פרק כ"ד אין ספר משלי הייבט זיך אן אלס א דירעקטער המשך צום סוף פונעם פריערדיגן פרק. דארט האט שלמה המלך מזהיר געווען דעם מענטש פונעם וויין - "אל תרא יין כי יתאדם", "עיניך יראו זרות ולבך ידבר תהפוכות" - און נאך פריער האט ער געווארנט פון דער אשה נכרית, "כי שוחה עמוקה זונה ובאר צרה נוכריה", אז א מענטש זאל זיך נישט באהעפטן צו זאכן וואס דערווייטערן אים פון עבודת השם. יעצט, זאגט רבנו יונה, קומט שלמה ווארענען קעגן קנאה אין אנשי רעה. און פארוואס זאל זיי א מענטש בכלל מקנא זיין? ווייל ער זעט ווי זיי האבן הצלחה. דער דרך פון א רשע איז מצליח ביז דער שעה פון זיין מפלה, און דער דאזיגער אנבליק קען חלילה ברענגען א מענטש צו זאגן: אויב אזוי - וועל איך אויך טון אזוי ווי זיי.
אַל־תְּקַנֵּא בְּאַנְשֵׁי רָעָה וְאַל־תִּתְאָו לִהְיוֹת אִתָּם׃ (א) - זאלסט נישט מקנא זיין שלעכטע מענטשן, און גלוסט נישט צו זיין מיט זיי.
דער טייטש לויט רבנו יונה: זוך נישט זייער חברותא, אפילו עס זעט דיר אויס אז ס'וועט זיך דיר לוינען. "אל תתאו להיות איתם" - טראכט נישט צו שטילן דיין תאוה דורך דעם וואס דו וועסט זיין צוזאמען מיט זיי און הנאה האבן פון זיי א רווח, ווייל זייער געזעלשאפט קאליעט און פארדארבט, ווי ס'וועט ערקלערט ווערן אינעם קומענדיגן פסוק.
דער מלבי"ם איז מדייק אין ביידע טיילן פונעם פסוק. "אל תקנא באנשי רעה" - זאלסט נישט מקנא זיין זייער הצלחה ביז דו וועסט וועלן טון ווי זייערע מעשים. און קעגן דער טענה "איך וועל דאך נישט טון ווי זייערע מעשים, איך וועל בלויז זיין מיט זיי אין פריינטשאפט, אפשר איז דאס יא מותר?" - קעגן דעם קומט דער צווייטער טייל: "ואל תתאו להיות איתם". דער עצם זיין צוזאמען מיט זיי איז שוין פוגם, קאליעט שוין אפ, און ברענגט דיר שוין אפצולערנען פון זייערע שלעכטע מעשים.
מען קען זאגן בדרך רמז און חידוד. ס'איז דא א באקאנט ווארט: "דעם שכן'ס גראז איז גרינער". א מענטש איז מקנא דעם שכן'ס גראז - בפרט ווען דער שכן היט נישט קיין שמיטה. אבער מ'ענטפערט דערויף: דו ווייסט דאך נישט פארוואס דאס גראז דארט איז אזוי גרין - ווייל ס'איז דארט דא אסאך מיסט (זבל). דער נמשל איז פשוט: קוק נישט בלויז אויף דאס פאזיטיווע און דאס הערליכע. יענער מענטש שלעפט אויך מיט זיך א גאנצן "פעקל": ער מוטשעט זיך מיטן קינד, ליידט פון זיין ווייב, האט צרות מיטן בעל הבית, האט פראבלעמען מיט דער געזונט. צו זען נאר דאס גוטס וואס יענער פארמאגט און אים מקנא זיין - איז נישט קיין ריכטיגע זאך.
דאס איז פונקט ווי א מענטש וואס זעט איינעם פאָרן אין א נייעם דזשיפ און ער איז אים מקנא. ער גייט צו פון פראנט און באמערקט א קליינעם קריפל-קארטל (תו נכה) אויפן שויב - און אויפן פלאץ פארשווינדט די קנאה. דאס הייסט, ווען דו זעסט ביי א צווייטן עפעס גוטס, זאלסטו נישט מיינען אז די זאך קומט פאר זיך אליין; עס קומט אינאיינעם אלס איין גאנצער מכלול. מ'מיינט נישט צו זאגן אז א מענטש מוז חלילה אלעמאל האבן שלעכטס, נאר אז ס'איז נישטא קיין שום גאראנטיע אז דו וועסט באקומען בלויז זיין גוטס. און ס'איז שוין באקאנט וואס מ'זאגט: ווען מ'זאל ווען ווייזן פאר יעדן איינעם פון אונז זיין אייגן פעקל און די פעקלעך פון יענעם, וואלט יעדער איינער צוריקגעקליבן זיין אייגן פעקל. דעם צווייטנ'ס פעקל איז א פעקל כולל - נישט בלויז די הצלחה וואס דו ביסט מקנא, נאר אויך אנדערע זאכן וואס דו וואלסט מסתמא נישט געוואלט האבן.
און בדרך חידוד קען מען טייטשן דעם פסוק אזוי: אויב דו ביסט מקנא שלעכטע מענטשן, גלוסטו דאך בעצם "להיות איתם" - דאס הייסט איבערצונעמען זייער גאנצן פעקל. ביסטו דען גרייט דערויף? הנה יענער איז א גרויסער עשיר, אבער ווייסטו דען וויפיל ער מוטשעט זיך פון זיינע קינדער? וואספארא עוגמת נפש ער האט פון זיי? דאס וואלסטו דען געוואלט? זיכער נישט. א מענטש וויל ענדערש בלייבן מיט ווייניגער געלט אבער מיט נחת רוח פון די קינדער און שלום בית. דערפאר: אל תקנא באנשי רעה, ווייל כדי זיי מקנא צו זיין מוזטו "להיות איתם" - זיין אין אלעס וואס זיי האבן. און דאס אלעס ווילסטו דאך נישט; טא זיי נישט מקנא אויך בלויז די גוטע זאכן וואס זיי פארמאגן.
מיר האבן שוין דערציילט אז די רעבעצין פונעם חפץ חיים - וועלכער האט כידוע געליטן פון א שרעקליכער עניות, בפרט אין די ערשטע יארן - האט אים געזאגט: ווי קומט עס אז דו ביסט אזא צדיק, אזא ירא שמים, אזא עובד השם, און דו האסט נישט קיין ברויט צו עסן? און דער שכן, וואס קומט צו דיר נישט צו אין גארנישט, א פשוט'ער בעל בית, און קוק וויפיל ער פארמאגט און עס פעלט אים גארנישט. קען דען דער הקדוש ברוך הוא נישט זארגן אויך פאר דיר אויף פרנסה און הרחבה? האט ער איר געענטפערט: איך פארשטיי נישט וואס דו ווילסט. דו האסט דאך, ווי דו זאגסט, א מאן א צדיק, דו האסט ערליכע קינדער יראי שמים מחונכים עובדי השם, דו האסט א שטוב פון תורה. דער שכן האט דאך דאס אלעס נישט. וואס יא האט ער? פרנסה. און דו ווילסט אז השי"ת זאל געבן פרנסה אויך פאר דיר און פאר אים נישט? אלעס צוזאמען ווילסטו? פאר דיר האט דער הקדוש ברוך הוא געגעבן דאס, און פאר אים האט ער געגעבן עפעס אנדערש. טראכט נישט אז דו וועסט האבן וואס יענער האט - דאס איז א גאנצער מקח. און דאס איז "ואל תתאו להיות איתם". ס'איז בעסער פאר א מענטש צו בלייבן מיט זיין אייגן פעקל און נישט גלוסטן צו דעם וואס אנדערע פארמאגן.
כִּי־שֹׁד יֶהְגֶּה לִבָּם וְעָמָל שִׂפְתֵיהֶם תְּדַבֵּרְנָה׃ (ב) - ווארום רויב טראכט זייער הארץ, און פאלשקייט רעדן זייערע ליפן.
רבינו יונה ערקלערט: יעדע איינציגע מינוט טראכט זייער הארץ רויב און פלאנעוועט שלעכטס - שטענדיג טראכטן זיי ווי אזוי צו גזל'ענען, ווי אזוי צו בארויבן, ווי אזוי צו שעדיגן אנדערע. און וויבאלד עס איז אזוי, איז דאך נישט מעגליך אז זייערע ליפן זאלן נישט רעדן עמל. "עמל" מיינט קארופטירטע מעשים, מעשים פון גזל און ליגן. ווען א מענטש טראכט א גאנצן טאג אין קאפ ווי אזוי צו שעדיגן - רעדט ער אויך אזוי, ווארום די לשון איז דאך דער קולמוס הלב: וואס עס שטייט אינעם הארץ, גיבט די לשון ארויס. ער וועט רעדן ווי אזוי צו מאכן א "קאמבינע" אויף יענעם, ווי אזוי אויסצונארן א צווייטן, ווי אזוי צו שעדיגן יענעם. און דורך דעם, אפילו אויב דו ביסט נאר צוזאמען מיט אים - ביסטו שוין ניזוק געווארן מיט אסור'דיגע רייד, אפילו נישט מיט די מעשים אליין.
און דאס איז א ווירקליכע מציאות. א מענטש געפינט זיך צווישן מענטשן וואס זענען ווייט פון מצוות, און ער זאגט צו זיך אליין: איך בין דאך א שומר מצוות, איך וועל זיך נישט לערנען פון זיינע מעשים. אבער קוק נאר וואס פארא שמועסן מען פירט דארט. ער דערציילט פאר זיין חבר: איך האב געהאט אזא מעשה מיט דער אינשורענס, בין איך געגאנגען און געמאכט אזא און אזא קאמבינע, און איך האב באוויזן ארויסצובאקומען פון זיי געלט - און יעדער קלאפט אים אפלאדיסמענטן: כל הכבוד, דו קענסט די מלאכה, דו פארשטייסט אן ענין. יעצט, דו אליין, בדרך כלל, וואלסט אזעלכע זאכן נישט געטאן. אבער נאכדעם וואס דו הערסט און זעסט דעם סגנון - איז עס שוין מער נישט פרעמד פאר דיר, עס ווערט שוין ביי דיר נישט באטראכט אלס א זאך וואס איז פאראכט און פארדארבן. גזל איז שוין מער נישט קיין "אוי ואבוי". און מיינסטו דען אז דאס איז נישט משפיע? עס איז זיכער משפיע. דו האסט אריינגענומען אין זיך זייער גייסט, דו האסט איינגעזאפט די ענינים וואס אינטערעסירן זיי, און די זאך וועט משפיע זיין אויך אויף דיר.
דער גר"א מאכט א חילוק צווישן שוד און עמל. "שוד" איז דאס וואס דער מענטש נעמט מיט א שטארקער האנט, ער גזל'ט מיט כח - און אויף דעם שטייט "יהגה לבם": זיי טראכטן שטענדיג און פלאנעווען ווי אזוי צו גזל'ענען אנדערע מיט כח. "עמל" איז דאס וואס מען דערקענט, דאס וואס ער טראכט אויף זיין חבר און מען זעט עס אן אויף אים. עס זענען דא זאכן וואס א מענטש טראכט אויף יענעם און מען מערקט עס נישט אן אויף אים, און עס זענען דא זאכן וואס ער טראכט און מען זעט קלאר וואס זיינע פלענער זענען - און די דאזיגע זאכן רעדט ער אויך ארויס און גיבט זיי ארויס מיט'ן מויל. קומט אויס אז עס איז דא דא מחשבה, דיבור און מעשה; אין אלע דריי שטרויכלען זיי זיך - און וויבאלד עס איז אזוי, זאלסטו זיך נישט באהעפטן מיט זיי.
אויך דער מלבי"ם שטעלט דעם פסוק אלס א המשך צום פריערדיגן: פארגין נישט די שלעכטע מענטשן, ווייל זייער הארץ טראכט שטענדיג שוד. נאר דא האט ער א חידוש'דיגן פשט. מיר האבן פריער ערקלערט אז "שוד יהגה לבם" מיינט אז זייערע פלענער זענען ווי אזוי צו שעדיגן און בארויבן. דער מלבי"ם אבער ערקלערט אנדערש: דו זעסט ווי דער רשע איז פרייליך, גליקליך, ערפאלגרייך, און דו זאגסט - דער מענטש האט דאך א גוט לעבן, דער מענטש איז דאך צופרידן. אבער דו ווייסט נישט באמת ווי שטארק די מענטשן לעבן אין שרעק. א קליינע באוועגונג אין דער בערזע - און אזויפיל און אזויפיל מיליאנען ווערן פארמעקט. א קליינע ירידה אין דער עקאנאמיע - און ער ליידט שאדנס. א שינוי אינעם דאלאר-קורס - און ער דערלייגט געלט. א צווייטע פירמע קומט אריין אין זיין פעלד - און די רווחים ווערן אפגעשניטן אויף דער העלפט.
מען פלעגט שוין באמערקן אז די רואיגסטע מענטשן זענען די וואס ארבעטן פאר א פעסטער משכורת. ער פארדינט טאקע נישט קיין סך, אבער ער האט א קבועה'דיגע הכנסה און ער שלאפט רואיג ביינאכט. ווער שלאפט נישט גוט? דער וואס איז זעלבסטשטענדיג, און על אחת כמה וכמה דער וואס פארמאגט גרויסע געשעפטן - און וואס מער די געשעפטן ברייטערן זיך אויס, אלץ גרעסער זענען די דאגות און די פחדים. און מיר קענען דאך אן א שיעור מעשיות פון מענטשן וואס דער ראד האט זיך ביי זיי איבערגעדרייט און זיי זענען אנגעקומען צו שווערע מצבים נאכדעם וואס זיי זענען געווען מיליאנערן. טאקע, אפילו ווען דער ראד דרייט זיך איבער הונגערן זיי נישט פאר ברויט, ווייל עס איז נאך פארהאן אן אינזל אין שווייץ און א קאנטע אין נאך לענדער וואו מען לייגט אוועק געלט - אבער דאך איז ער שטענדיג פול מיט פחדים: וואס וועט זיין אויב, און וואס וועט געשען ווען.
דערויף זאגט דער פסוק "כי שוד יהגה לבם": דו ביסט מקנא אין אים, אבער האט ער דען שלווה? א גאנצן צייט איז אין זיין הארץ שוד - ער ציטערט פון רויב און בראך. א גאנצע צייט טראכט זיין הארץ: דא קען איך פאלן, דארט קען איך דורכפאלן, פון דא קען מען מיר באגנב'ענען. און דו, וואס האסט נישט דאס אלעס, לעבסט מיט שלווה און שטילקייט. און מען האט שוין מאריך געווען אין דעם אין ספר איוב, וואו דער מלבי"ם ערקלערט דארט עטליכע פסוקים לויט דעם יסוד, בבחינת "אשר יגורתי בא לי": א מענטש וואס לעבט אין שטענדיגן שרעק, פילע מאל פארווירקליכן זיך די דאזיגע פחדים, און צום סוף כאפט אים דאס פון וואס ער האט מורא געהאט. אויב אזוי, איז זייער הצלחה נישט קיין אמת'ע הצלחה, ווייל די גאנצע צייט ציטערן זיי און שרעקן זיך פונעם רויב, פונעם בראך און פונעם שאדן.
און קעגנאיבער דעם וואס דער פסוק זאגט "ואל תתאו להיות איתם" - וואס דער מלבי"ם האט ערקלערט אז אפילו בלויז צו זיין מיט זיי איז אסור, אפילו ווען איך גיי נישט טאן זייערע מעשים און איך וויל בלויז פארדינען פון דער נאענטקייט - קומט דער סוף פונעם פסוק: "ועמל שפתיהם תדברנה". וואס ווילסטו דען, זיך אויסלערנען זייער שמועס-שטייגער, זייער שפראך, זייער צורת הדיבור, די ענינים וואס אינטערעסירן זיי? מן הסתם פארשטייסטו אליין אז דאס זיך צאמשטעלן און זיך חבר'ן מיט זיי, אפילו אויב דו וועסט נישט טאן ווי זייערע מעשים, איז א זאך וואס פארדארבט.
קומט אויס אז לויט'ן מלבי"ם זענען די דלתות פונעם פסוק מקביל - ווי מיר האבן שוין עטליכע מאל מסביר געווען, אז די פסוקים טיילן זיך אויף פיר: יעדער פסוק טיילט זיך אין צווייען, און דער ערשטער חלק פונעם ערשטן פסוק שטייט קעגנאיבער דעם ערשטן חלק פונעם צווייטן פסוק, און זיין צווייטער חלק קעגנאיבער זיין צווייטן חלק. "אל תקנא באנשי רעה" - קעגנאיבער דעם "כי שוד יהגה לבם": זאלסט נישט מקנא זיין אין אים, ווייל טיף אינעווייניג עסט ער זיך אויף און לעבט אין פחדים. "ואל תתאו להיות איתם" - קעגנאיבער דעם "ועמל שפתיהם תדברנה": ווייל די נאענטקייט און התחברות מיט אים וועלן גורם זיין אז דו זאלסט הערן זייערע רייד, און צום סוף וועסטו נאך טאן ווי זייערע מעשים.
בְּחׇכְמָה יִבָּנֶה בָּיִת וּבִתְבוּנָה יִתְכּוֹנָן׃ (ג) - מיט חכמה ווערט געבויט א הויז, און מיט תבונה ווערט עס אויפגעשטעלט און באפעסטיגט.
רבינו יונה ערקלערט: נאכדעם וואס מען האט אונז געווארנט נישט מקנא צו זיין אינעם עשירות פון די רשעים, און נישט אין זייער רואיגקייט, און זיך נישט צו גלוסטן צו זייער חברותא כדי צו מאכן דערפון געלט - קומט יעצט דער פסוק און לערנט אונז אויס וואס איז דער אמת'ער וועג זוכה צו זיין צו שלווה און עשירות: "בחכמה יבנה בית". די נפש, דאס הויז, ווערט געבויט דורך חכמה. ווען א מענטש פירט זיך מיט חכמה, מיט דברי תורה, מיט תבונה און דעת - וועט ער אנקומען צו שלווה און וועט אויך זוכה זיין צו עשירות, ווי עס שטייט "לא ראיתי צדיק נעזב וזרעו מבקש לחם". און דאס איז נאך אויסער דעם וואס ער וועט האבן אן אחרית און תקוה, ווי מען וועט זען ווייטער אין פסוק י"ד: "אם מצאת ויש אחרית" - עס זענען דא רווחים און שכר אויף יענער וועלט. אבער שוין דא, אויף דער וועלט - "בחכמה יבנה בית".
"ובתבונה יתכונן" - אז דאס הויז זאל זיך האלטן, עס זאל האבן אן אריכות ימים און בלייבן שטיין. ווי דער לשון פונעם פסוק "לא תיכון אתה ומלכותך" - אז די מלוכה שטעלט זיך נישט פעסט אויף דורות; און לעומת זה "שפת אמת תיכון לעד" - עס האלט זיך פעסט אויף דורות. קומט אויס אז דאס בויען שטעלט דער פסוק אן אויף חכמה, אבער וואס וועט האלטן דאס הויז אז עס זאל בלייבן עקזיסטירן - דאס איז די תבונה, זיך צו פארטראכטן און מתבונן זיין אין יעדער זאך און זען ווי אזוי דאס הויז זאל בלייבן לנצח. און תבונה איז א גרעסערע מעלה ווי חכמה. כפשוטו רעדט מען דא פונעם רוחניות'דיגן הויז, און בעצם זאגט דער פסוק אז דאס איז דער עיקר: זיי נישט מקנא אין דעם וואס פארמאגט א פראכטפולע ווילא - דיין רוחניות'דיגע ווילא איז פיל גרעסער דערפון.
אבער מען קען דאס זאגן אויך אינעם גשמיות'דיגן זין, און דאס איז אן השגחה פרטית וואס מען קען ממש זען מיט די אויגן אין אונזער דור. די מציאות איז אז מענטשן וואס זענען עוסק בתורה, בני ישיבות, שטעלן זיך אויף א הויז שנעלער ווי אנדערע מענטשן - און דאס איז אין צוויי הינזיכטן. ערשטנס, "בית" אינעם באדייט פון חתונה האבן: אסאך פון די וואס זענען ווייט פון תורה ומצוות זעט מען זיי אין די דרייסיגער יארן, צוויי און דרייסיג, פיר און דרייסיג יאר אלט, און זוכן נאך אלץ; לעומת זה די וואס לערנען אין ישיבה - פינף און ניינציג פראצענט פון זיי זענען שוין פארהייראט ביי די פיר און צוואנציג, און פאראן ביי צוויי און צוואנציג אדער אפילו ביי צוואנציג. דאס אויפבויען דעם בית הייבט זיך אן פרי. צווייטנס, א בית ממש - א דירה: קוקט אריין אין דער מציאות, אז רוב אברכים און בני תורה פארמאגן א הויז. טאקע נישט קיין ווילא מיט פיר שטאק, אבער ער האט א הויז - דריי צימערן, צוויי און א האלב צימערן, אבער ער האט אן אייגן דאך איבערן קאפ.
מען האט שוין אמאל דערמאנט די דאזיגע זאך, און דערנאך איז געווען ווער עס האט דאס שטארק באקראפטיגט. קוקט נאר אפילו אויף משפחות מיט עטליכע קינדער, וואס א טייל זענען אויסגעוואקסן בני תורה און אברכים און א טייל נישט. מען קען זען אז די וואס זענען בני תורה זענען מסודר: ער האט א הויז, ער האט א מסודר'דיגן מקום לימוד אדער ארבעטס-פלאץ. און יענער וואס איז נישט געווען קיין בן תורה און איז ארויס ארבעטן - לכאורה וואלט ער דאך געדארפט זיין אסאך בעסער געשטעלט, אבער מען זעט פונקט פארקערט: אויפן עקאנאמישן פראנט האט ער אסאך מאל נישט אויפגעשטעלט קיין הויז, צומאל האט ער נאך ניטאמאל חתונה געהאט, און אפילו אויב יא, מוטשעט ער זיך לאנגע יארן ביז ער טרעפט א דירה, און אפט האט ער נישט קיין געלט אפילו אנצוהייבן. ווען מען האט די זאכן אמאל דערמאנט ביי א דרשה, איז צוגעקומען א איד פון קרית הרצוג און געזאגט: דריי מענטשן ארום מיר, און אויך מיינע אייגענע קינדער - ס'איז פונקט אזוי ווי געזאגט. און ווער עס וועט בודק זיין וועט דאס קלאר זען. עס איז פאראן א באזונדערע סייעתא דשמיא פאר א מענטש וואס נעמט אויף זיך עול תורה, אז מען נעמט אראפ פון אים עול דרך ארץ. דער הקדוש ברוך הוא זאגט: איך וועל דיר העלפן. און דאס איז "בחכמה יבנה בית" - זיי עוסק בחכמה, און זארג זיך נישט, דאס הויז וועט געבויט ווערן, און דער אויבערשטער וועט דיר העלפן אז דו וועסט גארנישט דערלייגן. "ובתבונה יתכונן" - און דערנאך, כדי עס זאל זיך האלטן, פאדערט זיך תבונה, צו זען אז דאס הויז זאל זיך נישט צעפאלן און זאל בלייבן שטיין.
וּבְדַעַת חֲדָרִים יִמָּלְאוּ כׇּל־הוֹן יָקָר וְנָעִים׃ (ד) - און מיט דעת ווערן צימערן אנגעפילט מיט יעדע טייערע און געשמאקע פארמעגן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער דאזיגער פסוק איז א המשך פונעם פריערדיגן פסוק. "חכמה" אינעם לשון פון שלמה המלך, ווי מען האט שוין אומצאליגע מאל מסביר געווען, איז דאס וואס מען נעמט מקבל פון אינדרויסן - פון משה רבינו, פון די נביאים. דער תוכן דערפון זענען די דרכי ההנהגה, די גראדע מדות, די ריכטיגע פירונג, דאס גיין אין וועג פונעם אויבערשטן. די זאכן מוזן זיין ביי אונז מקובל, ווייל מען קען זיי נישט אויפווייזן מיט לאגישע באווייזן: יעדער קען דאך קומען און טענה'ן אז זיין וועג איז דער ריכטיגער, דעריבער מוז מען די חכמה מקבל זיין פון א צווייטן וואס ווייזט אונז דעם גראדן וועג. און כדי צו משיג זיין חכמה - איז דא דער כלל פון "קובץ על יד ירבה": עס פאדערט זיך נאך א לימוד און נאך א לימוד. נישט אין איין טאג לערנט מען דורך ש"ס, און נישט אין איין טאג ענדיגט מען א מסכת; די חכמה ווערט אלעמאל צונויפגעקליבן פון פילע לימודים.
מען האט אמאל געפרעגט א מגיד: ווי לאנג האט אייך גענומען אנצוברייטן די דאזיגע דרשה? האט ער געענטפערט: א האלבע שעה און נאך אכט און פערציג יאר. האבן זיי געפרעגט: וואס מיינט דאס? האט ער ערקלערט: אויף דער דרשה אליין האב איך טאקע געזעסן א האלבע שעה. אבער ברענגט טויזנט מענטשן וואס יעדער זאל זיצן א האלבע שעה - וועלן זיי נישט אנקומען אפילו צו צען פראצענט דערפון. פארוואס? ווייל ער לערנט שוין, און פארטיפט זיך, און גיט דרשות שוין אכט און פערציג יאר לאנג. און ווען ער זיצט יעצט און שטעלט צוזאם א נייע דרשה, איז זי צונויפגעקליבן פון אכט און פערציג יאר. חכמה איז א זאך וואס קלויבט זיך צונויף ביסלעכווייז. א מענטש ווערט נישט אין איין טאג קיין פראפעסאר און מנהל מחלקה; ער האט אונטער זיך אסאך ערפארונג, פילע פאציענטן זענען געשטארבן אונטער זיינע הענט און אפגעשיקט געווארן אין דער עולם שכולו טוב אריין, און אזוי לערנט מען זיך אויס. דאס איז אויך דער טעם פארוואס די מעדיצינישע סיסטעם וויל נישט אז מענטשן זאלן פארן אויף היילונגען אין אויסלאנד - אונזערע דאקטוירים דארפן דאך אויך זיך לערנען, און אויב נישט אויף דיין טאטן, ווי אזוי וועלן זיי זיך אויסלערנען? פרעגט דער מענטש: וואס, מיין טאטע איז קאנאנען-פלייש, אויף אים זאל זיך דער דאקטער לערנען? נאר אזא איז די מציאות - פון גרייזן לערנט מען זיך, און דאס לערנען קומט ווען מען זאמלט צונויף ביסלעכווייז, "קובץ על יד", און אלע לימודים קומען זיך צונויף, ביז דער מענטש קויפט זיך איין חכמה.
זאגט דער מלבי"ם: חכמה איז געגליכן צו א מענטש וואס קלויבט צונויף האלץ, שטיינער, קאלך, אייזן און צעמענט - אלע מאטעריאלן וואס זענען פאסיג צום בויען - און ברענגט זיי צונויף אויפן שטח. "תבונה" איז די מדרגה פון מבין דבר מתוך דבר, און איר תפקיד איז צו נעמען די אלע מאטעריאלן און אויפשטעלן דערפון דאס הויז. דעריבער "בחכמה יבנה בית": חכמה איז דאס צונויפנעמען די מאטעריאלן, וואס דאס איז דאס לערנען - נאך א לימוד און נאך א לימוד; און דאס בויען פונעם הויז אליין איז שוין אין גדר פון תבונה: צוזאמענצושטעלן די זאכן, צונויפצונעמען אלעס און מתבונן זיין דערין, און דאן באקומט מען א גאנצן בנין, א פולקאמען מהלך המחשבה, א שלימות'דיגן רעיון, א גאנצע הנהגה פונעם חכם פון אלע זאכן וואס ער האט געלערנט. דאס קומט נישט אין איין רגע - דאס זענען זאכן וואס ווערן געבויט כסדר.
און דערנאך קומט מען צו צו דער מדרגה פון דעת. חכמה - איז וואס מיר האבן מקבל געווען פון א צווייטן, פון משה רבינו און פון די נביאים; תבונה - איז וואס מיר קלערן אריין אין די זאכן און פארטיפן זיך אין זיי, ביז מיר אידענטיפיצירן זיך אינגאנצן דערמיט, און בכח פון דער התבוננות קומט מען צו דער בחינה פון דעת. דעת איז א פולקאמע, קלארע ידיעה. דעת איז ווי מאטעמאטיק: צוויי און צוויי איז פיר - דאס איז אן אקסיאמע, א זאך וואס איז אבסאלוט, קלאר און מ'קען עס אויפווייזן. אנפאנג האט מען געמוזט מקבל זיין די זאך פון א צווייטן, אבער נאכדעם וואס מ'האט זיך אזוי פארטיפט דערין, און עס לייגט זיך אויפ'ן הארצן, ווערט עס ביי אים ווי מאטעמאטיק - איינגעקריצט אין הארצן און א טייל פון אים אליין.
און לויט דעם: אויב חכמה איז דאס צונויפנעמען די מאטעריאלן און תבונה איז דער בנין - איז דעת דאס אנפילן דעם הויז מיט איר אינהאלט: קאנאפעס, א וועש-מאשין, א פרידזשידער, מעבל, און אלעס וואס איז אינעווייניג אין שטוב. דאס איז ממש די התיישבות - מ'באזעצט זיך אין שטוב, און די זאכן ווערן מיושב אויפ'ן הארצן, מ'פארשטייט זיי און מ'אידענטיפיצירט זיך מיט זיי אויף הונדערט פראצענט. און דאס איז וואס שטייט דא: "בחכמה יבנה בית" - דאס זענען די יסודות'דיגע מאטעריאלן, דער עסק התורה, מקבל זיין די זאכן מפי חכם ונביא; "ובתבונה יתכונן" - דורכדעם וואס מ'איז זיך מתבונן אין זיי וועט דער הויז שטיין פעסט; "ובדעת חדרים ימלאו" - ווען מ'קומט צו דער בחינה פון דעת פילט מען שוין אן די צימערן, און דער הויז באקומט נישט בלויז אן אויסערליכע געשטאלט, נאר עס פילט אן דיין גאנצע פנימיות. און מיט וואס ווערט עס אנגעפילט? "כל הון יקר ונעים" - אז נאכדעם וואס מ'האט זיך מיישב געווען אין דער תורה, איז זיין הויז פול מיט הון יקר ונעים: ער איז שוין מחדש חידושים פון זיך אליין, די תורה קוואלט פון אים ארויס, ווייל ער האט אויפגעבויט די זאכן אויפ'ן ריכטיגן אופן.
אבער דער וואס בויט נישט די זאכן אינעם ריכטיגן סדר - אויף דעם טרעפט מען אסאך אין די בריוו וואס ווערן געשיקט צו גדולי ישראל: עס איז דא א חלישות הדעת ביי בחורים וואס לערנען א סוגיא און ווילן מחדש זיין. זיי זעען אז יענער האט מחדש געווען אזוי, און דער סטייפלער שרייבט אזוי, און דער קצות החושן איז מחדש אזוי - "און איך לערן און איך בין גארנישט מחדש". און דער יסוד וואס ציט זיך ווי א רויטער פאדעם אין אלע ספרים פון די מדריכים פאר בני הישיבות איז: מ'איז נישט מחדש דורך דעם וואס מ'פרובירט מיט כח צו מחדש זיין, נאר דורך ריבוי הלימוד פליסן די זאכן פון זיך אליין. דאס הייסט: וויבאלד מ'האט געלערנט דא איין ענין און דארט א צווייטן ענין, פלוצלים ווערט א סתירה צווישן זיי - און דו האסט שוין א קשיא. און נאך דער קשיא טראכט מען אריין, און מ'זאגט: מ'קען דאך מחלק זיין אזוי און אזוי - און דו האסט שוין אויך א תירוץ. אבער אויב מ'האט נאר געלערנט איין זאך, פון וואנעט זאלן זיין קשיות און תירוצים? די ידיעות זענען באגרענעצט. אבער ווען א מענטש לערנט און מערט תורה, ברייטערט זיך די תורה אויס ביי אים, און ער הייבט אן צו באמערקן דעם חילוק פון איין פלאץ צום צווייטן: פארוואס שטייט דא אזוי און דארט זאגט דער פסוק אנדערש? און דעמאלט פאלט אים איין אז מ'קען מחלק זיין - און אט האסטו שוין מחדש געווען א זאך. די חידושים קומען פון דעם וואס דער מענטש פילט זיך אן.
אבער עס זענען דא אזעלכע וואס ווילן אז זייערע צימערן זאלן אנגעפילט ווערן מיט כל הון יקר ונעים נאך פאר עס איז פאראן א הויז, איידער מ'האט געברענגט די מאטעריאלן און איידער מ'האט בכלל געבויט. זאגט דיר שלמה המלך: דאס איז נישט דער וועג. דער וועג איז קודם כל "בחכמה יבנה בית" - ברענג די מאטעריאלן, מער זיך אינעם עסק התורה; דערנאך "בתבונה יתכונן" - די זאכן הייבן אן זיך צו זעצן ביי דיר, דו ביסט זיך מתבונן אין זיי, און עס איז שוין דא א הויז; און דעמאלט קען מען אריינברענגען אין אים כל הון יקר ונעים - דו ביסט שוין פראדוקטיוו, עס זענען דא חידושי תורה, און די זאכן זענען ביי דיר בבחינת דעת, מיט א פולקאמער און קלארער ידיעה, און פון דעם ארויס קען מען אויך מחדש זיין אין דער תורה.
און דער מלבי"ם לייגט צו, אז אזוי איז אויך געווען דער סדר פון בריאת העולם - פונקט אינעם זעלבן סדר פון בויען א הויז וואס ווערט דא דערמאנט. ווי די פסוקים זאגן: "בחכמה ייסד ארץ" - דער יסוד פון דער ערד, דאס הייסט די יסודות'דיגע מאטעריאלן, איז מיט חכמה; "כונן שמים בתבונה" - צו געבן די גאנצע ראם און דעם דאך, צו בויען דעם בנין זעלבסט; "ובדעת תהומות נבקעו" - דאס איז דער הון יקר ונעים וואס פילט אן דעם הויז, אז די תהומות האבן זיך געשפאלטן און עס זענען דא ימים, טייכן און אלעס וואס געפינט זיך אויף דער וועלט.
רבינו יונה ערקלערט: "הדעת כוללת כל אופני מחשבות בני האדם כאשר אפרש". דאס הייסט, דעת לויט רבינו יונה איז די פעאיגקייט צו טראכטן איבער אלע מצבים און מעגליכקייטן. און ווי באקאנט, וואס מער מעגליכקייטן א מענטש זעט פאראויס, אלס מער טיפער, קלוגער און פארשטענדליכער איז ער. אויב א מענטש טוט א געוויסע זאך, און מ'פרעגט אים: איין מינוט, וויאזוי האסטו דאס געטאן, האסטו נישט געטראכט אז עס קען ארויסקומען דערפון אזוי און אזוי? און ער ענטפערט: איך האב נישט געטראכט דערפון - באטראכטן מיר אים ווי א חסר דעת. ס'איז דאך א פשוט'ע זאך, דו וואלסט געדארפט טראכטן אז עס קען אראפפאלן, זיך צוברעכן, אנמאכן א שאדן. אבער קעגנאיבער דעם, וואס מער א מענטש זאגט: איך האב געטראכט אז ס'קען אזוי אויסקומען, און איך האב געטראכט איבער אזעלכע וועגן, און עס קען זיך מאכן אזא מצב, און אויך איבער דעם האב איך געטראכט און באשלאסן צו טון אויף דעם אופן - אלס מער איז ער א טיפער און מתבונן'דיגער מענטש.
דער אויבערפלעכליכער מענטש, ווידער, זעט נאר איין זאך: וואס עס ליגט פאר זיינע אויגן, און גארנישט מער. און דעת איז דער כח וואס דורך אים קוקט און זעט דער מענטש נאך און נאך זאכן וואס קענען פאסירן און קענען ארויסקומען פון דער זאך, און ער פארטיפט זיך דערין פון נאך אספעקטן. אן אויבערפלעכליכער מענטש זעט איין צד; א טיפער מענטש זאגט: מ'קען עס ערקלערן אזוי, און מ'קען דערין אריינלייגן אויך אזא פירוש, און מ'קען עס אפטייטשן אזוי - ווייל ער פארטיפט זיך און זעט נאך פנים'ער אין א זאך וואס לכאורה האט, ביים אויבערפלעכליכן, בלויז איין איינציגן צד. און די דאזיגע זאכן וועלן קומען מער צום אויסדרוק אין די קומענדיגע פסוקים.
דער אנפאנג פונעם קאפיטל ווארנט קעגן מקנא זיין אין די אנשי רעה און קעגן זייער חברותא: "אל תקנא באנשי רעה ואל תתאו להיות איתם" - נישט בלויז אז דו זאלסט נישט טון ווי זייערע מעשים, נאר אפילו סתם זיך דרייען מיט זיי ברענגט א קלקול. און דער טעם דערפון איז פונעם קומענדיגן פסוק: "כי שוד יהגה לבם" - וואס לויט'ן פשט זענען זייערע פלענער תמיד גזל און היזק, און לויט'ן מלבי"ם איז אפילו זייער הצלחה בכלל נישט קיין רואיגע, ווייל די גאנצע צייט טראכט זייער הארץ פון פחד פאר שוד ושבר; "ועמל שפתיהם תדברנה" - און ווער עס באהעפט זיך מיט זיי כאפט אויף זייער שפראך און זייער גייסט און ביים סוף וועט ער טון ווי זייערע מעשים. און קעגנאיבער דער קנאה אין די וואס מאכן מצליח לערנט אונז דער פסוק וואס איז דער אמת'ער וועג צו אויפבוי און מנוחה: "בחכמה יבנה בית ובתבונה יתכונן ובדעת חדרים ימלאו כל הון יקר ונעים" - חכמה איז דאס צונויפנעמען די בוי-מאטעריאלן דורך ריבוי לימוד, תבונה איז זיי צוזאמענצושטעלן צו א גאנצן און קיימא-לדראות'דיגן בנין, און דעת איז די פולקאמע ידיעה וואס פילט אן דעם הויז מיט הון יקר ונעים, ביז דער מענטש קוואלט און איז מחדש פון זיך אליין. און ווער עס וועלט דעם וועג איז פארזיכערט מיט סייעתא דשמיא: המקבל עליו עול תורה - מסירים ממנו עול דרך ארץ.