קאפיטל כ"ג אין משלי באשעפטיגט זיך מיט א רייע פון ווארענונגען און מוסר אין ענינים פון ממון, מאכל, שתיה און חינוך. אין דעם שיעור וועלן מיר זיך אפשטעלן אויף איין פסוק וואס אין אים ליגט א גאנצער יסוד איבער דעם יחס צווישן תורה און געלט: "אֱמֶת קְנֵה וְאַל תִּמְכֹּר".
אֱמֶת קְנֵה וְאַל תִּמְכֹּר, חׇכְמָה וּמוּסָר וּבִינָה. (כ"ג, כ"ג) - קויף אמת און פארקויף עס נישט, חכמה, מוסר און בינה.
רש"י: קנה בשכר - און לערן בחנם
רש"י ערקלערט: "אמת קנה" - אויב דו דארפסט לערנען תורה, לערנען חכמה, אפילו אויב דו וועסט דארפן באצאלן דערפאר - קויף. עס לוינט זיך און עס צאלט זיך אויס. אויב דו האסט נישט געפונען איינעם וואס זאל דיר לערנען בחנם, זאלסטו לערנען בשכר. אבער "ואל תמכור" - זאלסט נישט זאגן: "אזוי ווי איך האב באצאלט צו לערנען, אזוי זאלן אנדערע אויך מיר באצאלן". ניין. דו וועסט ווייטער פארשפרייטן און אויסטיילן בחנם. צו קויפן - זאלסטו זיין גרייט צו באצאלן; איבערצוגעבן ווייטער - זאלסטו נישט נעמען קיין באצאלונג.
אבן עזרא: ספרי אמת
דער אבן עזרא ערקלערט אז עס פעלט דא איין ווארט וואס טוישט אינגאנצן דעם פארשטאנד פונעם פסוק: "ספרי". דאס הייסט - "ספרי אמת קנה ואל תמכור". און דעמאלט רעדט מען פון עפעס גאר פיזיש און פראקטיש: האסטו געקויפט א ספר קודש? פארקויף עס נישט. האסטו געקויפט א ספר תורה? פארקויף עס נישט. אזוי ווי א מענטש וואס פארמאגט א ספר תורה, וואס מ'פארקויפט עס נישט נאר פאר גאר באשטימטע ענינים. דאס איז די כוונה פונעם פסוק לויטן אבן עזרא: ספרי קודש זאלסטו קויפן, און דו זאלסט זיי נישט פארקויפן.
רבינו יונה: וואס מיינט "פארקויפן" תורה?
רבינו יונה זאגט: צעשפרייט געלט כדי צו קויפן חכמה, אבער פארקויף עס נישט פאר קיין שום רווח. און מען דארף פארשטיין די שוועריקייט: אויב איך פארקויף די תורה וואס איך האב געלערנט - וואס, האב איך עס שוין מער נישט? איך האב עס דאך יא! עס איז אזוי ווי א פראגראם וואס דו האסט אויסגעטראכט: האסט עס פארקויפט פאר נאך איינעם און נאך איינעם, און דו ביסט נאך אלץ דער בעל הבית און גייסט אן עס צו פארשפרייטן. נר לאחד - נר למאה. אויב אזוי, וואס האב איך דא פארקויפט?
ערקלערט רבינו יונה: "אל תמכור" מיינט א מענטש וואס צוליב א געלט-רווח איז ער מבטל זיין לערנען, איז מבטל זיין עסק התורה, לאזט איבער דעם שיעור, לאזט איבער דעם כולל - צוליב א כספישן רווח. דאס ווערט אנגערופן פארקויפן: דו פארקויפסט די תורה פאר געלט. אין דער צייט וואלסטו געקענט עוסק זיין בתורה, און דו האסט עס פארקויפט כדי צו פארדינען געלט. און פארוואס הייסט דאס "פארקויפן"? ווייל א מענטש וואס באשעפטיגט זיך מיט אנדערע זאכן פארגעסט די תורה - קומט אויס אז דו האסט פארקויפט די תורה פאר געלט, פאר סחורה. און אפילו אויב דו זעסט אין דיין סחורה א רווח פון טויזנטער גאלד און זילבער - טאר מען נישט פארקויפן די תורה און איר איינטוישן פאר גאלד און פיל פנינים. אפילו מען זאל דיר צוזאגן מיליאנען, פארקויף נישט די תורה פאר א פינאנציעלן רווח.
"מיינסטו אז א שטיקל פאפיר וועט מיר טוישן דעם סדר היום?"
הרב נויגערשל דערציילט א מעשה מיט א גביר וואס פלעגט לערנען מיטן אייניקל פון הרב אלישיב. איינמאל האט ער אים געפרעגט: זאג מיר, צי וואלט דיין זיידע געווען גרייט צו לערנען מיט מיר איין שעה א חודש? איין שעה וואס איך וועל קומען, ער וועט לערנען און איך וועל אויסהערן, און אויב איך וועל האבן א שאלה - וועל איך פרעגן. ער וועט אפילו נישט דארפן טוישן זיין סדר הלימוד, נאר זיצן מיט מיר און מיר מסביר זיין. און איך בין גרייט צו באצאלן דערויף גאר אסאך. האט אים דאס אייניקל געזאגט: עס איז מיר נישט אנגענעם צו פרעגן דעם זיידן אזא שאלה, אבער אויב דו ווילסט - איך פלעג אים פרעגן פון צייט צו צייט שאלות בהלכה וואס זאמלען זיך ביי מיר אן, און ער זיצט מיט מיר. ביי יענער געלעגנהייט קום אויך דו מיט, איך וועל אים זאגן אז דו לערנסט מיט מיר בחברותא שוין פיל יארן, און דו וועסט אים זאגן וואס דו ווילסט.
און אזוי איז טאקע געווען. זיי קומען אן צום הרב אלישיב, דאס אייניקל פרעגט זיינע שאלות, און דערנאך זאגט ער: זיידע, דאס איז פלוני אלמוני, א גרויסער גביר, וואס לערנט מיט מיר שוין אסאך יארן, און ער וויל פרעגן דעם רב א שאלה. האט זיך דער גביר געוואנדן צום רב און געזאגט: כבוד הרב, איך וויל לערנען מיטן רב איין שעה א חודש, און אין אויסטויש דערפאר בין איך גרייט צו פינאנצירן די חתונות פון אלע אייניקלעך פונעם רב. און איך האב שוין אויסגערעכנט וויפיל אייניקלעך עס זענען דא - און ווען איך זאג פינאנצירן, מיינט דאס נישט בלויז דעם חתונה-זאל, נאר א דירה פאר יעדן איינעם. ער האט אויסגעשריבן א טשעק אויף עטליכע צענדליגער מיליאנען און עס דערלאנגט פארן רב, כדי ער זאל מסכים זיין צו לערנען מיט אים א שעה א חודש. מ'דערציילט אז דער הרב אלישיב האט אים צוריקגעגעבן דעם טשעק און געזאגט: מיינסטו אז די דאזיגע שטיקל פאפיר וועט מאכן איך זאל טוישן מיין סדר היום? און ער האט מער נישט גערעדט וועגן דעם. דאס הייסט: מיין סדר היום און מיין לערנען - "לא יערכנה זהב וזכוכית", נישט קיין געלט און נישט קיין אוצרות. אמת קנה ואל תמכור - מען פארקויפט נישט קיין אמת פאר קיין שום סכום געלט.
"קוקט ווי דער קדוש ברוך הוא האט געגעבן געלט פאר טיפשים"
עס ווערט דערציילט אויף הרב שטיינמן, אז מיט עטליכע חדשים צוריק איז געקומען צו אים א בעל גמ"ח פון א גרויסן גמ"ח, וואס גייט אדורך אסאך שוועריגקייטן אבער טוט אומגעהויער פיל חסד, און צוזאמען מיט אים איז געקומען א געוויסער נדיב. האט דער בעל גמ"ח געזאגט פארן רב: איך האב דא געברענגט פלוני אלמוני וואס האט יעצט מנדב געווען פארן גמ"ח. האט דער רב געפרעגט: וויפיל האט ער געגעבן? האט ער אים געזאגט: א האלבן מיליאן. האט זיך דער נדיב געוואנדן צום רב און געזאגט: כבוד הרב, איך בין גרייט צו דאפלען די נדבה, אויב דער רב פארזיכערט מיר אז איך וועל האבן א חלק מיט אים אין גן עדן. נישט מער און נישט ווייניגער: ער האלט אז פאר א האלבן מיליאן קען מען אפקויפן צו זיצן מיטן הרב שטיינמן, וואס דאס באדייט כמעט הונדערט יאר פון תורה.
האט זיך הרב שטיינמן געוואנדן צום בעל גמ"ח און געפרעגט: וויפיל זענען ענקערע חובות? האט ער אים געזאגט: זעקס מיליאן דאלאר. האט דער רב געזאגט צום יענעם נדיב: דעק זיי צו די חובות - און איך וועל דיר פארזיכערן. דעמאלט וועט זיין וועגן וואס צו רעדן. האט ער אים געזאגט: ניין, כבוד הרב, נישט אזעלכע סכומים, נישט אזוי ווייט... און מיט דעם האט זיך די זאך געענדיגט.
נאכדעם האבן די בני בית געפרעגט דעם רב: וואס איז דער פשט אין דעם גאנצן ענין? האט ער זיי געזאגט: קודם כל, זאלט איר וויסן אז איך קען דעם מענטש - ער איז בכח דערצו. אויב ער וויל, האט ער פון וואו ארויסצונעמען זעקס מיליאן דאלאר. און קוקט ווי דער קדוש ברוך הוא האט געגעבן דאס געלט אין די הענט פון טיפשים. א מענטש וואלט דאך געדארפט אוועקגעבן אלעס וואס ער פארמאגט פאר אזא הבטחה, צו לעבן לנצח נצחים אין גן עדן מיטן הרב שטיינמן. וואס דו האסט און וואס דו וועסט האבן דא אויף דער וועלט איז גארנישט קעגן נצח נצחים אין עולם שכולו טוב. ווער קען משער זיין וואס עס מיינט אזא גדלות, א מענטש וואס איז נישט מסיח דעת פון דער תורה, וואס זיין גאנצע מהות איז תורה - נישט צוואנציג יאר און נישט פופציג יאר, נאר הונדערט יאר! איז פון וואס רעדסטו? זעקס מיליאן דאלאר זאלן שטיין אין וועג?
און אויב האסטו זעקס מיליאן דאלאר, פאר וועמען געבסטו דאס למעשה איבער צום סוף? זאגט דער בעל חובות הלבבות: ער לאזט עס איבער פארן נעקסטן מאן פון זיין ווייב. נאכדעם וואס ער וועט ליגן אין קבר, וועט זי חתונה האבן מיט א צווייטן - און דו האסט אים איבערגעלאזט א פיינע, רייכע ירושה. איז וואס פאר א נארישקייט איז דאס?
האט מען אים געפרעגט: און לאמיר זאגן אז ער וואלט מסכים געווען און געגעבן - וואלט דער רב אים געזאגט "איך פארזיכער דיר א חלק מיט מיר אין גן עדן"? מען דארף דאך האבן א גרויסע העזה דערצו. האט זיי הרב שטיינמן געזאגט: אויב ער וואלט געגעבן זעקס מיליאן דאלאר, וואלט איך שוין געבעטן צו זיצן מיט אים אין גן עדן! פארשטייט איר דען וואס פאר א זכות עס איז צו געבן אזא ריזיגן סכום געלט פאר צדקה? פון דעם זעט מען וואס איז דער ווערט פון חכמה און וואס איז דער ווערט פון געלט, און וואס פאר א מעלה און גדלות עס ליגט אין דער זאך.
"דער ערשטער מענטש וואס איך האב נישט באוויזן צו קויפן מיט געלט"
עס דערמאנט זיך אן ענליכע מעשה. נישט לאנג צוריק איז געקומען צום הרב שטיינמן א באוואוסטער און בארימטער עשיר, בנוגע דעם ענין פון דער פארטיי, וועגן אלי ישי און דרעי, אז דער רב זאל רעדן וועגן דעם ענין און פועל'ן פאר שלום. און ער האט אים געזאגט: כבוד הרב, איך האב מיטגעברענגט א טשעק-ביכל; דער רב זאל מיר זאגן וויפיל געלט מען דארף, און איך בין גרייט עס אונטערצושרייבן דא און יעצט. ער איז געווען גרייט אונטערצושרייבן בערך צוויי מיליאן שקל פאר דער ישיבה וואס דער רב פירט. האט אים הרב שטיינמן געזאגט: פאר ש"ס איז דא זייער מועצת חכמי התורה, און איך מיש זיך נישט אריין אין וואס עס טוט זיך דארט - און ער האט אים אנגעוויזן מיט דער האנט אז די אסיפה איז פארענדיגט. דער מענטש איז ארויס מיט א מפח נפש, און האט שפעטער געזאגט: דאס איז דער ערשטער מענטש וואס איך האב נישט באוויזן צו קויפן פאר געלט. מיין געלט רעדט נישט צו אים און באדייט אים גארנישט.
"איך פארקויף נישט מיין לערנען פאר געלט"
עס ווערט דערציילט אויף הרב עובדיה יוסף - אזוי ברענגט הרב שטרית אין זיין ספר "רבנו", א זייער אויטענטישער ספר, וואס ער פלעגט יעדן טאג פארשרייבן וואס עס האט פאסירט יענעם טאג און שפעטער האט ער עס ארויסגעגעבן לאור עולם: עס איז געקומען א מענטש מיטן נאמען ניסו פון תל אביב, וואס עס איז אים געבוירן געווארן א בן למזל טוב, און האט געבעטן אז דער רב זאל זיין דער סנדק. דער רב פלעגט שוין דעמאלט נישט פארן צו קיין ברית'ן און נישט זיצן סנדקאות כדי נישט צו מבטל זיין קיין צייט; ווער עס האט געוואלט - האט געברענגט דאס קינד צו אים אין בית הכנסת, תיכף נאכן הנץ, פאר צען מינוט, און דער רב איז גלייך צוריק צו זיין לימוד. האט יענער מענטש געזאגט פארן רב: כבוד הרב וועט זיך נישט דארפן פיל מבטל זיין, איך וועל ברענגען א העליקאפטער פארן רב וואס וועט אים נעמען פון דא און אראפלאזן ביי מיר ביים ברית, און תיכף נאכן ברית גייט דער רב צוריק ארויף אויפן העליקאפטער און קערט זיך צוריק קיין ירושלים. און איך פארזיכער פארן רב פינף און צוואנציג טויזנט דאלאר - פאר וואס דער רב וויל, פאר דער פארטיי אדער פאר זיך אליין. דערציילט מען אז הרב עובדיה יוסף האט אים געזאגט: איך פארקויף נישט מיין לערנען פאר געלט. א שעה לערנען ווייניגער צוליב א ברית און א העליקאפטער, פאר געלט? דאס לערנען פארקויף איך נישט פאר קיין געלט.
פון דעם אלעם פארשטייען מיר: "אמת קנה ואל תמכור" מיינט - זוך נישט דאס געלט אנשטאט צו דערגרייכן אמת און חכמה. אויב דו קענסט אין דער צייט משיג זיין אמת, משיג זיין חכמה - בוז פאר געלט, בוז פאר גאלד.
דער הגר"א: פשט, רמז, דרש און סוד
דער הגר"א פרעגט אויפ'ן פסוק: ס'איז דאך דא דא פיר זאכן - אמת, חכמה, מוסר און בינה? און ער ענטפערט: אין פרד"ס זענען פאראן פיר חלקים, און אין דער תורה זענען פאראן פיר חלקים - פשט, רמז, דרש, סוד. (און בדרך אגב, האט א בעל הלצה געזאגט: ס'זענען דא אזעלכע וואס געפינען זיך שוין אין "סוד" נאך איידער זיי פארשטייען א פשט - סוד, פשט, רמז, דרש, זיי הייבן אן פונעם סמ"ך. דער ריכטיגער סדר איז אבער "פרדס": פשט, רמז, דרש - און ערשט נאכדעם וואס מ'האט זיי קונה געווען, זאל מען זוכן עפעס אין סוד.)
זאגט דער הגר"א: דער פשט איז באקאנט פאר יעדן - א מענטש ליינט און ער פארשטייט. לעומת זה זענען רמז, דרש און סוד פיל מער קאמפליצירט, און אין זיי דארף מען זיך פלאגן, צו וויסן חכמה ומוסר, צו פארשטיין אמרי בינה, זיך פארטיפן און מתבונן זיין. ס'איז נישט פשוט צו פארשטיין דרשות חז"ל, נישט פשוט צו פארשטיין א רמז, און נישט פשוט צו פארשטיין א סוד. און די פשטי התורה ווערן אנגערופן "אמת" - "אין מקרא יוצא מידי פשוטו", דאס איז דער אמת פון די זאכן, פשוטם של דברים; און דער רמז, דרש און סוד זענען דער לבוש אין וועלכן זיי קליידן זיך איין.
און דאס איז וואס עס שטייט: "אמת קנה" - כאטש דער אמת איז פשוט, און דו דארפסט זיך נישט פלאגן דערפאר, ווייל יעדער איינער ליינט און פארשטייט, דאך: אויב מ'קומט דיר פארקויפן אמת - קויף. אויב מ'שלאגט דיר פאר צו מסביר זיין א פשט - קויף. זאג נישט "פשט פארשטיי איך שוין, פשט דארפסטו מיר נישט מסביר זיין". פון יעדן וואס קומט דיר פארקויפן אמת - קויף. אבער "חכמה ומוסר ובינה", וואס דאס זענען רמז, דרש און סוד, כאטש זיי פארלאנגען א גרויסע יגיעה - "אל תמכור", נאר לערן זיי אויס בחנם. דאס הייסט: ביים קויפן - קויף אלעס, אפילו דאס וואס זעט דיר אויס ביליג, באקאנט און מפורסם; און ביים פארקויפן - פארקויף נישט אפילו זאכן וואס האבן געפאדערט אסאך לימוד, העמקה און פארשטאנד. זאג נישט "צאל מיר", נאר טו דאס בחנם.
וואס יא מעג מען נעמען באצאלט?
עס איז אמאל געווען א רב וואס מען האט געבעטן צו פארלערנען א שיעור, און ער האט פארלאנגט דערויף א גאר גרויסן סכום געלט. האט איינער געפרעגט: עס שטייט דאך אין מדרש אז דער אויבערשטער זאגט "תורה שנתתי היא בחינם, מה אני בחינם - אף אתם בחינם", אויב אזוי, ווי קען ער מאנען אזעלכע סכומים? האט מען אים געענטפערט: דו האסט נישט ריכטיג געליינט; ער ליינט עס אנדערש - "מה, אני בחינם?! אתם בחינם!" וואס פאלט דיר איין, אויב מען צאלט נישט גוט קום איך נישט...
אבער למעשה דארף מען וויסן אז עס איז מותר פאר א מענטש צו פארלאנגען געלט פאר דער צייט וואס ער לייגט אריין ביים מכין זיין דעם שיעור, ווי אויך פאר שכר בטלה - ווייל ער ווערט דאך בטל פון זיין מלאכה, און ער וואלט געקענט אין דער צייט טון אנדערע זאכן, און אנשטאט דעם גייט ער און גיט איבער א שיעור. און אויב איינער וועט דיר זאגן: אבער ער נעמט דאך גאר גרויסע סכומים - זאלסטו וויסן אז דער וואס נעמט גרויסע סכומים איז איינער וואס אין זיין צייט פון בטלה וואלט ער געקענט פארדינען גרויסע סכומים, דאס הייסט א בעל כשרון וואס איז נישט געווענליך. אויב זיין כשרון איז צו מאכן לאכן, אלס א קאמיקער וואלט ער פארדינט אויף יעדער שעה צענדליגער טויזנטער שקלים; און אויב ער איז בריליאנט אין רעדנער-קראפט, זענען דאך פאראן שטאמערס וואס האבן געמאכט מיליאנען פון רעדעס, און אין אן אוניווערסיטעט וואלט אזא בעל כשרון געקענט באקומען א געהאלט פון פערציג-פופציג טויזנט שקל א חודש. אויב אזוי, דאס וואס ער האט געפאדערט פון דיר איז באמת קליינגעלט, און כמעט "בחנם".
איז מצד הדין ווערט די זאך נישט פארבאטן. אבער פאר לימוד התורה ממש, פאר דעם עצם שיעור, פאסט נישט פאר א מענטש צו נעמען סכומים - נאר כדי קיומו און כדי חיותו אליין.
לסיכום: "אמת קנה ואל תמכור, חוכמה ומוסר ובינה". רש"י: קויף תורה פאר באצאלט, און לערן עס פאר אנדערע בחנם. אבן עזרא: "ספרי אמת" קויף און פארקויף נישט. רבנו יונה: "אל תמכור" - שטער נישט דעם עסק התורה צוליב א געלט-ריוח, אפילו א ריוח פון אלפי זהב וכסף. דער הגר"א: דעם "אמת", דעם פשוט'ן פשט, קויף אפילו פאר געלט; און די חכמה, מוסר און בינה - דעם רמז, דרש און סוד, וואס האבן געפאדערט פון דיר יגיעה - לערן אויס בחנם. און די מעשים וואס מיר האבן געזען ביי גדולי ישראל, וואס האבן צוריקגעוויזן טשעקן פון צענדליגער מיליאנען און געזאגט "איך פארקויף נישט מיין לערנען פאר קיין געלט", זענען דער לעבעדיגער טייטש פונעם פסוק: א מענטש וואס איז איבערגעגעבן צו דער תורה ווייסט אז אויב ער קען אין דער צייט משיג זיין אמת און חכמה - איז בוז לכסף און בוז לזהב.