אונדזער קאפיטל גייט ווייטער אין דער קייט פון מוסר פון שלמה המלך צו זיין זון, און מיר וועלן זיך דא אפשטעלן אויף איין קאנצענטרירטן און טיפן אפשניט: פון פסוק כ"ג ביז פסוק כ"ז. דריי מדריגות זענען דא פאראן: דער קנין האמת, די שמחה וואס עלטערן און רבי'ס פרייען זיך מיט א קינד וואס גייט אין דעם וועג, און די שטרענגע ווארענונג קעגן דעם וואס רייסט אפ דעם מענטש פון דעם דאזיגן וועג. לאמיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים.
אֱמֶת קְנֵה וְאַל תִּמְכֹּר חָכְמָה וּמוּסָר וּבִינָה׃ - קויף דעם אמת און פאַרקויף אים נישט, קויף חכמה, מוסר און בינה.
דער מלבי"ם ערקלערט: "אמת קנה" - אפילו דו צאלסט פאר דעם אמת א טייערן פרייז. און וואס איז דער טייערער פרייז? די תאוות, קינדערישע שפילן, גשמיות'דיגע הנאות - אלעס לייגסטו אריין פארן קנין האמת. וואס איז דען די מהות פון א בחור ישיבה, וואס איז די מהות פון א מענטש וואס לערנט תורה? ער וואלט אין דער צייט געקענט גיין פארברענגען ווי אלע זיינע גלייכן, און ער טוט דאס נישט. ער קויפט דעם אמת, ער קויפט די תורה הקדושה מיט א פרייז וואס איז לכאורה א טייערער פרייז: דער פרייז פון הנאות, תאוות, נאכגיין די גלוסטן פון הארץ. ער טוט עס נישט, נאר ער זיצט און לייגט זיך אריין אין דער תורה. דאס איז "אמת קנה" - דו צאלסט א טייערן פרייז כדי צו קויפן דעם אמת.
"ואל תמכור" - וואס מיינט דאס? א מענטש איז גרייט צו אינוועסטירן אסאך אין א קנין ווען ער מאכט א חשבון: "ווען איך וועל דאס פארקויפן, ווייסטו וויפיל דאס וועט זיין ווערט?" דעמאלט איז ער גרייט צו אינוועסטירן, צו מאכן א געשעפט. זאגט דיר דער פסוק: ביי דיר זאל נישט אזוי זיין. דו וועסט אריינלייגן דיין גאנצע חיות אינעם עסק התורה, אבער נישט מיטן ציל אז עס לוינט זיך צו אינוועסטירן ווייל ביים סוף וועל איך דאס פארקויפן. וואס מיינט פארקויפן? אז מען זאל מיר געבן א בכבודיג פאסטן, און דו ווייסט דאך וואס פאר א געהאלט איך גיי פארדינען דערפון, מען וועט מיר געבן אזוי און אזוי... דאס הייסט פארקויפן. פארקויפן מיינט צו נוצן דאס וואס דו האסט געקויפט כדי ארויסצוציען א רווח. "אמת קנה ואל תמכור" - טו עס באמת, כדי אז דו זאלסט אויסוואקסן אין תורה, און נישט כדי צו פארדינען געלט פון אנדערע.
און וואס איז יענער אמת וואס דו קויפסט? דערויף זאגט ווייטער דער פסוק: "חכמה ומוסר ובינה". חכמה, זאגט דער מלבי"ם, האבן מיר שוין מסביר געווען אז זי נעמט אריין די געזעצן פון מידות און מנהגים וויאזוי מען דארף זיך פירן על פי תורה, און זיי קומען בקבלה פון וואס מיר האבן מקבל געווען פון די נביאים און פון דער תורה הקדושה. די דאזיגע זאכן קען מען נישט פארשטיין לויטן מענטשליכן שכל, און אמאל זענען זיי אפילו פארקערט פונעם מענטשנ'ס נאטור. דאס איז דער גדר פון חכמה.
און דער מלבי"ם זאגט: די תאווה קריגט זיך קעגן די געזעצן פון דער חכמה. דאס מיינט, די חכמה פאדערט פון מיר אויפצוגעבן הנאות, מוותר צו זיין אויף תאוות, זיך צו מנצח זיין איבער די אייגענע רצונות. מיר וואלט זייער געפאסט צו טון אזוי און אזוי, אבער די מידה פון חכמה זאגט: דאס איז נישט מוסרי, דאס איז נישט פאסיג. דורך דער חכמה שטארקט זיך דער מענטש איבער זיינע תאוות און זיינע רצונות.
אבער וויאזוי איז דאס מעגליך באמת? דורך מוסר. וואס איז מוסר? זיין שורש איז פון יראת השם. איך טו דאס נישט ווייל די חכמה זאגט נישט צו טון - אבער ס'גלוסט מיר זייער. ריכטיג, נאר נעם אין באטראכט: ס'איז דא א שטראף, ס'איז דא יסורים. ס'איז דא יראת שמים, און אויב מיר נעמען דאס אויפן נידעריגן שטאפל, יראת העונש, זאגט זי מיר: ווער ס'גייט נאך די תאוות פון זיין הארץ באצאלט א שרעקליכע און שווערע שטראף, ס'איז דא א גיהנום. קומט דאך אויס אז דאס וואס ברענגט מיך צו היטן די געזעצן פון דער חכמה - וואס זענען קעגן מיינע תאוות און מיינע גלוסטן - איז דער מוסר. מוסר זענען די יסורים, די הכרה אז אויב דו וועסט טון וואס ס'שמעקט דיר ביסטו עתיד ליתן את הדין. דער מוסר פירט און פייניגט די נשמה כדי צו היטן די געזעצן פון חכמה.
און אויב דו וועסט טאקע אזוי טון - חכמה און מוסר - קומט דער דריטער שטאפל: "ובינה". דו וועסט פארשטיין די זאכן מיט א טיפער הבנה, ווייל נאך דער חכמה קומט די בינה. בינה מיינט צו וויסן זיך מתבונן צו זיין אין די זאכן, פארטיפן זיך אין זיי, משיג זיין דבר מתוך דבר און זיך אידענטיפיצירן מיט זיי. די חכמה, ווי מיר האבן מסביר געווען עטליכע מאל, איז נישט קיין זאך וואס מען פארשטייט מיטן שכל, און די תאוות זענען קעגן איר. אבער אויב דורך דעם מוסר וועסטו דאס טון נאכאמאל און נאכאמאל, וועסטו זוכה זיין זיך מתבונן צו זיין אין די זאכן און זיך פארטיפן אין זיי, און די זאכן וועלן איינגעקריצט ווערן אין דיין הארץ, ביז דו אליין וועסט קענען פארשטיין דבר מתוך דבר. און דאס אלעס וועט זיין אין דיר בכוח פון וואס? בכוח פונעם אמת: "אמת קנה ואל תמכור".
גִּיל יָגִיל אֲבִי צַדִּיק וְיוֹלֵד חָכָם יִשְׂמַח בּוֹ׃ - פֿרייען וועט זיך דער פֿאָטער פֿון אַ צדיק, און דער וואָס האָט געבוירן אַ חכם וועט זיך משמח זיין מיט אים.
רבינו יונה ערקלערט אז שמחה איז גרעסער פון גילה: 'לגיל' איז א שמחה, און 'לשמוח' איז א נאך גרעסערע שמחה. און עס זענען דא דא צוויי מעלות: די מעלה פון א צדיק און די מעלה פון א חכם. פרעגט רבינו יונה: ווען עס שטייט דא "חכם", קען דען זיין אז מען רעדט פון א חכם וואס איז נישט קיין צדיק? עס קען נישט זיין. כאטש עס שטייט קודם "גיל יגיל אבי צדיק" און דערנאך "ויולד חכם ישמח בו", מוז מען פארשטיין אז דער "יולד חכם" מיינט א חכם וואס איז אויך א צדיק. פארוואס? ווייל אויב נישט, קומט אויס אז שלמה המלך לויבט א חכם וואס איז נישט קיין צדיק, און דאס קען מען דאך נישט טראכטן. פון וואס ווערט מען נתפעל - פון סתם חכמה? פון חכמות חיצוניות? ווען מען לויבט א חכם, מיינט עס א חכם בתורה, א חכם אין יראת השם. עס קען נישט זיין אז שלמה המלך זאל לויבן א חכם וואס איז נישט קיין צדיק און זאגן "ויולד חכם ישמח בו". וואס האט ער געבוירן - איינשטיין? איז דאס א סיבה זיך צו פרייען? וועגן וואס, ווייל ער האט אויסגעטראפן דעם אטאם, מיט וואס מען קען אויסהרגענען די גאנצע וועלט אין עטליכע סעקונדן? וואס פאר א חכמה איז דאס זיך צו פרייען דערמיט? אויב איז דאס נישט קיין חכמה של תורה, אויב איז דאס נישט קיין חכמה פון צדקות, וועט שלמה זיכער נישט רעדן דערפון און נישט הייסן זיך פרייען דערין.
און נאך א זאך, וואס דער מלבי"ם דערמאנט אסאך מאל: ווער ווערט באמת אנגערופן א חכם? אויב א מענטש פארמאגט א שטארקן כח הניתוח, א שארפן מוח, און אן איי-קיו פון 180 - הייסט ער שוין א חכם? נאכנישט. א חכם, ווי שלמה המלך לערנט אונז כסדר, איז דער וואס פירט זיך אויף אין די וועגן פון חכמה. אויב מען זעט א מענטש וואס פארמאגט געוואלדיגע ידיעות, אבער זיין לעבן פירט ער אויף א שרעקליכן אופן: ער האט נישט קיין בין אדם לחבירו, מענטשן קענען אים נישט פארנעמען, זיין לעבנסשטייגער איז שפל - קען מען דען זאגן אויף אים אז ער איז "זייער קלוג"? דאס הייסט נישט קיין חכם. אמת'ע חכמה איז נאר ווען דער מענטש לעבט לויט איר און בויט זיין לעבן ריכטיג. אבער א מענטש וואס זיין גאנץ לעבן איז צערירט, און ער האט בלויז ידיעות און איז א גאון דערין - איז נישט קיין חכם. אלעמאל ווען מען זאגט דאס ווארט "חכם", מיינט עס איינער וואס לעבט לויט די כללים פון חכמה.
און אזוי אויך איז די דוגמא וואס רבינו יונה ברענגט: "ישר". וואס איז א ישר? ער איז בקי אין אלע הלכות און דינים פון יושר - אבער דער מענטש אליין איז אזוי קרום אז מען זאל נאר ניצול ווערן. איז ער דען א ישר? איז בקיאות גענוג? זיכער נישט. אויב מען לעבט לויט די געזעצן פון יושר, איז מען א ישר. אבער וואס העלפט עס אויב מען זאגט אז ער קען דעם געזעץ פון אנהויב ביזן סוף - מען זעט דאך היינט וואס עס טוט זיך, פארשידענע מענטשן אין דער שפיץ פון דער פאליציי ווערן געפירט צו חקירות איינער נאכן צווייטן. דער מענטש איז בקי אין יעדן סעיף, און אויב ער שטעלט אפ איינעם זאגט ער אים "דו האסט עובר געווען אויף תקנה 32 סלאש 44 פון דער צייט פונעם בריטישן מאנדאט" - ער איז בקי אין אלעס. און וואס האסטו געטון דערמיט? מיט אלע דיינע ראנגען, האט דיך א קליינע תאוה אדער א נארישקייט פארשלעפט. דאס איז נישט קיין חכם און נישט קיין ישר. א חכם איז דער וואס פירט זיך אויף לויט דער חכמה, און א ישר איז דער וואס פירט זיך אויף לויט דעם יושר.
עס האט אמאל געזאגט איינער פון די גדולי ישראל: מען האט אים דערציילט אויף א בחור, "הערט נאר, דער בחור איז דאך אזא למדן, מען קען זיך גארנישט פארשטעלן". האט ער געפרעגט: איז ער א מתמיד? האבן זיי געענטפערט: "דעם אמת געזאגט לערנט ער נישט אסאך, אבער איר זאלט וויסן וואס פאר א למדן ער איז" - דאס הייסט ער קען זיך פלפול'ן, טוחן הרים וטוחנם זה בזה. האט ער געזאגט: דאס הייסט נישט קיין למדן. אזוי ווי א גנב הייסט נישט איינער וואס קען גנב'ענען נאר דער וואס האט בפועל געגנב'עט, אזוי אויך איז א למדן נישט דער וואס קען לערנען נאר דער וואס לערנט בפועל. און אזוי איז אויך א ישר נישט דער וואס קען די הלכות פון יושר נאר דער וואס פירט זיך אויף לויט זיי, און אזוי איז א חכם נישט דער וואס קען די כללים פון חכמה נאר דער וואס לעבט לויט זיי.
לויט דעם, זאגט רבינו יונה, לאמיר זען וואס עס שטייט דא: "גיל יגיל אבי צדיק" - דער פאטער פון א צדיק וועט פרייליך זיין מיט גילה, אבער דער זון איז נאכנישט קיין חכם, דערפאר איז דא נאר גילה, וואס איז ווייניגער פון שמחה. ווידעראום "ויולד חכם ישמח בו" - ווער עס געבוירט א חכם, דא איז דא אן אמת'ע שמחה, ווייל ער איז סיי א חכם און סיי א צדיק, ער גייט אויך לויט די דרכים פון דער חכמה. מיט דעם האט ער באמת פארוואס זיך צו פרייען, אז ער האט א זון וואס איז זוכה צו ביידע מעלות, און שמחה איז דאך גרעסער פון גילה.
און מען דארף באמערקן דעם חילוק אינעם לשון: ביים חכם שטייט "ויולד חכם", און ביים צדיק שטייט "אבי צדיק". ערקלערט רבינו יונה מיט א פשוט'ן שכל: צו זאגן "יולד צדיק" - צי האסטו דען געבוירן א צדיק? ווערט דען ביים געבורט באשטימט אז ער זאל זיין א צדיק? דו האסט נישט געבוירן קיין צדיק, דו האסט געבוירן א מענטש און ער איז געווארן א צדיק. אבער א חכם - יא, דאס ווערט שוין נקבע ביים געבורט, ביים עיבור, טיפה זו מה תהא עליה, חכם או טיפש. דערפאר שטימט צו זאגן "יולד חכם", איך האב געבוירן א חכם, אבער עס שטימט נישט צו זאגן "יולד צדיק", ווייל דער צדיק ווערט א צדיק פון זיך אליין דורך תיקון המדות. דעריבער: "גיל יגיל אבי צדיק" - דו ביסט דער פאטער פון איינעם וואס איז געווארן א צדיק; "ויולד חכם ישמח בו" - דא איז דא א בחינה פון געבורט, וואס שוין פון דעמאלט איז דאס נגזר געווארן, און דורך דעם וועט ער האבן שמחה, וואס איז גרעסער פון גילה, ווייל דער זון איז סיי א חכם און סיי א צדיק.
וועט א מענטש זאגן: איך בין דאך געבוירן א טיפש, וואס וויל מען בעצם פון מיר? עס איז אמאל געווען א איד וואס איז געקומען צום חזון איש און געזאגט אז ער וויל עפענען א ישיבה פאר מצויינים: צו נעמען פון דער גאנצער ישיבה וועלט די שפיץ בחורים, די גאר בריליאנטע מוחות, און מאכן אן אויסגעוועלטע עילית ישיבה, און פון דארט וועלן ארויסקומען גדולי ישראל. מען דערציילט אז דער חזון איש האט בשום אופן נישט מסכים געווען. ער האט אים געזאגט: מיינסטו אז גדולי ישראל וואקסן אויס דווקא פון די מבריקים? וועסט זיך וואונדערן - נישט בהכרח. זאלסט וויסן, גדולי ישראל זענען ארויסגעקומען דווקא פון בעלי כח הרצון און כח ההתמדה, און אסאך פון זיי אין זייער יוגנט זענען געווען בינוניים און אפילו שוואכער ווי בינוני. עס זענען דא באקאנטע מפורסמ'דיגע נעמען וואס זענען אנגעקומען צו געוואלדיגע מדרגות. מען קען ברענגען איין ביישפיל וואס ער אליין האט געשריבן אויף זיך: דער מהר"ם שיק האט געשריבן אויף זיך אליין אז ער איז אלס קינד געווען א בעל ראש סתום, ווען ער איז געבוירן געווארן האט ער געהאט א פארשטאפטן קאפ - און ער איז אויסגעוואקסן איינער פון די גרעסטע גדולי הדור, מחבר געווען ספרים, א געוואלדיגע זאך. דאס הייסט, האט דער חזון איש געזאגט, עס ווענדט זיך נישט מיט וואס מען איז געבוירן. מען איז געבוירן מיט געוויסע כלים, אבער אויב מען לייגט אריין כחות און מען ברענגט זיי ארויס מכח אל הפועל און מען ראנגלט זיך - קען מען צוקומען צו גוזמא'דיגע השגות. און פונקט פארקערט, האט דער חזון איש געזאגט: פון די וואס מען האט געהאנגען גרויסע האפענונגען, האט מען זיך אפטמאל אנטוישט.
דער מלבי"ם ערקלערט דריי חילוקים אינעם פסוק. ערשטנס, צווישן א צדיק און א חכם: דער חכם האט מקבל געווען די כללים פון חכמה דורך זיין לערנען און ער פירט זיך לויט זיי. אבער דער צדיק איז נישט בהכרח א חכם - ער איז א צדיק מצד דעם וואס ער האט זיך צוגעוואוינט צו טון צדק, נישט דורך לערנען. און מען האט שוין ערקלערט אז "לא עם הארץ חסיד", אבער אן עם הארץ קען יא זיין א צדיק. א חסיד איז דער וואס טוט לפנים משורת הדין, און ווי קען מען טון מער פון די שורה ווען מען איז אן עם הארץ? עס קען דאך זיין אז מיט דעם וואס מען טוט מער האט מען נאר קאליע געמאכט. אבער א צדיק - טוט וואס עס שטייט, און דאס קען אויך אן עם הארץ. דער צדיק איז צוגעוואוינט צו טון צדק, צו גיין לויט דער הלכה און לויט ווי מען האט אים צוגעוואוינט פון קליינאנווייז אן.
צווייטנס, דער חילוק צווישן גילה און שמחה. און מען האט שוין ערקלערט אז דער מלבי"ם לערנט דערין אנדערש ווי רבינו יונה, און ער האט א יסוד אין וואס ער גייט אלעמאל: שמחה איז א שטענדיגע, קבועה'דיגע פרייד, און גילה איז עפעס וואס באנייט זיך - א זאך וואס רייסט זיך פלוצלונג ארויס פון מיר, א שמחה אויף א נייע זאך וואס מען האט געהערט אדער געזען. קעגנאיבער דעם איז שמחה די קבועה'דיגע און שטענדיגע.
דריטנס, דער חילוק צווישן "אב" און "מוליד". "אב" נעמט אויך אריין דעם מגדל, דעם מחנך, אויך דעם מלמד - אויך ער ווערט אנגערופן אב, אזוי ווי מען זאגט "זיין גייסטיקער פאטער", און דאס איז א ברייטערער אויסדרוק. אבער "מוליד" איז דער וואס האט געבוירן למעשה, דוקא דער פאטער וואס האט אים געבוירן.
און לויט דעם, ווי מיר האבן געזען לויטן הגר"א, איז טאן צדק אפהענגיק אין דער אייגענער בחירה - וועל אויס צו זיין א צדיק און דו וועסט זיין א צדיק - און דערפאר יגיל נישט דער וואס האט געבוירן דעם צדיק, נאר "אבי צדיק". און דער מלבי"ם שטעלט צו די זאכן: "אבי צדיק" איז נישט דווקא דער פאטער, נאר אויך דער מלמד, אויך דער מורה, אויך דער רב, וואס אלע גייען אריין אין גדר פון אב. איך האב אים מחנך געווען, איך האב אים געפירט אין דעם גראדן וועג - בין איך דאך אנגערופן "אבי צדיק": הגם איך האב אים נישט געבוירן, האב איך אים אנגעפירט צו זיין א צדיק.
אבער גיט אכט: "יגיל" אבי צדיק, און נישט ישמח. פארוואס? ווייל ביי א צדיק איז נישטא קיין זיכערקייט אז ער וועט בלייבן אויף זיין וועג. עס קען זיין אז היינט איז ער א צדיק און מארגן השם יצילנו. א צדיק קען צוזאמפאלן, ער קען זיין א צדיק א געוויסע צייט און דערנאך פאלן. דערפאר "גיל יגיל אבי צדיק" - אבער קיין שטענדיקע שמחה האט ער נישט, ווייל מען איז נישט זיכער אז ער וועט נישט אראפפאלן פון זיין צדקות. און ביי וועמען איז מען יא זיכער? ביי דעם וואס מען זעט אז ער איז א חכם. דער חכם איז דער וואס גייט בקביעות אין די דרכי החכמה, ביי אים איז דאס איינגעווארצלט, מיט לערנען, מיט ווארצלען, מיט טיפקייט. אבער דער צדיק - עס קען זיין אז עס איז געקומען צו אים א בליץ פון התעוררות און ער האט אנגעהויבן דינען דעם אויבערשטן מיט צדקות, און אזוי ווי עס איז געקומען קען עס אויך אוועקגיין. א שטענדיקע שמחה האט מען נישט בהכרח מיט אים, נאר א גילה: יעדעס מאל וואס מען זעט אים אז ער איז נאך אלץ א צדיק - פרייט מען זיך, אט איז ער נאך אלץ א צדיק. לעומת זה ביים חכם איז דאס א שטענדיקע שמחה: "יולד חכם ישמח בו". "יולד", אזוי ווי דער הגר"א און אויך דער מלבי"ם ערקלערן, רעדט זיך פון דער געבורט, ווייל באמת ווערט שוין באשטימט פון דער געבורט ווער עס וועט זיין א חכם און ווער נישט. און ווען ער איז א חכם און גייט אין די דרכי החכמה, וואס דאס קומט מיט ווארצלען, מיט לערנען און מיט פארטיפונג, קען מען זיך פרייען מיט א שטענדיקער שמחה און זיין בארואיגט, אז לויט רוב סיכויים וועט ער נישט פאלן פון זיין חכמה און פון זיין צדקות. אבער אויב איז דאס בלויז צדקות אן קיין חכמה וואס באגלייט זי, יעדעס מאל וואס מען זעט אים נאך אלץ פאר א צדיק וועט מען זיך פרייען מיט א גרויסער שמחה - "יגיל" - אבער עס איז נישט קיין שטענדיקע שמחה. און ווער פרייט זיך? דער וואס האט אים געמאכט פאר א צדיק, און דאס איז "אבי צדיק".
יִשְׂמַח אָבִיךָ וְאִמֶּךָ וְתָגֵל יוֹלַדְתֶּךָ׃ - זאל זיך פרייען דיין פאטער און דיין מוטער, און זאל פריילעך זיין די וואס האט דיר געבוירן.
דא וועט איר זען אן אינטערעסאנטע זאך: רבינו יונה ערקלערט פארקערט פונעם מלבי"ם. לויטן מלבי"ם מוז "יולדתך" זיין די מאמע וואס האט געבוירן בפועל. רבינו יונה דינגט זיך און זאגט: "יולדתך" איז די וואס ציט דיר אויף, אזוי ווי דער לשון "יֻלְּדוּ על ברכי יוסף" - וואס טייטשט זיי זענען אויפגעצויגן געווארן אויף די קניען פון יוסף. און לויטן פשוטן פארשטאנד פון די זאכן: א מענטש האט געבוירן א קינד און האט נישט זוכה געווען אים אויפצוציען - ווער פרייט זיך מער מיט אים, דער פאטער וואס האט אים געבוירן צי די עלטערן וואס האבן אים מגדל געווען? זיכער די וואס האבן אים מגדל געווען, וואס האבן מיט אים א שטענדיקע שמחה, זיי ציען אים אויף, זיי זעען אים און זיין וואוקס. די מאמע האט געבוירן און דאס קינד איז ערגעץ אנדערש - האט זי נישט באמת קיין שמחה. דער וואס פרייט זיך באמת מיט דער אמתער שמחה איז דער וואס ציט אויף. דערפאר "ישמח אביך ואמך" - לויט רבינו יונה, אז שמחה איז ווייניגער ווי גילה, ווען א קינד ווערט געבוירן פרייען זיך דער פאטער און די מוטער; אבער דער וואס האט א גרויסע שמחה, וואס דאס איז די גילה - דאס איז "יולדתך", די וואס ציט דיר אויף אויף אירע קניען.
און דער הגר"א ערקלערט אויך אזוי ווי רבינו יונה, אז "יולדתך" איז נישט בהכרח די וואס האט געבוירן. "ישמח אביך ואמך" - דאס זענען דער פאטער און די מוטער וואס האבן אים געבוירן, און זיי וועלן זיך באמת פרייען לעתיד לבוא, ווייל מען קרוינט זיי מיט קרוינען בזכות פונעם זון וואס הארעוועט אין תורה. און עס איז נישטא קיין גרעסערע נחת רוח פאר עלטערן ווי ווען זייערע קינדער גייען אין דעם דרך השם און היטן תורה ומצוות. "ותגל יולדתך" - זיין רבי, וואס ער איז ווי די וואס האט אים געבוירן, אזוי ווי חז"ל זאגן אז כל המלמד בן חברו תורה כאילו ילדו. קומט אויס אז "יולדתך" קען אויך זיין זיין רבי, און די זאכן נייגן זיך צום צד פון רבינו יונה, אז יולדתך איז די וואס ציט אים אויף אדער לערנט מיט אים. ער וועט זיך פרייען מיט אים, "תגל יולדתך", אבער די גרויסע און אמתידיקע שמחה וועט זיין פארן פאטער און דער מוטער דארט אין עולם האמת.
און דער מלבי"ם ערקלערט: "ישמח אביך ואמך ותגל יולדתך" - מיין ווילן איז אז דו זאלסט זיך פירן אויף אזא אופן אז אויך דער וואס ציט דיר אויף זאל זיך פרייען, אויך דער וואס האט דיר למעשה נישט געבוירן. און אויב דער מענטש מושלט איבער זיין גייסט, ווי מיר האבן מסביר געווען, דורך חכמה און מוסר - ווייל די חכמה איז נישט גרינג צו גיין אין איר וועג, וויבאלד זי שטייט קעגן די תאוות און תאוותדיקע רצונות, אבער דורך מוסר איז ער מצליח זיך איינצוביגן ביז ער ווערט א חכם לב און די חכמה גייט אריין אין זיין הארץ און הערשט איבער אים, ביז די תאוות רעדן שוין מער נישט צו אים און ער איז כולו קודש צו עבודת השם - דורך דעם קומט ער צו א מצב אז דער פאטער און די מוטער וועלן זיך פרייען, וואס זיי זענען בבחינת אומן ומחנך. און דאס איז פארקערט ווי רבינו יונה און דער הגר"א: לויט זיי זענען אב ואם די וואס האבן געבוירן, און לויטן מלבי"ם מיינט "ישמח אביך ואמך" דעם גייסטיקן פאטער, דעם מלמד און דעם רב. "ותגל יולדתך" - און אויך די וואס האט געבוירן וועט זיך פרייען מיט א גילה, אחוץ דער ערשטער שמחה, אויף דעם וואס ער וועלט שטענדיק אויס דעם גראדן וועג און דעם גוטן וועג. קומט אויס לויט דעם אז מען קען ברענגען אויך דעם רבין וואס האט געלערנט מיט אים תורה צו א מצב פון שמחה, און מיט וואס? מיט דעם וואס מען האלט זיך שטענדיק אין די חוקי החכמה. און מיר האבן שוין געזאגט אז דער צדיק קען שטארבן, אבער דער חכם האט זייער געזונטע יסודות צו עבודת השם און ער וועט נישט שטארבן - און דורך דעם וועט אויך זיין רבי וואס האט אים געלערנט תורה זיך פרייען.
תְּנָה בְנִי לִבְּךָ לִי וְעֵינֶיךָ דְּרָכַי תִּצֹּרְנָה׃ - גיב, מיין קינד, דיין הארץ צו מיר, און דיינע אויגן זאלן היטן מיינע וועגן.
ערקלערט רבינו יונה: "תנה בני לבך לי" - פאר מיין יראה, פאר מיין אהבה. ווען מען זאגט "לב", רעדט מען פונעם חפץ, פון דער תאווה, פונעם רצון - "תאוות לבו" איז דער רצון און דאס אינעווייניקסטע בענקעניש. און דא ווארנט ער אז דאס גאנצע הארץ זאל מען געבן פארן אויבערשטן. דער טייטש פון דעם איז: כל זמן א מענטש האט נאך גשמיותדיקע כיסופים און גלוסטענישן, איז זיין הארץ נישט אינגאנצן פריי פארן אויבערשטן. ווען א מענטש וויל אז זיין עבודה זאל זיין פאלקאם, דארף ער מבטל זיין די אנדערע כיסופים, די אנדערע גלוסטענישן און תאוות, און דעמאלט איז דאס גאנצע הארץ מייחד בלויז צו עבודת השם יתברך אליין. און דעמאלט "ועיניך דרכי תצורנה" - אויב דאס הארץ איז אינגאנצן פארן אויבערשטן און גלוסט נישט צו קיין אנדערע זאכן, וועלן ממילא די אויגן היטן די דרכי השם.
און מען קען אויך זאגן בדרך רמז: עס שטייט "ולא תתורו אחרי לבבכם ואחרי עיניכם". לכאורה וואלט געווען ריכטיקער צו זאגן פארקערט, "אחרי עיניכם ואחרי לבבכם", ווארום קודם זעט דאך דער מענטש, און דער מראה גייט אריין אין זיין הארץ און ער טראכט דערפון. נאר דער תירוץ איז: א מענטש זעט נישט נאר וואס זיין הארץ גלוסט צו זען. פארוואס האט דער מענטש געזען? ווייל דאס הארץ האט געוואלט זען. און דאס איז "תנה בני לבך לי" - אז דאס הארץ זאל זיין הייליג און ריין אן קיין רצון צו זען זאכן וואס זענען נישט פאסיג, און דעמאלט "עיניך דרכי תצורנה", און ממילא וועלן די אויגן זיין געהיטן. דאס הייבט זיך נישט אן פון דער ראיה און פון דארט צום הרהור, נאר עס הייבט זיך אן אינעם רצון צו זען, און פון דעם קומט ער צו זען און מהרהר זיין. דערפאר פון פריער: "תנה בני לבך לי" און דערנאך "עיניך דרכי תצורנה".
און דער מלבי"ם ערקלערט: ווי אזוי וועט דאס זיין? דורך דעם וואס דו וועסט מיר געבן דיין הארץ. דאס הארץ, ווי מיר האבן שוין עטלעכע מאל מסביר געווען לויטן מלבי"ם, מיינט אז די געזעצן פון חכמה הערשן אין אים: ער האט נישט קיין ספקות, ער האט נישט קיין הרהורים, ער איז זיכער אין זיין עבודת השם און אין דעם דרך וואס ער גייט דערין. און ווען די ענינים זענען איינגעקריצט אין זיין הארץ - "ועיניך דרכי תצורנה". די אויגן קומען תמיד אראפצומאלן און אנווייזן אויף די תאוות און אויף די שלעכטע מחשבות וואס קומען ארויף אין די חושים, וואס מען זעט אינדרויסן און מען ברענגט אריין אינעווייניג, און ווי דאס לשון פון חז"ל: "ולא תתורו אחרי לבבכם" - זו מינות, "אחרי עיניכם" - זו זנות. אויב דאס הארץ איז אינגאנצן פארן השי"ת, אז די חוקי החכמה הערשן אין אים און עס איז נישטא אין אים קיין ספקות און קיין כפירה, ממילא די אויגן וואס זעען אינדרויסן אלע תאוות עולם הזה ווערן נישט נתפעל און ווערן נישט געצויגן, ווייל ער איז זייער גראד אין דרך השם און זיכער אין זיין עבודה. און אפילו ווען אינדרויסן זענען פאראן תאוות און עס זענען דא נסיונות, ווערן זיי נישט נתפעל פון די תאוות היצר און פון די חמדות העולם הזה, ווייל דאס גאנצע הארץ געהערט צום אויבערשטן.
כִּי שׁוּחָה עֲמֻקָּה זוֹנָה וּבְאֵר צָרָה נָכְרִיָּה׃ - ווארעם א טיפע גרוב איז די זונה, און אן ענגער ברונעם איז די פרעמדע פרוי.
דער גר"א זאגט אז עס פעלט דא די כ"ף הדמיון, כאילו עס שטייט "כשוחה עמוקה זונה" - די זונה איז ווי א טיפע גרוב. און וואס מיינט "באר צרה"? ווי א מענטש וואס גייט אריין אין אן ענגן ברונעם, וואס ער קען זיך נישט אויסדרייען, ער קען זיך נישט רירן, ער קען נישט מאכן קיין באוועגונגען. אזוי אויך די נכריה. דאס איז דער פירוש המילות, און גלייך וועלן מיר מסביר זיין דעם תוכן.
זאגט רבינו יונה: "שוחה עמוקה זונה" - דער וואס דערנענטערט זיך צום טיר פון איר הויז וועט פלוצלונג פארכאפט ווערן, ווי א מענטש וואס ווערט געכאפט אין א גרוב. ווייל אויב מען היט זיך נישט און מען גייט פארביי א פלאץ וואו עס איז פאראן א שוחה - א שוחה איז א לאנגער גרוב - און מען גיט נישט אכטונג, פאלט מען אריין דערין. אזוי אויך די זונה, וואס עס שטייט אויף איר "הרחק מעליה דרכך" און מען זאל זיך נישט דערנענטערן צום טיר פון איר הויז, ווייל אויב מען דערנענטערט זיך איז דא א שאנס אז מען וועט אריינגיין.
און די "זונה" דא מיינט נישט דווקא א זונה כפשוטו. מיר האבן שוין מסביר געווען עטלעכע מאל, און בפרט אין משלי, אז די זונה קומט אפצומאלן די חכמות זרות. און פארוואס ווערן זיי אנגערופן א זונה? ווייל די ארגינעלע פרוי איז די הייליגע תורה, זי איז די חכמה וואס א מענטש דארף זיך באהעפטן אין איר; און ווען א מענטש זוכט פרעמדע חכמות, איז ער ווי איינער וואס גייט צו א זונה. "זונה" איז מלשון פארקריכן: עס איז דא א דרך ישרה און ער פארקריכט און דרייט זיך אפ אויף דער זייט, צו חכמות זרות. און די גמרא זאגט "שאני מינות דמשכא" - ווען א מענטש הייבט אן זיך אפצוגעבן מיט מינות און מיט פרעמדע חכמות, ווערט ער געצויגן נאך זיי. וויפיל דאקטוירים און פראפעסארן וואס זענען ארויס פון דער פרומער וועלט זעט מען מיט אן ערליכער השקפה און מיט אן אמת'ער דעת תורה און צוגעקלעבט צום דרך השם? מען קען זיי ציילן אויף די פינגער, אויב בכלל. די מציאות איז אז ווער עס ווערט געצויגן נאך פרעמדע חכמות - ווערט נאכגעשלעפט נאך זיי.
ביז אזוי ווייט, אז עס איז אפילו שווער ארויסצוברענגען פונעם מויל, אבער מיר האבן דאס שוין דערמאנט בעבר: וואס דער גר"א שרייבט אין יורה דעה סימן קע"ז אויפן רמב"ם. ווען דער רמב"ם לייקנט אפ די מציאות פון שדים און אלע מיסטישע זאכן, זאגט דער גר"א: ווי אזוי קענסטו זאגן אזא זאך? מיר האבן דאך מפורש'ע גמרות, מיר האבן מפורש'ע זאכן. און ער זאגט: "הפילוסופיה הארורה הטתו ברוב לקחה". דאס הייסט, די אנדערע חכמות וואס דער רמב"ם האט געלערנט האבן משפיע געווען, לויטן גר"א, ערגעץ וואו. און פון דעם קענען מיר לערנען: אויב דער רמב"ם, בדקי דקות, לויט דער תפיסה פונעם גר"א איז נתפס געווארן צו א מהלך וואס איז נישט אויסגעהאלטן אין דער נקודה פון שדים און מעלה באוב און אלע יענע זאכן וואס ער האט אפגעווארפן און אוועקגעשטעלט אז עס איז נישטא אין זיי קיין ממשות, בשעת לכאורה פון די ווערטער פון חז"ל זעט מען פארקערט - א מענטש וואס פארמאגט נישט די געוואלדיגע אוצרות פון תורה ומצוות און יראת שמים פונעם רמב"ם, און ער הייבט אן אין א שוחה עמוקה, וואו וועט ער אנקומען? און דאס איז א מציאות וואס מען קען זען: אזעלכע מענטשן, פלוצלונג הערט מען פון זיי נייע זמירות, און מען וואונדערט זיך פון וואו ער האט דאס אויפגעכאפט. פלוצלונג הערט מען כל מיני קריטיק אויף חכמים און אויף דברי תורה, און "מען מוז עס נישט דווקא אזוי פארשטיין, מען קען פארשטיין אנדערש". און דער מענטש האט דאך אמאל געלערנט אין א ישיבה, און אפילו אויב ער האט געלערנט אין א גוטער ישיבה - איז נאך אלץ נישטא קיין ביטוח. עכ"פ, מען זעט ווי עס ווערט א שיבוש. "שוחה עמוקה זונה" - דער וואס קומט נאנט צום טיר פון איר הויז, ווערט פלוצלונג פארכאפט.
און אויך די פרוי די נכריה, כאטש זי איז נישט קיין זונה, איז זי א "באר צרה". וואס מיינט דאס? זאגט רבינו יונה: אויב ער וועט זיך צוגעוואוינען צו שמועסן מיט איר, אויב ער וועט זיך צוגעוואוינען צו קוקן אויף איר פנים, וועט ער זיך יעדן טאג מער און מער צוטשעפען און געצויגן ווערן נאך איר, און עס וועט זיך באנייען אין אים א חשק און א רוח זנונים ביז ער וועט זיך גלוסטן און נכשל ווערן. ביי א זונה האט ער געזאגט "שוחה עמוקה" - א פלוצימדיגע פאל, ווי א מענטש וואס פאלט אריין אין א גרוב. אבער א "נכריה" איז א פרעמדע, נישט זיין פרוי, און ער שמועסט מיט איר און לאכט מיט איר, דא און דארט, און זי דערציילט אים וועגן דער היים און וועגן די קינדער און ער דערציילט איר - און מיר אלע ווייסן וואו אזעלכע זאכן פירן. נורא נוראות: שוידערליכע מעשיות, הייזער וואס זענען צעפאלן געווארן. און פון וואס? דערויף זאגט ער: א נכריה איז א באר צרה. מען גייט אריין אין אן ענגן ברונעם, און די שאנסן זיך דארט צו רירן און ניצול צו ווערן זענען זייער שוואך. און דער גאנצער חשבון הייבט זיך אן מיט א פשוט'ער באקאנטשאפט: מען ארבעט אינעם זעלבן פלאץ, מען מוז רעדן מיט איר, זי דערציילט אים וואס דער בעל הבית האט געזאגט, ער גיט איר איבער מאטעריאל און אזוי ווייטער - און פון דעם וועט זיך באנייען אין אים א חשק און א רוח זנונים ביז ער וועט מתאווה זיין און נכשל ווערן.
און פארוואס האט ער דאס צוגעגליכן דווקא צו א ברונעם, ער וואלט דאך געקענט זאגן "בור צר" (אן ענגע גרוב)? ווייל דער באזונדערער ענין פון א ברונעם איז אז וואסער קוואלט ארויס פון אים, און וואס מער מען שעפט פון אים קומט אריין נייע וואסער. דאס איז דער געדאנק: די פרוי די נכריה - די זאך הייבט זיך אן קליין, מיט פשוט'ע שמועסן בדרך אגב, און פון דעם לערנט מען זיך צוביסלעך בעסער קענען, ביז עס גייט אריין איר ליבע און איר תאוה אין זיין הארץ. פונקט ווי א ברונעם, וואס ווי לאנג מען שעפט קומט ארויס נאך וואסער און נאך וואסער און נאך וואסער. זאלסט נישט טראכטן "איך האב בלויז גערעדט, מען האלט א דיסטאנץ, מיר רעדן נאר, מען דארף נישט מאכן קיין עסק" - ווען עס הייבט זיך אן א קירוב, ווייסט מען נישט וואו דאס וועט זיך אויסלאזן. און נישט אומזיסט האבן חז"ל אסור געווען יחוד, ווייל חכמים ווייסן באמת אז יצר לב האדם רע מנעוריו און אלע זיינע מחשבות זענען בלויז שלעכטס דעם גאנצן טאג; און אויב א מענטש מאכט נישט פאר זיך א קלארן גדר, קען ער חלילה אנקומען צו די הארבסטע עבירות.
און אויב די דאזיגע ווערטער זענען געזאגט געווארן אויף די דוגמאות וואס רבינו יונה שרייבט דא, קען מען דאס היינט זאגן אויף די אלע ענינים פון אינטערנעט און אייפאונס פון אלע סארטן: "כי שוחה עמוקה זונה". און די מענטשן וואס קומען אן צו די זאכן, זעט מען שפעטער ווי אזוי זיי פרובירן ארויסצוקריכן דערפון און זוכן גמילה, און זוכן ווער עס קען זיי באפרייען פון די דאזיגע צרות. דאס זענען שרעקליכע און ביטערע זאכן.
הרב גלזר דערציילט אז עס איז געווען אין אלעד א כינוס איבער די פגעי הטכנולוגיה - דער גאנצער אינטערנעט און די אלע ביטערע און שרעקליכע זאכן. ער זאגט: עס איז דארט געווען בלויז איינער וואס איז געווען גרייט צו רעדן, בלויז איינער, און ער האט גערעדט ווייל ער איז שוין געווען באקאנט דארט אין אלעד. א חסידישער איד, מיט א שטריימל און פאות, א מענטש וואס מען זעט אויף אים אז ער איז א ירא שמים. און דער איד דערציילט: זיין פרוי האט אנגעהויבן ארבעטן אין א געוויסן פלאץ, און דארט האט מען איר געגעבן אן אייפאון - פאר די געברויכן פון דער ארבעט, צו קלאפן און צו טון פארשידענע פעולות. און ער דערציילט אז ער האט צוגעזען ווי צוביסלעך עפנט זי זיך אויף. ער זאגט: מיין פרוי איז געווען אזא סארט מענטש וואס לאזט מיר נישט וואשן קיין כוס אין שטוב, א שאד אויף דער צייט, "זיץ און לערן, איך וועל אלעס טון" - ממש פאנאטיש מיט דקדוק המצוות. און מען קען נישט גלייבן: פלוצלונג הייבן זיך די קליידער אן צו פארקירצן, פלוצלונג הייבט די שייטל אן לענגער צו ווערן, פלוצלונג פוץ און שמינק, און נאך פארשידענע זאכן וואס מיר האבן נישט געקענט.
און איין טאג קומט ער אהיים פרייטאג צו נאכטס, און ער זעט אז דער טיש שטייט ווי מען וואלט זיך גארנישט גערירט. ער גייט אריין אין שלאפצימער און ער זעט זיין ווייב מיט'ן אייפאון. דער מענטש מיינט אז ער חלש'ט אוועק. ער פרעגט איר: וואס טוסטו? חילול שבת! און זי זאגט אים: נו, איך קען דיר שוין זאגן אז איך בין אין דער מעשה שוין א יאר מיט א האלב. דו ווייסט ערשט יעצט, אבער איך בין שוין א יאר מיט א האלב דערין. און זי דערציילט אים אז זיי האבן א גרופע, און אין דער גרופע זענען פאראן אלע מיני פליטים פון דער תורה-וועלט, אלע מיני אזעלכע וואס האבן זיך פארגליטשט און פארפארן, פארפארן ביז גאר. "כי שוחה עמוקה זונה" - א טיפע גרוב וואס ארויסצוקריכן פון דארט נאכדעם איז אוממעגלעך, און ווער עס גייט דארט אריין - אוי וויי. האט אויף דעם געזאגט הרב שטיינמאן: "כל באיה לא ישובון", רחמנא ליצלן. ווער עס הייבט נאר אן מיט דעם - זאלסט נישט וויסן וואו דו וועסט אנקומען.
און דערפאר: "תנה בני לבך לי ועיניך דרכי תצורנה", "כי שוחה עמוקה זונה". דו הייבסט נאר אן מיט דעם, אבער דאס איז א קוואל וואס קוואלט און קוואלט און קוואלט, און דערנאך שווענקט עס אלעס אוועק. "ובאר צרה נכריה" - די זאכן וואס זענען פאר דיר פרעמד זענען אן ענגער ברונעם, וואס ארויסצוגיין דערפון שפעטער וועסטו בכלל נישט קענען. און די חכמה איז בכלל נישט אנהייבן, און עס נישט אריינברענגען אין שטוב - נישט אויף דעם אופן און נישט אויף קיין אנדערן אופן, און נישט "נאר פאר אזעלכע זאכן" און נישט "נאר נאטור-פילמען", און נישט מיט דער טענה אז מען האט געמאכט דעם מענטש אפגעריסן און אומבאקאנט וואס עס טוט זיך. און פארוואס, אויב איך ליין א כשר'ע צייטונג ווייס איך נישט וואס עס טוט זיך? בין איך דען מחויב צו זיין צוגעבונדן צו דעם גאנצן סחי ומאוס כדי צו וויסן וואס עס קומט פאר? "שוחה עמוקה זונה ובאר צרה נכריה".
דער שטיקל פאר אונז בויט א גאנצן מהלך: "אמת קנה ואל תמכור" - באצאל א טייערן פרייז אויפ'ן קניין האמת, אבער מאך נישט פון דער תורה קיין סחורה; און דער קניין ווערט געבויט אין דריי שלבים: חכמה וואס שטייט קעגן תאווה, מוסר וואס צווינגט דעם מענטש צו היטן די חוקי החכמה, און בינה וואס פארטיפט די זאכן אין זיין הארץ ביז זיי ווערן זיינע אייגענע. פון דא קומט די שמחה: "גיל יגיל אבי צדיק ויולד חכם ישמח בו" - די צדקות איז אפהענגיק אין דער בחירה און מען קען חלילה אראפפאלן דערפון, דערפאר איז נאר "גילה"; אבער דער חכם, וואס די חכמה הערשט איבער אים אין די שרשים און אין לערנען, ברענגט א שטענדיגע שמחה - פאר זיינע עלטערן און זיינע רבי'ס צוגלייך. און צוליב דעם "תנה בני לבך לי": ווען דאס הארץ איז אינגאנצן איבערגעגעבן צום אויבערשטן און די חכמה הערשט אין אים, ווערן די אויגן געהיט פון זיך אליין, ווייל א מענטש זעט נישט נאר וואס זיין הארץ באגערט צו זען. און לעומת זה די ווארענונג: "שוחה עמוקה זונה ובאר צרה נכריה" - סיי אין חכמות חיצוניות און סיי אין א געוואוינהייט פון אסור'דיגע קירבה, דער אנהויב איז קליין און דער ברונעם קוואלט און קוואלט, און דער ארויסגאנג איז כמעט אוממעגלעך. די עכטע חכמה איז פשוט: בכלל נישט אנהייבן.