ידע" - ער ווייסט וואס איז קודם דורך אין דיין מוח און וויאזוי דו האסט דאס ארויסגעברענגט מכח אל הפועל.
מיר האבן געלערנט אין די פסוקים צוויי מחלות פון דער נפש און זייער תיקון. די ערשטע - דער בליק פונעם אוויל, וואס חכמה איז אין זיינע אויגן א טייערער שטיין אן א פרייז אדער א זאך וואס איז אראפגעקומען פון הימל, און ממילא עפנט ער נישט זיין מויל אין טויער און הייבט אפילו נישט אן; און לעומת זה דער חכם, וואס קובץ על יד ירבה, ער קוקט נישט אויפן שפיץ בארג נאר אויפן טריט וואס מען פארלאנגט פון אים יעצט - נאך א חוט השערה און נאך א חוט השערה, ביז ער געפינט זיך ביים שפיץ פונעם בארג. די צווייטע - די שלעכטע מחשבות און די איוולת, וואס אפילו אויב זיי גייען נישט ארויס מכח אל הפועל, פארשאפן זיי פארן מענטש א נאמען פון א בעל מזימות און ברענגען אים א חיסרון, און אזוי אויך די ליצנות וואס פאראומאויסלט דעם מענטש פארן אויבערשטן און פאר די בריות. און פון דא צום חיוב אויף דער אנדערער זייט: זיך נישט אפשוואכן אין א יום צרה, זיך נישט צוריקהאלטן פון ראטעווען לקוחים למוות, און אויב מען האט נישט ביי דער האנט קיין רפואה אדער געלט - מתפלל זיין, זאגן תהלים, געבן צדקה. און הענג זיך נישט אויף דער טענה פון "לא ידעתי", ווייל תוכן לבבות הוא יבין ונוצר נפשך הוא ידע, והשיב לאדם כפועלו - מידה כנגד מידה.