אין דעם טייל פונעם קאפיטל מאלט אונז שלמה המלך א גאנצן פארטרעט פון א רשע: "אדם בליעל", און ער רעכנט אויס די זיבן אופנים אין וועלכע זיין רשעות ווערט דערקענט - אינעם מויל, אין די אויגן, אין די פיס, אין די פינגער, אינעם הארץ, אין אקערן שלעכטס, און אינעם אנצינדן קריגערייען. דערנאך אנטפלעקט ער וואס זיין סוף וועט זיין, און דאן רעכנט ער ווידער אויס די זעלבע זיבן מדות אויף א פיל מער שארפן אופן. ביים ענדע פונעם שטיקל גייט דער פסוק אריבער צום פאזיטיוון צד: "נצור בני מצות אביך" - וויאזוי א מענטש היט זיך אפ אז די תורה און די מצוות זאלן נישט אוועקפליען פון אים.
אָדָם בְּלִיַּעַל אִישׁ אָוֶן הוֹלֵךְ עִקְּשׁוּת פֶּה׃ - א שלעכטער מענטש וואס האט אראפגעווארפן דעם עול, א מאן פון עוול, גייט מיט פארדרייטקייט פונעם מויל.
"בליעל" איז אן אויסדרוק אויף א מענטש וואס האט אראפגעווארפן פון זיך דעם עול, און דאס איז דער טייטש פון די ווערטער: "בלי יעל" - עס איז נישט ארויף אויף אים קיין עול. ביי די מצוות שבין אדם למקום ווארפט ער אראפ דעם עול שמים, און ביי די מצוות שבין אדם לחבירו איז ער אן "איש און" - גזילה און שווינדל. זיין חטא, זאגט דער מלבי"ם, דערקענט זיך אויף זיבן אופנים, און דער ערשטער איז דאס כלי פונעם רעדן: "הולך עקשות פה" - ער פארדרייט און פארקרימט די זאכן קעגן די געזעצן פון חכמה. דער מויל איז דאך מרמז אויף חכמה און די צונג אויף בינה, און ער רעדט מיט עקשות קעגן דעם מויל, קעגן די געזעצן פון חכמה. דאס הייסט, די דברי תורה זענען נישט אנגענומען ביי אים.
קֹרֵץ בְּעֵינָיו מֹלֵל בְּרַגְלָיו מֹרֶה בְּאֶצְבְּעֹתָיו׃ - ער ווינקט מיט זיינע אויגן, ער רעדט מיט זיינע פיס, ער ווייזט מיט זיינע פינגער.
"קורץ בעיניו" - דאס איז דער כלי המעשה פון די אויגן, און דער היפך גמור פון "ולא תתורו אחרי עיניכם". "מולל ברגליו" - מיט די כלי התנועה, מיט די פיס. וואס מיינט "מולל"? דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז א לשון פון ווערטער און רעדן, אזוי ווי "מי מלל לאברהם הניקה בנים שרה"; ער רעדט מיט זיין חבר דורכ'ן כוח פון זיינע פיס. אזוי ווי א מענטש וואס זיצט און וויל עפעס אנרימעזן פאר יענעם, און גיט אים א שטויס אונטערן טיש כדי אים אנצוהערענען - דאס הייסט "מולל ברגליו". און "מורה באצבעותיו" - ער מאכט פארשידענע סימנים און רמיזות מיט זיינע פינגער. די אלע זאכן ווערן פאררעכנט פאר אן עבירה, און מיר דערמאנען זיי אינעם ווידוי יום כיפור: קריצות עין, רמיזות באצבעות, און רגלים הממהרות לרוץ לרעה - ווייל דאס ווינקען מיט די אויגן איז א טייל פון רמאות און שקר, וואס א מענטש נארט דערמיט אויס אנדערע מענטשן.
תַּהְפֻּכוֹת בְּלִבּוֹ חֹרֵשׁ רָע בְּכָל עֵת מִדְיָנִים יְשַׁלֵּחַ׃ - פארדרייטקייטן זענען אין זיין הארץ, ער אקערט שלעכטס אלעמאל, קריגערייען טוט ער פארשפרייטן.
ביז אהער האט ער גערעדט פונעם מויל, די אויגן, די פיס און די הענט; יעצט דערציילט ער וואס עס קומט פאר ביי אים אינעווייניג. "תהפוכות בלבו" - קעגן דער מחשבה, אין ענינים פון אמונה: ער טראכט אין זיין הארץ זאכן וואס זענען דער היפך פון אמונה. "חורש רע בכל עת" - אין ענינים שבין אדם לחבירו, ער אקערט שלעכטס קעגן זיין חבר. און די זיבעטע זאך: "מדיינים ישלח" - א לשון פון מדון, א לשון פון קריג; ער שיקט און פארשפרייט מחלוקת צווישן מענטשן.
וואס מיינט דאס שליחת מדיינים? ער גייט און זאגט פאר יענעם: "זאלסט וויסן, איך וויל זיך נישט מישן, נישט אז ס'גייט מיר אן, אבער הער זיך צו - וואס ער האט דיר געטאן איז ממש נישט שיין. איך וועל דיר נישט זאגן וואס צו טאן, אבער קוק, איך וואלט אויף אזא זאך נישט געשוויגן. נישט אז איך רייץ דיך חס ושלום אויף, אבער ס'איז ממש מיאוס וואס ער האט געטאן, איך האב זיך זייער געבייזערט פאר דיינעטוועגן ווען איך האב דאס געזען". אזוי לאנגזאם צעפלאקערט ער אים און העצט אים אויף, און ער האט דאך אוודאי נישט קיין שלעכטע כוונות חלילה, נאר "ואתה בין תבין את אשר לפניך" - דו דארפסט שוין אליין פארשטיין וואס צו טאן. דאס איז א שארפע דוגמא, אבער דאס קען אויך זיין פיל ווייניגער בולט.
דער חפץ חיים שרייבט וועגן דעם, און ס'איז א גאר שווערע זאך וואס אסאך מענטשן פאלן דערין דורך: אמאל ווייסט א מענטש אז פלוני האט נישט ליב יענעם, און כדי אים אנצוצינדן איז גענוג נאר צו דערמאנען זיין נאמען בדרך אגב. "ווייסט וועמען איך האב היינט באגעגנט? איך האב באגעגנט יעקב'ן, געדענקסט נאך יעקב'ן?" - און דערמיט האט מען געעפנט א שלאס. "וואספארא נבל, שקרן, רמאי"... איין קליינע רייד, און מען האט יענעם מכשיל געווען מיט לשון הרע, רכילות, און וואס נישט. דערפאר זאגט דער חפץ חיים אז עס איז אסור אפילו צו דערמאנען דעם נאמען פון א מענטש פאר זיין שונא. אפילו א רעצעפט פון א קוכן - א פרוי וואס גיט דאס פאר איר חבר'טע זאל איר נישט זאגן אז זי האט דאס באקומען פון דער שכינה מרים, ווען עס איז באקאנט אז עס ברענט א פייער צווישן די צוויי. דערמאן נישט קיין נאמען.
די זאך איז זייער מצוי אין געשעפטן: א מענטש קומט קויפן, מען זאגט אים 150, און ער זאגט "ווי אזוי קען עס זיין אזוי טייער? איך האב דאס געזען פאר 130". "ביי וועמען?" "ביי יעקב פונעם ווינקל". פון דא הייבט עס אן צו קייקלען: "אה, דו זוכסט געגנבעטע סחורה, גיי קויף ביי יעקב פונעם ווינקל; ביי מיר איז עס מיט אן אחריות, איך קויף פונעם מקור". און פארוואס האסטו דערמאנט זיין נאמען? כל בעלי אומניות צהובין זה לזה ומקנאין זה בזה - אלזא פאר וואס גייסטו אים דערמאנען זיין קאנקורענט? ער וועט דיר שוין דערציילן וויפיל מען רופט אים צו פארריכטן די שאדנס וואס יענער לאזט איבער. דערמאן קיינמאל נישט קיין נעמען. דער עצם פאקט אז דו האסט דערמאנט דעם נאמען - האסטו שוין געשיקט מדיינים.
עַל כֵּן פִּתְאֹם יָבוֹא אֵידוֹ פֶּתַע יִשָּׁבֵר וְאֵין מַרְפֵּא׃ - דעריבער וועט פלוצלונג קומען זיין אומגליק, פלוצים וועט ער צובראכן ווערן און עס איז נישטא קיין היילונג.
דער מענטש, וואס אלע די דאזיגע תועבות געפינען זיך אין אים, "פתאום יבוא אידו". וואס איז "אידו"? זיין בראך. "יום אידם" איז דער טאג פון זייער בראך, און אזוי האבן חכמים באצייכנט די גויי'אישע ימים טובים בלשון כינוי: דער מקור'דיגער אויסדרוק איז "עידאם" - "עיד" אויף אראביש איז א יום טוב, ווי עיד אל-פיטר, עיד אל-אדחא - און חכמים האבן געזאגט "אידם", לשון שבר, "כי קרוב יום אידם". און אזוי זאגט מען "שמחה לאיד" - א שמחה אויף יענעמ'ס בראך.
וואס איז דער חילוק צווישן "פתאום" און "פתע"? זאגט דער מלבי"ם: "פתאום" באצייכנט די שנעלע צייט, און "פתע" באצייכנט די שנעלקייט פון דער פעולה. און דאס זענען צוויי באזונדערע זאכן, ווייל עס קען זיין א זאך וואס קומט בפתע און נישט בפתאום, און פארקערט. ווי אזוי? אויב די זאך איז געקומען שנעל - עס האט נישט געדויערט צוויי חדשים נאר אין משך פון צוויי שעה - אבער ווען עס איז געקומען האט עס געווירקט צוביסלעך, איז דאס פתאום און נישט פתע. און פארקערט: אויב ביז עס איז געקומען האט גענומען צוויי חדשים, אבער ווען עס איז געקומען - איז עס געקומען מיט איין קלאפ אויף איינמאל, איז דאס פתע און נישט פתאום. און דא זאגט דער כתוב ביידע זאכן צוזאמען: סיי "פתאום" - עס קומט שנעל, און סיי "פתע יישבר" - אין איין רגע וועט ער צובראכן ווערן. און נאך מער, "ואין מרפא": זאלסט וויסן אז אפילו ווען זיין איד וועט קומען וועט ער נישט תשובה טאן. אפילו ווען ער וועט זען אלע זיבן תועבות וואס זענען אין זיין הארץ, טראץ אלע צרות און טראץ זיין בראך - "ואין מרפא", ער וועט זיך נישט אומקערן זיך אויסצוהיילן פון דער מחלה וואס איז אין אים.
שֶׁשׁ הֵנָּה שָׂנֵא יְהֹוָה וְשֶׁבַע תּוֹעֲבַת נַפְשׁוֹ׃ - זעקס זאכן האט דער אויבערשטער פיינט, און די זיבעטע איז אן עקל פאר זיין נפש.
דער כתוב רעכנט אויס וואס ער האט שוין אויסגעשמועסט אויבן ביים איש בליעל, ביים מענטש וואס האט אראפגעווארפן פון זיך עול מלכות שמים: "הולך עקשות פה" - איינס; "קורץ בעיניו" - צוויי; "מולל ברגליו" - דריי; "מורה באצבעותיו" - פיר; "תהפוכות בלבו" - פינף; "חורש רע בכל עת" - זעקס; "מדיינים ישלח" - זיבן. "שש הנה שנא ה'" - די ערשטע זעקס האט דער הקדוש ברוך הוא פיינט, און די זיבעטע, "מדיינים ישלח", איז "תועבת נפשו" - דאס ערגסטע און דאס מערסטע פאראכטעט פון אלע. ווער עס מאכט מחלוקת, ווער עס פאראורזאכט קריגערייען, ווער עס גייט פון איינעם צום צווייטן כדי אנצוהיצן איינעם קעגן צווייטן און אנמאכן א קריג - תועבת נפשו.
עֵינַיִם רָמוֹת לְשׁוֹן שָׁקֶר וְיָדַיִם שֹׁפְכוֹת דָּם נָקִי׃ - הויכע אויגן, א פאלשע צונג, און הענט וואס פארגעסן אומשולדיג בלוט.
נאכדעם וואס ער האט אויסגערעכנט די זיבן זאכן פונעם איש בליעל, הייבט ער יעצט אן צו מפרש זיין ביי יעדער איינער פון זיי ווי שלעכט און גאר ערגער עס איז. פריער האט ער געזאגט "קורץ בעיניו" - א מענטש א בעל תחבולות וואס מאכט שטיק מיט א ווינק; יעצט לייגט ער צו "עינים רמות" - א וועג פון גאוה, ער קוקט אראפ אויף יעדן פון אויבן. און קעגן "הולך עקשות פה", וואס איז קעגן דעם מויל, לייגט ער צו "לשון שקר": די לשון צייגט שטענדיג אויף בינה, און די בינה איז כביכול דער מתנגד צו חכמה, ווייל בינה איז וואס א מענטש לערנט אפ פון זיך אליין און פארטראכט זיך פון אייגענעם שכל, און טרעפט אלערליי היקשים, סברות און געדאנקען אין זיין דעת קעגן דער חכמה - און דאס איז "לשון שקר". און קעגן "מורה באצבעותיו" לייגט ער צו "ידים שופכות דם נקי" - רציחה מיט די אייגענע הענט.
לֵב חֹרֵשׁ מַחְשְׁבוֹת אָוֶן רַגְלַיִם מְמַהֲרוֹת לָרוּץ לָרָעָה׃ - א הארץ וואס טראכט שלעכטע מחשבות, פיס וואס יאגן זיך צו לויפן צום שלעכטן.
קעגן "חֹרֵשׁ רָע" - "לֵב חֹרֵשׁ מַחְשְׁבוֹת אָוֶן", מחשבות פון רשעות. און קעגן "מֹלֵל בְּרַגְלָו", וואס דאס זענען רמיזות מיט די פיס, איז פאראן נאך ערגער פון דעם: "רַגְלַיִם מְמַהֲרוֹת לָרוּץ לָרָעָה". עס איז פאראן א מענטש וואס לויפט צו טאן אן עבירה, ער ווארט נישט אפ. ביי א מצוה איז ער געלאסן - "מען דארף זיך נישט אזוי יאגן, אפילו אויב איך וועל קומען ביי ישתבח וועל איך נאך האבן צייט צו דאווענען". אבער אויב עס איז פאראן א סרט, איז ער דער ערשטער; ער מוז אויך זען דעם פארשוי, און אויך קויפן פאפקארן - אהין לויפט ער. "רַגְלַיִם מְמַהֲרוֹת לָרוּץ לָרָעָה".
יָפִיחַ כְּזָבִים עֵד שָׁקֶר וּמְשַׁלֵּחַ מְדָנִים בֵּין אַחִים׃ - עס בלאזט ארויס פאלשקייטן א פאלשער עדות, און ער פארשפרייט קריגערייען צווישן ברידער.
קעגן "תַּהְפֻּכוֹת בְּלִבּוֹ", די תחבולות אינעם הארץ, לייגט ער צו "יָפִיחַ כְּזָבִים עֵד שָׁקֶר" - ער רעדט פאלשע רייד און זאגט עדות שקר אין ענינים פון אמונה. "יפיח" איז ווי ער בלאזט ארויס און פארשפרייט, און "כזבים" איז מלשון אכזב - א זאך וואס האלט זיך נישט אויס. דער אמת בלייבט באשטיין, "שְׂפַת אֱמֶת תִּכּוֹן לָעַד", אבער פאר שקר זענען נישטא קיין פיס, ער גייט נישט, ער שטעלט זיך אפ, מוטשעט זיך און פאלט אוועק; ער איז ווי א נחל אכזב, וואס אנטוישט און פליסט נישט ווייטער. און קעגן דעם זיבעטן, "מִדְיָנִים יְשַׁלֵּחַ", זאגט ער "וּמְשַׁלֵּחַ מְדָנִים בֵּין אַחִים": אפילו צווישן ברידער, צווישן נאנטע מענטשן, וואס מען וואלט געקענט זאגן אז אדרבה - דו פארשטייסט דאך אויך אז מען דארף היטן אויף דער נאנטקייט - אפילו צווישן זיי ברענגט ער קריגעריי און מחלוקת.
נְצֹר בְּנִי מִצְוַת אָבִיךָ וְאַל תִּטֹּשׁ תּוֹרַת אִמֶּךָ׃ - היט, מיין זון, דאס געבאט פון דיין פאטער, און פארלאז נישט די לערע פון דיין מוטער.
וואס איז דער חילוק צווישן א "מצוה" און א "תורה"? א מצוה איז א זאך וואס דער מצַוה צווינגט דערמיט דעם מצֻוה צו טאן ווי ער הייסט - "איך באפעל דיר", מיט א באפעל. אזוי באפעלט דער פאטער זיין זון, און דער הער זיין קנעכט: אן אנווייזונג וואס דו ביסט מחוייב מקיים צו זיין, און זי צווינגט דיך. "תורה" דעקעגן זענען די לימודים - די אמונות, די דעות און די מוסר-הנהגות - און דאס איז נישט בגדר הכרח. ווארום אין דער תורה איז נישטא קיין הכרח אויף מצוות וואס זענען פארבינדן מיט מדות, נאר דער הכרח איז אויף די מצוות מעשיות. אין דער תורה שטייט "לא תאכל חמץ", אבער עס איז נישטא קיין לאו פון "זאלסט נישט כעס'ן", און נישטא קיין לאו פון נישט זיין קיין כילי און קמצן, און אזוי אין אלע ענינים פון מדות געפינען מיר נישט קיין לאווין.
דער מהרח"ו ערקלערט אז דער טעם דערפון איז ווייל דאס גייט אריין אין דרך ארץ, און דרך ארץ קדמה לתורה. און דעריבער לערנט מען רוב ענינים פון מוסר אין דער תורה פון ספר בראשית: דער הנהגה-וועג פון אברהם, יצחק און יעקב, פון שרה, רבקה, רחל און לאה, און פון יוסף הצדיק. די מדות ווערן געלערנט בעיקר פון ספר בראשית, נאך איידער מען האט גערעדט מיט דיר איבער מצוות - ווייל דאס איז דרך ארץ, און דרך ארץ קומט פאר דער תורה; אן דרך ארץ איז בכלל נישטא קיין ארט מקבל צו זיין די תורה.
און דעריבער מייחס ער די מצוות צום פאטער. דער פאטער האט א טבע אנצווארפן א פחד און יראה - "משנכנס אב ממעטין בשמחה" - און ווען דער טאטע איז אינדערהיים האבן די קינדער מער מורא (היינט ווייניגער, ווייל די קינדער האבן נישט קיין שרעק פון גארנישט, מען רעדט אבער באופן יחסי). און קעגנאיבער דעם ווען די מאמע איז אליין, ערלויבן זיך די קינדער מער. און דאס איז וואס ער זאגט: "נְצֹר בְּנִי מִצְוַת אָבִיךָ" - היט די באפעלן פונעם איינעם וואס צווינגט מקיים צו זיין זיינע רייד, אפילו ווען די זאך איז קעגן דעם טבע פונעם הארץ. ווארום דער טבע פונעם מענטשנס הארץ איז פרייהייט און דרור, צו טאן וואס שמעקט מיר און גיין נאך די תאוות פונעם הארץ. און מען דארף באמערקן דעם לשון "נְצֹר" - א שטארקע שמירה, ווי אן עיר נצורה (א באלאגערטע שטאט): דווקא ווייל עס איז מיר שווער, ווייל דאס איז קעגן מיין נאטור און איך האב נישט ליב אז מען צווינגט מיך, דא פאדערט זיך א גרעסערע אנשטרענגונג.
"וְאַל תִּטֹּשׁ תּוֹרַת אִמֶּךָ" - נאכדעם וואס מען היט די מצוות פונעם פאטער, וועט מען ממילא אויך נישט פארלאזן די תורה פון דער מוטער, וואס די נפש ווערט פון נאטור געצויגן דערצו. ווארום נאך די אמונות, דעות און מוסר - פארשטייט א מענטש אויף א נאטירלעכן אופן אז מען דארף זיין מאראליש. מען דארף וויסן אז ווען די השכלה האט זיך אנגעהויבן אין אייראפע, איז די זאך צו וואס די משכילים האבן זיך צוגעכאפט געווען מוסר און מדות, "דער איידעלער דייטש" און "א דאנק, אנטשולדיגט, ביטע" - צו דעם האבן זיי זיך צוגעכאפט. דאס הייסט, אפילו א מענטש אן תורה פארשטייט אז גוטע מדות, הנהגה און דרך ארץ זענען א נויטיגע זאך. היינט לערנט מען אויס צו זיין וואלגאר און זיך אויפפירן ווי עס שמעקט, אבער באופן עקרוני פארשטייט א מענטש אז עס מוז זיין מוסר און מדות.
נאר וואס דען? אין דעם מאמענט וואס דער מענטש היט נישט די מצוות פונעם פאטער און ער היט נישט קיין תורה ומצוות, דעמאלט אפילו ווען מען זאגט אים: "ר' איד, דאס פאסט נישט, דאס איז דאך גאוה", ענטפערט ער: "לאז מיך אפ פון גאוה, זיי פריי". וויבאלד עס גלוסט זיך אים נישט די מצוות ה' וואס צווינגען, פארלאזט ער ממילא אויך די תורת אמו - ער פארלאזט די גוטע מדות און דעם מוסר. פארוואס? ווייל זיי קומען פון דער תורה, און די תורה באפעלט, און ער וויל נישט. ווער עס פאראכטעט א מצוה, פארלאזט די תורה.
"תורה" באדייט אויך ענינים פון אמונה. און באופן עקרוני דארף א מענטש נישט פאראכטן די אמונה, ווייל די אמונה איז א קלארע זאך וואס איז געדרונגען. עס איז שוין עטליכע מאל דערמאנט געווארן אז צוויי הונדערט פון די גרעסטע וויסנשאפטלער אין די לעצטע הונדערט און פופציג יאר זענען געווען גלויביגע מענטשן; איינשטיין אליין איז געווען א גלויביגער, און האט געזאגט אז מען קען זיך נישט דרייען אויף דער וועלט און טראכטן אז זי האט זיך באשאפן אליין. דאס איז דאך דער פשוט'ער שכל הישר (דער "קאמאן סענס"), און יעדער וואס פארשט, פארטיפט זיך און קוקט אריין - איז אים קלאר אז עס איז פאראן א באשעפער אויף דער וועלט און אז די תורה און מצוות זענען מחייב. אויב אזוי, פארוואס כופר'ט מען? ווייל אויב מען גלויבט - איז דאס מחייב; און וויבאלד מען וויל נישט היטן די מצוות פונעם פאטער, פארלאזט מען אויך די תורה פון דער מוטער, די ענינים פון אמונה.
היינט איז אויפגעקומען א נייער דור וואס זעט נישט קיין סתירה צווישן ביידע: א מענטש איז א גרויסער מאמין און מחלל שבת, ער רעדט מיט דיר איבער אמונה מיט א ציגארעטל אין דער האנט. "ריכטיג, דו ביסט גערעכט, דער אמת איז אזוי, עס איז דא א בורא לעולם - אבער מיר גלוסט זיך אנדערש". אמאל האט א מענטש נישט געקענט לעבן מיט אזא סתירה; זיין אינערלעכע ישרות וואלט דאס נישט מסכים געווען. באשליס דאך: אויב עס איז דא א בורא לעולם - איז דאך דא א דין און א דיין, און אויב ער האט געגעבן אנווייזונגען, ווי אזוי לעבסטו אזוי? און צוליב דעם איז ער געווען געדרוקט צו זאגן "עס איז נישטא קיין בורא, עס זענען נישטא קיין באווייזן" - דאס פארלאזן די מצוות אליין האט גורם געווען אויך צו א כפירה אין דער אמונה. אבער היינט איז געווארן א דור וואס האט נישט קיין שום פראבלעם מיט אן אינערלעכער סתירה; העכסטנס וועט ער געבן נאך אביסל געלט פאר א פסיכאלאג וואס זאל אים ארויסנעמען אויך פון דעם, אבער ער שפירט נישט קיין שום פראבלעם. פון איין זייט א גרויסער מאמין, און פון דער צווייטער זייט לעבט ער ווי עס שמעקט אים: ער קומט אין בית הכנסת אויף סליחות, ער ווערט נתעורר, און דערנאך גייט ער ארויס און טוט וואס ער וויל. אלעס האט אנגעהויבן לויפן אויף תאווה, און דער מושג פון אינערלעכער ישרות זאגט שוין לאנג קיינעם גארנישט.
אבער דער פסוק רעדט דא פון איינעם וואס איז אמת'דיג מיט זיך אליין, וואס עס איז אים שווער צו לעבן מיט דער סתירה: ווי אזוי קען זיין אז עס איז דא א בורא לעולם און איך לעב נישט אזוי? און דעמאלט, מחמת איך וויל צופרידנשטעלן מיינע תאוות, "פטור" איך דעם בורא עולם, און ממילא קען איך טון וואס מיר גלוסט. דערפאר: "נצור בני מצות אביך" - און דורך דעם "ואל תטוש תורת אמך". אויב דו וועסט היטן א מצוה, וועסטו נישט פארלאזן די תורה און וועסט נישט פארלאזן די אמונה; און ווער עס היט נישט קיין מצוה, וועט בהכרח קומען צו פארלאזן די תורה - נישט ווייל ער האט געפונען אז זי איז נישט קיין אמת, נאר ווייל זי באגרענעצט אים.
קָשְׁרֵם עַל לִבְּךָ תָמִיד עָנְדֵם עַל גַּרְגְּרֹתֶךָ׃ - בינד זיי שטענדיג אויף דיין הארץ, הענג זיי ארום דיין האלדז.
די מצוות זענען ווייט פונעם טבע פונעם הארץ, ווייל דער טבע פונעם הארץ איז "צווינג מיך נישט". דער עצם פאקט אז איינער האט מיך באפוילן איז שוין קעגן דעם טבע פונעם הארץ, אפילו אין זאכן וואס פאדערן נישט קיין שווערע תביעה. אויב מען וועט זאגן פאר א מענטש אז מען צווינגט אים צו געבן צען אגורות - וועלן נישט אסאך געבן; אבער ווען מען זאגט "גיב כנדבת לבך", זענען דא מענטשן וואס וועלן ארויסנעמען 20, 50 און אפילו 100. "דו לאזסט מיר אליין מחליט זיין? דעמאלט וועל איך נעמען 50". און ווען מען זאגט אים "רבי איד, איר זענט מחויב" - וועט ער אפילו קיין צען אגורות נישט געבן: "וואס הייסט איך בין מחויב? איך בין גארנישט מחויב".
דאס איז אויך דער טעם פארוואס חז"ל זאגן "גדול המצווה ועושה ממי שאינו מצווה ועושה". לכאורה, דער וואס איז אינו מצווה ועושה קומט דאך בהתנדבות און עס קומט אים אן אויסצייכענונג, און דער מצווה ועושה איז ווי איינער וואס ארבעט פאר א משכורת - וואס איז אזוי גרויס ביי אים? נאר אדרבה: דער וואס איז נישט מצווה, גיט אים דער פאקט אז ער קען יעדן מאמענט אויפשטיין און אוועקגיין דעם כח צו בלייבן, "איך בין דא מרצוני, קיינער האט מיך נישט געצוואונגען, עס שטימט מיר נישט - גיי איך אוועק". אבער דער וואס מען לייגט אים א ביקס צום שלייף און מען זאגט אים "דו מוזט בלייבן, מוזט לייגן תפילין, מוזט היטן שבת" - דער עצם חיוב שאפט ביי אים אן התנגדות; און אויב ער פירט דאס אויס טראץ דער אינערלעכער התנגדות, דא קומט אים א גרויסער שכר, דא האט ער בקנין וביושר אפגעקויפט דעם עולם הבא. און דערפאר טוט דער קדוש ברוך הוא מצווה זיין דעם מענטש ווי איינער וואס צווינגט - ווייל דערין ליגט דער נסיון, דערין ליגט די שוועריקייט.
פון דעם פארשטייט מען פארוואס פאר א בעל תשובה איז אין אנפאנג גרינג. חוץ דער סייעתא דשמיא וואס ער באקומט אין גרויסע מאסן, איז אים אויך אויף א נאטירלעכן אופן גרינג: ער האט געהיט שבת און ער האט אן התרגשות און א התלהבות, ווייל "איך וואלט פונקט אזוי געקענט גיין רייכערן און דאך האב איך געהיט" - און דאס גיט אים א גוט געפיל. אבער אין דער רגע וואס ער הייבט אן אריינצונעמען אין זיך אז עס איז אים אסור, אז ער קען נישט ארויסגיין, אז עס איז דא אן עונש - פלוצלונג הייבט דאס אן דערשטיקן. זיין געפיל אין די ערשטע חדשים איז "איך בין אריינגעשפרונגען אויף א באזוך, עס געפעלט מיר נישט - גיי איך אוועק", און דאס געפיל גיט אים כח און האלט אים; אבער ווען ער פארטיפט זיך און פארשטייט אז דאס ווענדט זיך נישט אין זיין ווילן און ער איז מחויב, ווערט דאס דרוקענדיג - און ווען עס דרוקט, וויל א מענטש פורק עול זיין.
דעריבער זאגט דער פסוק "קשרם על לבך תמיד": די מצוות זענען ווייט פונעם טבע פונעם הארץ און מען וויל אויף א נאטירלעכן אופן פורק עול זיין, דעריבער בינד זיי מיט שטריק אז זיי זאלן תמיד זיין אויף דיין הארץ. און דאס הארץ באצייכנט דעם כח המושל אינעם מענטש - די ממשלה פונעם הארץ, "לבי אומר לי". "קשרם על לבך" מיינט אז דער מושל אינעם מענטש זאל זיין צוגעבונדן צו דער תורה און צו די מצוות, און אויב זיי וועלן זיין געבונדן און צוגעשמידט צו אים - וועט ער פירן דעם גאנצן מענטשנ'ס הנהגה מכוח זיי. און אויב דו וועסט נישט גוט אנבינדן, וועט עס אוועקפליען; דו וועסט אנהייבן א ביסל פארן און פלוצלונג וועסטו זען ווי אלעס צעפאלט.
"ענדם על גרגרותיך" - די גרגרת איז אינעם גארגל, דער פאדערשטער טייל פונעם האלדז, להבדיל פונעם עורף וואס איז דער הינטערשטער טייל. דער משל איז ווי א קייטל וואס מען טוט אן אז עס הענגט אראפ אויפן גארגל, און דער נמשל איז: דו דארפסט תמיד רעדן אין זיי. "האמנתי כי אדבר" - זאגן די חסידים: ווי אזוי קריגט מען אמונה? מען רעדט פון אמונה. דורך דעם וואס מען רעדט נאכאמאל און נאכאמאל אין עניני אמונה, אין דער גדלות הבורא און אין דער גרויסקייט פון זיין השגחה אויפן מענטש און אויף זיינע אלע מעשים, קומט מען אריין אין א מצב פון אמונה. א מענטש וואס וועט כסדר זאגן "בעזרת השם", "אם ירצה השם", "דער קדוש ברוך הוא זאל זיין בעזרי" - גייען די זאכן אריין טיף אינעווייניג. "ענדם על גרגרותיך" - רעד תמיד אין זיי; דאס שינון איז דאס וואס וועט עס היטן ביי דיר.
דע לך: די תורה און די מצוות פליען אוועק פונעם מענטש גאר גרינג. דו מוזט זיי אנבינדן אויף דיין הארץ און זיי ארומהענגען אויף דיין האלדז, דהיינו צו רעדן פון זיי די גאנצע צייט און זיי שינען, און דאס איז די איינציגע זאך וואס קען דיך היטן. און גיט אכט אז אזוי איז אין יעדע מצוה ומצוה: א מענטש וואס לערנט יעצט הלכות לשון הרע וועט זיין נזהר דערין - ער הערט לשון הרע און זאגט "אנטשולדיגט, עס אינטערעסירט מיך נישט", ער קומט צו רעדן און שטעלט זיך אפ. אבער א חודש, צוויי חדשים, דריי חדשים - ער האט אפגעלאזט דעם ענין, און פלוצלונג זעט מען ווי ער איז צוריק ווי פריער, ער רעדט בחופשיות און גיט נישט אכט ווער און וואס און וויפיל. עולם כמנהגו נוהג, און עס ווערט ביי אים גלייך ווי א מישור. פאר וואס? ווייל ער האט נישט אנגעטון אויף זיין האלדז, ער האט נישט תמיד געשינט. דאס תמידיגע שינון איז וואס ברענגט דעם מענטש צו א העכערער זהירות.
בְּהִתְהַלֶּכְךָ תַּנְחֶה אֹתָךְ בְּשָׁכְבְּךָ תִּשְׁמֹר עָלֶיךָ וַהֲקִיצוֹתָ הִיא תְשִׂיחֶךָ׃ - ווען דו וועסט גיין וועט זי דיך פירן, ווען דו וועסט זיך לייגן וועט זי היטן אויף דיר, און ווען דו וועסט אויפשטיין וועט זי רעדן מיט דיר.
אַלץ וואָס מיר האָבן ביז אַהער געזאָגט איז קעגן "נצור בני מצות אביך" - בינד זיי צו צום האַרצן, טו זיי אָן אויף דיין האַלדז, און אַזוי וועסטו מקיים זיין די מצוות ווי געהעריק. און איצט, קעגן "אל תטוש תורת אמך", גייט ער ווייטער און רעכנט אויס דריי מצבים וואָס אַ מענטש געפינט זיך אין זיי: ביים גיין אויפן וועג, ביים לייגן זיך שלאָפן, און ביים אויפשטיין אין זיין שטוב.
"בהתהלכך תנחה אותך" - ווען אַ מענטש גייט אויפן וועג זענען פאַראַן סכנות, און כל הדרכים בחזקת סכנה; און תורת אמך איז די וואָס וועט דיך פירן צו גיין אויפן גלייכן וועג. "בשכבך תשמור עליך" - אויך ביים לייגן זיך שלאָפן איז דאָ אַ סכנה, ווייל ווען אַ מענטש שלאָפט איז דער כוח השכל נישט טעטיק און ס'איז נישטאָ ווער עס זאָל אים אָנפירן. פון דער גשמיות'דיגער זייט: ס'קענען קומען אַלערליי מזיקים בשעת'ן שלאָף און ער שפירט גאָרנישט. אויב מען זיצט און מען זעט אַז ס'דערנענטערט זיך אַ שלאַנג אָדער אַן עקרב - דערווייטערט מען זיך אָדער מען הרג'עט זיי; אָבער ווען מען שלאָפט, קען מען חלילה שלאָפן אַן אייביקן שלאָף און מען וועט גאָרנישט שפירן אַז מען איז געשטאָכן געוואָרן. און אויך פון דער רוחניות'דיגער זייט: דער וואָס שלאָפט האָט נישט קיין דעת זיך צו דערווייטערן פון שלעכטע מחשבות. בייטאָג, ווען עס קומט אַ שלעכטע מחשבה, האָט ער דעם שכל איר אוועקצוטרייבן; אָבער ווען ער שלאָפט קענען קומען אויך שלעכטע חלומות, און ווער קען אים פאַרזיכערן צו געראַטעוועט ווערן פון זיי? ווען אַ מענטש איז פאַרטאָן אין תורה - ממילא "בשכבך תשמור עליך". "והקיצות היא תשיחך" - ווען דו וועסט זיך אויפוועקן פון דיין שלאָף, וועט די תורה הקדושה זיין דיין שמועס, און אין איר וועסטו שטענדיק רעדן.
כִּי נֵר מִצְוָה וְתוֹרָה אוֹר וְדֶרֶךְ חַיִּים תּוֹכְחוֹת מוּסָר׃ - וואָרום אַ ליכט איז די מצוה און די תורה איז ליכט, און דער וועג צום לעבן זענען די תוכחות מוסר.
די מצוה איז אַ פּרטיות'דיגע זאַך, און דערפאַר איז זי געגליכן צו אַ ליכט; און די תורה, עסק התורה, איז אַ כללות'דיגע זאַך, און דערפאַר איז זי געגליכן צו ליכטיקייט. ווען מען גייט אַריין אין אַן אָרט זאָגט מען "עס האָט דאָרט געברענט אַ ליכט" - דאָס איז פּרטיות'דיג, לאָקאַל; בעת ליכטיקייט איז אַן אַלגעמיינע זאַך וואָס באַלייכט אַלץ, אַזוי ווי אַ מענטש גייט אַרויס אינדרויסן בייטאָג און זאָגט "עס איז דאָ ליכט". און נאָך מער: דאָס ליכט קען ברענען בלויז ווען עס איז פאַראַן בוימל און אַ קנייטל, וואָס דאָס איז דער מער גשמיות'דיגער חלק - וואָרום אויב די פלאַם באַצייכנט אַ רוחניות'דיגע זאַך, אין וואָס כאַפּט זי זיך אָן? אינעם גשמיות'דיגן חלק וואָס איז דאָס ליכט. און אַזוי איז באַקאַנט לויט די מקובלים וועגן צינדן אַ ליכט לעילוי נשמת נפטרים: דער גשמיות'דיגער חלק פונעם מענטש איז ווי דער בוימל און דאָס קנייטל, און די פלאַם איז בבחינת דער רוחניות'דיגער חלק, דער העכערער חלק.
דער קאַפּיטל האָט געשטעלט פאַר אונדז צוויי געשטאַלטן. פון איין זייט אַן "אדם בליעל" וואָס האָט אַראָפּגעוואָרפן דעם עול: זיין מויל פאַרקרימט די געזעצן פון חכמה, זיינע אויגן ווינקען און זענען הויכמיטיק, זיינע פיס און פינגער מאַכן רמזים און לויפן צום שלעכטן, זיין האַרץ איז פול מיט פאַרקערטקייט און טראַכט שלעכטס - און העכער אַלעמען "מדיינים ישלח", די תועבה פון דער נשמה פונעם קדוש ברוך הוא, און עס איז גענוג בלויז איין דערמאָנען אַ נאָמען כדי צו נכשל ווערן דערין. זיין סוף איז "פתאום יבוא אידו", סיי אין דער גיכקייט פון דער צייט און סיי אין איין מאָמענט, "ואין מרפא" - אַז ער וועט נישט תשובה טאָן. און פון דער צווייטער זייט "נצור בני מצות אביך ואל תטוש תורת אמך": די מצוה צווינגט, און דערפאַר דאַרף מען זי היטן מיט אַלע כוחות, און ווער עס היט אַ מצוה וועט נישט פאַרלאָזן די תורה - די מדות און די אמונות. און דער וועג דערצו: "קשרם על לבך" - אַז דער כוח המושל אינעם מענטש זאָל זיין צוגעבונדן צו דער תורה, און "ענדם על גרגרותיך" - תמידיות'דיג רעדן און חזר'ן; און דאַן וועט די תורה פירן אויפן וועג, היטן ביים שלאָפן און זיין זיין שמועס ביים אויפשטיין, "כי נר מצוה ותורה אור".