הקדמה: דרגות אין דער עבודת האדם
אין דעם טייל פונעם קאפיטל פירט שלמה המלך ווייטער די רייד פונעם פאָטער צום זון. פריער איז געזאגט געווארן "בְּנִי אִם־חָכַם לִבֶּךָ יִשְׂמַח לִבִּי גַם־אָנִי" - דאס איז די הויכע מדרגה, א מענטש וואס האט שוין קונה געווען חכמת הלב. יעצט ווענדט זיך דער פאָטער צום זון וואס איז נאך נישט אנגעקומען אהין, און שטעלט אים פאר א לייטער: קודם כל צו נייגן דאס אויער און אויסהערן, און אויב דאס איז אויך נאך שווער - צום ווייניגסטנס זיך דערווייטערן פון דעם וואס שאדט זיכער, פון זלילה וסביאה (פרעסעריי און שכרות). און פון דארט זיך צוצוהערן צום פאָטער און צו דער מוטער, און נישט פאראכטן די חכמה פון די פריערדיגע דורות.
"שמע אתה בני וחכם" - דער הארץ אלס א קאמפאס
שְׁמַע־אַתָּה בְנִי וַחֲכָם וְאַשֵּׁר בַּדֶּרֶךְ לִבֶּךָ׃ (יט) - הער אויס, מיין זון, און ווער קלוג, און פיר דיין הארץ אויפן גלייכן וועג.
רש"י ערקלערט: פון דעם וואס דו וועסט ווערן קלוג אין דער תורה, וועסטו קענען גיין אין וועג פון דיין הארץ, ווייל א קלוג הארץ וועט דיך נישט פארפירן און נישט ברענגען צו קיין עבירה. דער טייטש דערפון איז, אז נאכדעם וואס א מענטש מאכט גראד זיין הארץ צו עבודת השם, דורך דעם באזיגט ער די פיתויים.
א וואונדערבארע זאך שרייבט דער מלבי"ם אין אן אנדער ארט, איבער דער מעשה פון שניידן דעם עק פון שאול'ס מאנטל דורך דוד'ן. נאכדעם וואס דוד האט געענדיגט די מעשה ווערט געזאגט "וַיַּךְ לֵב דָּוִד אֹתוֹ" - זיין הארץ האט אים געקלאפט און ער האט חרטה געהאט אויף דעם וואס ער האט אפגעשניטן דעם עק פונעם מאנטל. זאגט דער מלבי"ם: דער גאנצער הארץ, דאס הייסט דער פאלקאמער מענטש, ווערט נתרגש און באקומט חרטה אויב ער טוט סיי וועלכע שלעכטע פעולה. און פון דעם אליין האט דוד פארשטאנען אז שאול'ס מלכות איז נאך נישט פארענדיגט און מורא מלכות ליגט נאך אויף אים, און אז ס'איז אן עוול אנצורירן זיינע קליידער, און כל שכן זיין קערפער. קומט אויס אז דאס הארץ פון א פאלקאמען מענטש איז ווי א קאמפאס: דער עצם פאקט וואס דאס הארץ קלאפט אים לערנט אז די פעולה איז נישט געווען פאסיג, ווייל ווען זי וואלט געווען פאסיג וואלט ער נישט געהאט קיין מוסר כליות. און טאקע דוד איז געווארן באשטראפט אויף דעם צום סוף פון זיינע טעג - "וְהַמֶּלֶךְ דָּוִד זָקֵן בָּא בַּיָּמִים וַיְכַסֻּהוּ בַּבְּגָדִים וְלֹא יִחַם לוֹ", ווער עס האט פארשעמט קליידער, האט צום סוף נישט קיין הנאה פון קליידער.
דאס איז וואס שטייט דא: דער פאלקאמער מענטש קען זיך פארלאזן אויף זיין הארץ אז עס וועט אים ווייזן דעם דרך הישר. "וְאַשֵּׁר בַּדֶּרֶךְ לִבֶּךָ" - ווען דו גייסט אין וועג פון דיין הארץ, זענען דיינע מעשים באשטעטיגט, ס'איז פאראן אן אישור אויף דיינע מעשים, און דו גייסט אויפן אויסגעגלייכטן וועג אן קיין חשש צי דו פארקריכסט פונעם דרך הישר.
תיקון הלב - דער יסוד פון תועלת פון דער חכמה
רבנו יונה ערקלערט אז דא זאגט שלמה המלך צום מענטש: לערן חכמה, ווייל דורך עוסק זיין אין חכמה וועסטו גראד מאכן דיין הארץ צו גיין אין דעם דרך הישר און אין יראת השם. "וזה יסוד התועלת מן החכמה, והראוי להקדימו - לתקן הלב" (און דאס איז דער יסוד פונעם נוצן פון דער חכמה, און וואס ס'איז פאסיג צו מקדים זיין - צו פארריכטן דאס הארץ).
און דאס איז א מציאות וואס מען זעט מיט די אויגן, בפרט ביי מענטשן וואס זענען פריש צוגעקומען: ס'איז זייער גרינג פאר א מענטש צו פארריכטן מעשים. ביז יעצט האט ער נישט געלייגט קיין תפילין - לייגט ער תפילין; ער האט נישט געהיט קיין שבת - היט ער שבת; ער האט נישט געגעבן קיין צדקה - גיט ער צדקה. אבער דאס שווערסטע פון אלעם איז צו פארריכטן דאס הארץ, די נטיות הלב. עס זענען פאראן מענטשן וואס מען קען אנרופן "פרייע מיט א קאפל": ער היט שבת, ער לייגט תפילין - ריכטיג, אבער אינעם הארץ, אין די טבעים, אין די מדות, אין די הנהגות, אין דרך ארץ, אין בין אדם לחברו, אין אומדערבארעמקייט, אין חוצפה און אין עזות - איז ער געבליבן פונקט ווי פריער. וואס האט זיך יא געטוישט? ער האט זיך געלאזט וואקסן א בארד, און ווי עס זאגט הרב לסרי: א בארד וואקסט אליין, דאס וואקסט פון זיך אליין, מ'האט זיך נישט צופיל געמוזט פלאגן דערפאר. און אויך האט ער זיך אנגענומען מיט גינונים, ער קליידט זיך אזוי און פירט זיך אזוי. דאס איז דער גרינגער טייל פון אידישקייט. דער שווערער טייל איז עבודת הלב, צו ארבעטן אויף די מדות און זיי פארריכטן פון אינעווייניג.
א מענטש וואס האט קיינמאל נישט געלערנט קיין מוסר, און בפרט איינער וואס קומט נישט צו קיין שיעורי תורה, זעסטו אים זייער פגום אין זיינע מדות, אין זיין הנהגה, אין זיין באציאונג צום צווייטן - ער בלייבט מיט זיינע אלע פארדארבענע וועגן. און אויב ער איז א בעל מלאכה, השם יצילנו: אלע קאמבינאציעס וואס ער האט געטון אן א קאפל טוט ער היינט מיט א קאפל, און מיט א צוגאב פון חילול השם. די אלע שווינדלערייען, דריידלעך און מעשיות, די זעלבע התנהגות פונקטליך, נאר אז היינט האט ער אן אויסזען וואס נארט דיך אפ צו מיינען אז ער איז ערליך, אז דאס איז אן אנדער סארט בעל מלאכה וואס וועט ענדיגן די ארבעט און וועט דיר נישט פארקויפן קיין לאקשן.
דערפאר זאגט רבנו יונה אז דער יסוד פונעם נוצן פון דער חכמה איז תיקון הלב. ווען מען לערנט תורה, וואס איז דער יסוד? צו זיין תם וישר וירא אלוקים - אן קיין קאמבינאציעס, אן קיין שלעכטקייט, אן די זאכן וואס א מענטש טוט כדי צו פארשאפן ענגשאפט פאר א צווייטן. דאס איז די פאלקאמע עבודה. און ס'איז נישט דער כוונה אז יעדער וואס איז געבוירן אלס א בן תורה איז ביי אים מוכרח אלעס מתוקן; דער כוונה איז אז א מענטש וואס האט זיך צוגעוואוינט יארן לאנג צו לעבן אויף א געוויסן שטייגער, און ווען ער גייט אריבער א שטאפל, איז די ענדערונג צומאל בלויז פונדערויסן און ער גייט נישט אריבער קיין אינערליכן תהליך פון תיקון - און דאס איז זייער שווער.
"אינני רשאי להיות בו סכל"
נאך ברענגט רבינו יונה בשם די מחברי המוסר: "אינני לומד החכמה כדי שאחשוב לבוא עד תכליתה, אבל כדי שאחכם במה שאינני רשאי להיות בו סכל" - איך לערן נישט די חכמה מיטן געדאנק אנצוקומען ביז איר תכלית און עק, נאר כדי איך זאל ווערן קלוג אין דעם וואס איך האב נישט קיין רשות צו זיין דערין א נאר. און דאס איז דער טייטש פון "וַחֲכָם וְאַשֵּׁר בַּדֶּרֶךְ לִבֶּךָ".
א סך מאל פרעגט א מענטש: וואס איז דער טעם צו לערנען, מען געדענקט דאך סיי ווי נישט די פרטים? ווען מען פרעגט מיך שפעטער וואס פונקטליך מיר האבן געלערנט, וואס איז חייב און וואס איז פטור, וואס איז מותר און וואס איז אסור - ווייס איך דאך נישט. קודם כל, האט דער חפץ חיים געזאגט: שכחה איז א גשמיות'דיגע מציאות, און אין דער עולם האמת איז נישטא קיין שכחה, און אלעס וואס מען האט געלערנט וועט עקזיסטירן דארט אויבן. און נאך מער, זאגן די מחברי המוסר: איך לערן נישט כדי אנצוקומען ביזן תכלית החכמה, ביז צום סוף, צו וויסן אלעס און געדענקען אלעס; איך לערן כדי צו זיין קלוג אין דעם וואס איך טאר נישט זיין דערין קיין נאר.
און וואס מיינט "איני רשאי להיות סכל"? אז מען זאל נישט דערמאנען פאר דיר א מושג אדער אן ענין און דו ביסט אן עם הארץ דערין. מען זאגט דיר "מוקצה מחמת חסרון כיס" - און ער פרעגט וואס מיינט חסרון כיס. ס'איז פאראן אזעלכע וואס דווקא די ענינים פון חסרון כיס פארשטייען זיי אויסגעצייכנט, פון אלעס היטן זיי זיך וועגן חסרון כיס, און דערפאר גיבן זיי נישט און שטיצן נישט. און ס'איז פאראן קינדער וואס די עלטערן האבן זיי קיינמאל נישט געגעבן קיין קוש, ליידן זיי פון חסרון kiss...
דער זון פון הגאון רבי פנחס שרייבער, וואס איז געווען פון די גדולי הדור, האט דערציילט אז ביי זיי אינדערהיים איז די נויטווענדיגקייט צו קענען ש"ס געווען א פשוט'ע זאך. ווער ס'קען נישט קיין ש"ס - וואס האט מען בכלל צו רעדן מיט אים, א גמארטע עם הארץ. דאס זענען געווען די מושגים פון למדנות און אהבת תורה וואס מען האט איינגעקריצט אינדערהיים. היינט א מענטש - הלוואי זאל ער קענען א מסכת, הלוואי זאל ער קענען א בלאט גמרא. אבער כאטש זאל ער נישט זיין קיין עם הארץ אין די מושגים. מען דערמאנט לעבן אים "חוט הסיקרא", למעלה מחוט הסיקרא און למטה מחוט הסיקרא - און ער ווייסט נישט פון וואס מען רעדט, מען דארף אים ערקלערן אז ס'איז פאראן זבחים און ס'איז פאראן הזאה למעלה און הזאה למטה. "יש בגר בקבר, אין בגר בקבר" - ער ווייסט נישט פון וואס מען רעדט. "תקפו כהן" - מושגים וואס ער האט אמאל געהערט אין עפעס א שיעור אין דף היומי און ער קען עס נישט געהעריג. קען זיין אז אויב דו וועסט אים פרעגן פרטים וועט ער נישט וויסן קיין פרטים, אבער צום ווייניגסטנס זאלן ביי אים נישט זיין קיין געביטן וואס זענען א "בלאקאאוט", א גאנצער חושך, פרעמד פאר אים אינגאנצן. א מענטש זאל האבן א כללות'דיגע ידיעה אין יעדן ענין, אז ווען מען רעדט מיט אים זאל ער פארשטיין פון וואס מען רעדט. דאס מיינט "וַחֲכָם" - אז דו זאלסט האבן חכמה און ידיעה, אפילו דו וועסט נישט אנקומען ביז צום עק דערפון, און זאלסט נישט זיין ווי א בלינדער אין דער פינסטערניש.
די עצה: אן אוזן קשבת
דער מלבי"ם ערקלערט אז אונזער פסוק איז א המשך צו דעם וואס שטייט אויבן. פריער האט דער פאטער געזאגט: "אִם חָכַם לִבֶּךָ יִשְׂמַח לִבִּי גַם אָנִי" - דאס איז שוין א מדריגה און אן השגה, אז דער חכם לב הערשט איבער זיין הארץ. יעצט ווענדט ער זיך צום זון וואס איז נאך ווייט פון חכמה, אז ווען די חכמה הייבט אן אריינצוקומען אין זיין הארץ, הייבט זיך אויך אן א מלחמה מיטן יצר, מיט די תאוות און מיט די הנאות. און וואס איז די עצה? "שְׁמַע אַתָּה בְנִי" - די עצה איז צו הערן.
און דאס איז א געוואלדיגע עצה. חז"ל האבן געזאגט אז דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט צו כלל ישראל: איך בעט פון אייך נאר איין זאך - נייג צו דיין אויער צו מיר און הער. פון אלע אברים בעט איך נאר איין אבר, דאס אויער. און דאס איז אן אמת לאמיתו: אין דעם מאמענט וואס א מענטש איז גרייט אויסצוהערן, גרייט צו הערן און גרייט מקבל צו זיין - האט ער א האפענונג. און דאס ערגסטע פון אלעם איז א קלוגער און געבילדעטער מענטש וואס האט נישט קיין אוזן קשבת; מען קען נישט אריינדרינגען צו אים, מען קען אים נישט פאררעכטן און מען קען אים נישט פאראויסרוקן. מען זאגט אים: קום הער אויס וואס מען וויל דיר זאגן, און ער ענטפערט: ערקלער מיר נישט, איך ווייס גאנץ גוט, איך האב שוין געהאט אסאך אזעלכע חכמולוגים ווי דיר. ער האט א מאנאפאל אויף דער חכמה, ער דארף נישט מען זאל אים ערקלערן און ער ווייסט סיי ווי אלעס - "כולנו חכמים, כולנו נבונים, כולנו יודעים את התורה". דאס איז די ערגסטע זאך.
א איד א סופר סת"ם האט דערציילט אז ער האט אנגעהויבן זייער שוואך, ווייל דער וואס האט אים געלערנט איז נישט געווען קיין מוצלח. האט מען אים געזאגט: אבער היינט האסטו דאך זייער א שיינעם כתב! האט ער געענטפערט: ריכטיג, און ווייסטו פארוואס? ווייל יעדער וואס איך האב אים געוויזן דעם כתב - סוחרים און מענטשן - האב איך אים געפרעגט וואס פאר אן הערה ער האט און מיט וואס ער קען מיך פאראויסרוקן. פון דעם האב איך גענומען דאס, און יענער האט מיר באמערקט, און דער האט מיר פארראכטן דערין. ביז היינט צו טאגס, ברוך השם, זענען זיינע מזוזות זייער געזוכט. א מענטש וואס איז גרייט אנצונעמען הערות, איז א מענטש וואס וועט גיין פאראויס און זיך טוישן.
דאס איז וואס דער פאטער זאגט צו זיין זון: אויב דיין הארץ איז נאך נישט קלוג, זיי כאטש גרייט אויסצוהערן און מקבל צו זיין דברי חכמה, זיי גרייט צו קויפן חכמה. "וְאַשֵּׁר בַּדֶּרֶךְ לִבֶּךָ" - ס'איז פאראן דער דרך החכמה און ס'איז פאראן דער דרך הסכלות, און דער וועג פון גליק איז נאר איינער. דער וועג פונעם יצר הרע איז א וועג פול מיט שטערונגען און שטרויכלונגען, א דרך פון ליידן און יסורים, אויף דער וועלט און נאך פיל מער אויף יענער וועלט. אבער אויב דו וועסט זיין גרייט צו הערן און קלוג ווערן - וועט דיין הארץ זיין אויפן וועג פון גליק, און דו וועסט גיין אויפן וועג וואס דער מענטש איז זוכה צו גשמיות'דיג גליק און גייסטיג גליק. און דאס אלעס דורך הערן די חכמה.
"אל תהי בסובאי יין" - די תאווה און די חכמה
אַל־תְּהִי בְסֹבְאֵי־יָיִן בְּזֹלְלֵי בָשָׂר לָמוֹ׃ (כ) - זאלסט נישט זיין צווישן די וואס טרינקען זיך אן מיט וויין, צווישן די וואס פרעסן פלייש פאר זיך.
מצודת דוד ערקלערט: "לָמוֹ" - פאר זייער אייגענער הנאה. ווארעם עס זענען דא וואס עסן אסאך פלייש לכבוד שבת און לכבוד יום טוב (כאטש דער אויסדרוק "זולל" פאסט נישט ממש דערויף), אבער "למו" מיינט בלויז פאר זיין אייגענער הנאה און פאר דער טובה פון זיין גוף, אן קיין שום מצוה. און דאס "למו" גייט אויך צוריק אויפ'ן וויין: זיי נישט צווישן די וואס זענען סובאי יין למו און זוללי בשר למו; אבער ווען דו טרינקסט וויין לכבוד שבת און לכבוד יום טוב, און עסט פלייש לשם מצוה - איז דאס נישט קיין "למו", נאר לשם ציווי השם.
דער מלב"ם לייגט צו א דריטע מדרגה אין די רייד פונעם פאטער: די העכסטע דרגה איז "אם חכם לבך"; און אויב ביסטו נאך נישט אנגעקומען אהין - "שמע אתה בני", זיי גרייט צו הערן און צוצוהערן און וועסטו גיין פאראויס; און אויב אפילו צו דעם ביסטו נאך נישט דערגאנגען, וועל איך דיך לכל הפחות ווארענען פון דעם וואס איז דיר זיכער שעדליך - זלילת בשר און סביאת יין. ווייל תאוות און חכמה זענען צוויי פארקערטע זאכן, און עס קען נישט זיין אז א מענטש זאל נאכגיין אלע זיינע תאוות און צוגלייך זיין א חכם.
מען קען דאס זען אפילו ביי די חכמי אומות העולם. נישט אלע, אבער פיל פון זיי, און בפרט די גרעסטע צווישן זיי, מענטשן וואס האבן געצויגן צו חכמה זענען געווען מער דערווייטערט פון ענינים פון תאוה און גשמיות. טיפן ווי איינשטיין און זיינס גלייכן זענען נישט געווען ממש צוגעבונדן צום חומר. וואס מער א מענטש פארנעמט זיך מיט מושכלות, אלץ מער דערווייטערט ער זיך פון גשמיות. און אין דער תורה איז דאס נישט סתם אן עצה טובה: רבינו בחיי שרייבט אין חובות הלבבות אז די תאוות און גשמיות פון איין זייט, און די תורה און חכמה פון דער צווייטער זייט, זענען ווי צוויי פרויען וואס זענען צרות זו לזו - אויב דו שטילסט איינע, דערצערנסטו די צווייטע. דער מענטש מוז וויסן אז אויף איינעם פון זיי מוז ער מוותר זיין: אדער אויף תאוות און תענוגי עולם הזה, אדער אויף דער תורה. און דא דארף ער מאכן א חשבון וואס עס לוינט אים באמת. אבער "אחוז מזה ומזה אל תנח ידך" - אין דעם גייט עס נישט צוזאמען.
"בזוללי בשר למו" - זיין אייגן פלייש עסט ער
און אין טייטש פון "למו" האט דער מלב"ם אן ארגינעלן פשט. חז"ל שמועסן אויס וועגן אן אדם רשע וואס מען זעט ווי ער האט הנאה אויף דער וועלט פון אלע תאוות, און מען פרעגט: וואו איז שכר ועונש, ווען וועט דער מענטש באקומען זיין עונש? און א הערליכן משל האט דערביי געזאגט רבי יעקב מדובנא, דער דובנער מגיד: איין מענטש האט מורד געווען אינעם קעניג, איבערגעטרעטן זיין ווארט און איבערגעגעבן די סודות המלכות פאר אנדערע, און געטאן גאר שעדליכע און שענדליכע מעשים. האט דער קעניג געזאגט אז א לייכטער טויט וועט פאר אים זיין ווי א מתנה, און ער האט אים געזוכט א מיתה משונה. האט ער אויפגעבויט אינמיטן שטאט־פלאץ א גלעזערנעם צימער, אים דארט אריינגעזעצט ער זאל אויסגיין פאר הונגער לעיני כל, און אלע פלעגן קומען צוקוקן. איין טאג איז געקומען א מענטש פון נייגער, און ער זעט ווי דער געפאנגענער נעמט פלייש און עסט. האט ער געזאגט: איר האט דאך געזאגט אז מען הונגערט אים אויס, און קוקט אים נאר אן עסט ער דאך פלייש! האבן זיי אים געזאגט: שוטה, דער מענטש איז שוין אראפ פון זינען, פון גרויס הונגער שניידט ער שטיקער פון זיין אייגן פלייש און עסט עס. דאס איז זיין מצב.
האט דער דובנער מגיד געזאגט: ווען א מענטש זעט א רשע וואס האט הנאה פון כל טוב העולם הזה און פרעגט פון וואו האט ער די אלע זכותים, פון וואו קומט צום מענטש דאס אלעס - זאלסטו אים נישט מקנא זיין, זיין אייגן פלייש עסט ער. וואס א מענטש בויט אויף פאר עולם הבא, אויב ער איז א רשע ברענגט מען אים עס אהער ער זאל עס אויפעסן. זאגט דער מלב"ם: דאס אליין איז "בְּזֹלְלֵי בָשָׂר לָמוֹ" - דו מיינסט אז דו האסט הנאה, אבער וואספארא פלייש עסטו? דאס פלייש פון דיר אליין עסטו. און ווי עס שטייט "וְנָהַמְתָּ בְאַחֲרִיתֶךָ בִּכְלוֹת בְּשָׂרְךָ וּשְׁאֵרֶךָ". און עס ווערט קלאר פאר'ן מענטש אין זיין אחריות אז זיין אייגן פלייש האט ער געגעסן. און פון יעצט אן, זיי נישט מקנא די דאזיגע מענטשן.
"כי סובא וזולל יוורש" - רעדן אין דער שפראך וואס ער פארשטייט
כִּי־סֹבֵא וְזוֹלֵל יִוָּרֵשׁ וּקְרָעִים תַּלְבִּישׁ נוּמָה׃ (כא) - ווייל א זויפער און א פרעסער וועט ווערן אן ארעמאן, און שלאפערישקייט וועט אנטאן צעריסענע קליידער.
ביז אהער האט ער גערעדט מיט דער שפראך פון חכמה, און יעצט מצד מועיל ומזיק. עס זענען דא מענטשן וואס מען קען נישט צוקומען צו זיי אויף דעם אופן; כדי זיי צו איבערצייגן מוז מען רעדן פון עפעס גשמיות'דיג און חומריות'דיג. זאגט זיי שלמה: סובא וזולל יוורש. דו ווילסט פארלירן דיין געלט? דו ווילסט ווערן אן ארעמאן? דאס פארשטייט ער. "דו ווילסט נישט זוכה זיין צו חכמה" - דאס רעדט נישט צו אים אזוי שטארק; אבער ווען מען רעדט מיט אים וועגן געלט, ברוך השם פארשטייט ער דאס אויסגעצייכנט.
האט הרב שטיינמאן געזאגט דערויף: די גמרא זאגט אז עס איז פאראן א טענת מיגו - גלייב מיר מיט דער טענה, ווייל איך וואלט דאך געקענט טענה'ן א בעסערע טענה און פטור ווערן, און במילא זאג איך נישט קיין ליגן. האט מען אים געפרעגט: צי ווייסט דען יעדער מענטש בהכרח די אנדערע טענות? איז ער דען אזא למדן ער זאל וויסן אז ער האט געקענט טענה'ן אנדערש? און וואו איז דעמאלט דער מיגו? האט ער געענטפערט: ווען מען קומט צו א מענטשנ'ס געלט, ווערן אלע תלמידי חכמים, יעדער קען אלע טענות, אלע ווערן פלפלנים און למדנים. ביי זיין געלט ווייסט ער אויסגעצייכנט און טראכט פון אלע מעגליכקייטן. אזוי אויך ביי אונזער ענין: אויב מען קען דיך נישט איבערצייגן מיט די דרכים פון חכמה, זאגט דיר דער פסוק - סובא וזולל יוורש, דאס פארשטייסטו שוין גוט.
"וּקְרָעִים תַּלְבִּישׁ נוּמָה" - די נומה, די פוילקייט און שלאפערישקייט, טוט אן דעם מענטש צעריסענע קליידער. ווער עס טוט נישט קיין מלאכה און דרימלט זיך, וועט זיין סוף זיין אין צעריסענע שמאַטעס. און פארוואס הייסט דאס "נומה"? ווייל ווען מען פרעגט אים וואס טוסטו, און ער ענטפערט גארנישט; זאגט מען אים: נו, וואס ("נו, מה")? וואס וועט זיין מיט דיר? און אינעם נמשל, זאגט דער מלב"ם, וועט ער פארארעמט ווערן פון דעם עושר פון חכמה. א מענטש וואס באשעפטיגט זיך מיט חכמה און איז מתמיד דערין קריגט נאך חלקים אין דער תורה, פארשטייט נאך א זאך, גייט פאראויס אין נאך א מסכתא און איז זוכה צו נאך א ידיעה. אבער דער וואס דרימלט - חז"ל זאגן דאס אויפ'ן מתנמנם בבית המדרש - ווערט זיין תורה קרעים קרעים, פאלקעס פאלקעס. די נומה ברענגט אים צו א מצב אז זיין תורה איז צעריסן, און עס וועט נישט בלייבן אין זיין האנט קיין סאך.
און בדרך צחות: צוויי מחותנים האבן זיך געטראפן אויסצושמועסן די חתונה־הוצאות פונעם חתן און דער כלה. איינער איז געווען אין א בעסערן מצב, און דער צווייטער ווייניגער. האט דער בעל אמצעים געזאגט צו זיין חבר: לאמיר מאכן אן אפמאך, אלעס וואס דו גיסט - גיב איך דאפלט. און דאס איז א מין פאסטקע: פון איין זייט גיט ער דאפלט, אבער פון דער צווייטער זייט אויב דו גיסט נישט - גיט ער אויך גארנישט. און יעדער צד ווארט צו הערן וואס דער צווייטער וועט זאגן. דערציילט מען אז דער וואס האט געדארפט געבן א האלב האט געזאגט פאר זיין חבר מיט כבוד: כבודו זאל אנהויבן. האט ער אים געענטפערט: נו, נו... ס'איז דאך "קרעים תלביש - נו, מה".
"שמע לאביך" - חכמת חיים קעגן השכלה
שְׁמַע לְאָבִיךָ זֶה יְלָדֶךָ וְאַל־תָּבוּז כִּי־זָקְנָה אִמֶּךָ׃ (כב) - הער צו צו דיין פאָטער וואָס האָט דיך געבאָרן, און פאַראַכט נישט ווען דיין מוטער איז אַלט געוואָרן.
עס זענען דאָ מיידלעך וואָס האָבן חתונה ווען אין דער האַנט האָבן זיי שוין אַן אַקאַדעמישן דיפּלאָם ("תואר"). און מען זאָגט צו זיך אַליין: רבונו של עולם, מיין באָבע האָט געהאַט אַ סך מער חכמת חיים. זי האָט געוואוסט ווי זיך צו פירן, געוואוסט ווי צו פירן די ווירטשאַפט אין שטוב, געוואוסט ווי צו מכבד זיין דעם מאַן, געוואוסט ווי צו דערציען די קינדער - זי האָט געוואוסט אַלץ, אָן קיין שום תואר. אין תימן האָט מען נישט באַקומען קיין תוארים, נישט אין קיין פאַקולטעט אין צנעא און נישט אין ערגעץ, און פונדעסטוועגן האָט מען אויפגעשטעלט אַ בית לתפארת, און אַלץ איז געווען געשטעלט ווי עס דאַרף צו זיין. און היינט - זי האָט געלערנט, באַקומען אַ תואר, אַן אויפגעקלערטע, און דאָ קומט זי זיך נישט אויס און דאָ ווייסט זי נישט וואָס צו טאָן מיטן קינד. וואָס איז געשען? די אַלגעמיינע השכלה פֿון די קלוגע פרויען פאַרמאָגט גאָרנישט וואָס זאָל לערנען ווי אַזוי צו לעבן ריכטיק.
די באָבע האָט קוים געהאַט געלט, אָבער זי האָט געוואוסט ווי אַזוי זיך אומצוגיין דערמיט. היינט זעט מען יונגע פּאָרפֿעלקער וואָס גייען אַריין אין אַזאַ מינוס וואָס מען פאַרשטייט נישט ווי זיי זענען אָנגעקומען אַהין: "איך האָב געקויפט דאָס און געקויפט דאָס". פאַרוואָס האָסטו געקויפט? מיין באָבע וואָלט נישט געקויפט סיידן זי האָט געוואוסט אַז זי האָט געלט אין דער האַנט, ממש אין דער האַנט. "איך האָב גענומען אויף אויסצאָל און געמיינט אַז איך וועל זיך מסדר זיין, און עס האָט געדאַרפט אַריינקומען געלט" - אונדזערע זיידעס און באָבעס האָבן נישט גענומען אויף אויסצאָל; וואָס זיי האָבן געוואוסט אַז מען האָט, האָט מען געקויפט. "איך וועל וואַרטן נאָך אַ חודש-צוויי, איך וועל אָנזאַמלען נאָך אַ ביסל און קויפן. האָב איך נישט אָנגעזאַמלט - וועל איך נישט קויפן". די פאַקולטעט פונעם לעבן, די לימודים דאָרט זענען צומאָל פיל מער מצליח ווי פֿון יעדער אַנדערער פאַקולטעט. פרעג וואָס זי האָט געלערנט - אַ צווייטן תואר אין עקאָנאָמיק (כלכלה); אפשר "קלקלה" מיט אַ קו"ף, ווייל צו שפּייזן און פירן די שטוב קען זי דאָך נישט. און פאַרשטייט זיך אַז דאָס איז נישט דווקא ביי איר, נאָר ביי אים פּונקט דאָס זעלבע. דער יסוד איז איינער: צומאָל איז די חכמת חיים פיל בעסער פֿון יעדער חכמה און השכלה וואָס מען לערנט זיך אויס. און דאָס איז "אל תבוז כי זקנה אמך" - פאַראַכט נישט איר עלטער און איר חכמת חיים, וואָס זיי זענען פיל טייערער און וויכטיקער ווי די חכמה וואָס דו מיינסט אַז דו פאַרמאָגסט.
ווען די עלטערן ווערן צו אַ לאַסט
נאָך ערקלערט רבינו יונה: פאַראַכט נישט אירע רייד כאָטש זי איז אַלט און איז אַ לאַסט אויף אַנדערע. וואָרום פיל מאָל ווען מיר באַקומען פֿון עמעצן האָבן מיר אַן אָפּשאַצונג צו אים, אָבער ווען יענער דאַרף אָנקומען צו אונדז - ווערט זיין כבוד פאַרמינערט אין אונדזערע אויגן. חז"ל זאָגן אַזוי וועגן אַ תלמיד חכם: לכתחילה איז ער ביים עם הארץ ווי אַ כלי זהב; האָט ער גערעדט מיט אים - ווי אַ כלי כסף; האָט ער הנאה געהאַט פֿון אים - ווי גלאָז; דאַרף ער אָנקומען צו אים - איז ער שוין ווי אַ כלי חרס. דאָס הייסט, אין דעם מאָמענט וואָס אַ תלמיד חכם דאַרף אָנקומען צום עם הארץ, הייבט דער עם הארץ אָן פילן אַ וויכטיקייט: "אַפילו דער און דער רב דאַרף מיר האָבן". דאָס איז אַ טבע אין אַ מענטש, אַז ווען עמעצער דאַרף אָנקומען צו אים פילט ער אַ גדלות איבער אים. און אַזוי אויך גיט אַ מענטש כבוד פאַר זיין מוטער אַלע יאָרן וואָס ער דאַרף זי האָבן און זי איז פלינק און טעטיק; אָבער אין דער רגע וואָס די מוטער איז אַלט געוואָרן און זי איז די וואָס דאַרף אָנקומען צו זיין הילף, ליידער האָט ער אַ נטיה איר צו פאַראַכטן. אויף דעם זאָגט דער פּסוק: אל תבוז כי זקנה אמך - כאָטש היינט איז זי צו אַ לאַסט און דו קענסט נישט געניסן פֿון איר הילף, זאָלסטו זי נישט פאַראַכטן.
און די מצודת דוד לייגט צו אַן אַנדער טעם: פאַראַכט איר נישט, כאָטש דער שטייגער פֿון פרויען איז צו פיל רעדן אָן שכל.
די מנהגים פֿון דער מוטער - "דאָס איז שוין נישט פאַר אונדזער דור"
דער מלבי"ם ערקלערט: "שמע לאביך זה ילדך" - ער באַפעלט דעם זון אַז ער זאָל צוהערן און אָננעמען די געזעצן פֿון חכמה פֿון זיין פאָטער, און ער זאָל נישט מורא האָבן טאָמער האָט דער פאָטער אים מנחיל געווען אַ זאַך פֿון פאַלשקייט, און ווי דער רמב"ן שרייבט אַז עלטערן לאָזן נישט קיין פאַלשקייט בירושה פאַר זייערע קינדער; "זה ילדך" - ווער עס האָט דיך געבאָרן וועט דיר נישט איבערגעבן קיין ליגן. און די מנהגים זאָל ער מקבל זיין פֿון דער מוטער, ווייל אין יענע צייטן איז דער זון אויפגעוואַקסן אינדערהיים און עס זענען נישט געווען קיין חינוך מוסדות, און די הויפּט הנהגה פלעגט מען באַקומען פֿון דער היים. און אויף דעם הייסט עס: פאַראַכט נישט די מנהגים צוליב דעם וואָס דיין מוטער איז אַלט געוואָרן.
און דאָ זאָגט דער מלבי"ם אַ וואונדערלעכע זאַך. עס זענען פאַראַן מענטשן וואָס זאָגן: "ריכטיק, אַמאָל איז דאָס געווען גוט, דאָס איז געווען אַמאָליקע שטייגערס, דאָס זענען מנהגים וואָס זענען דעמאָלט געווען אָנגענומען. היינט איז אַ נייער דור, היינט גייט דאָס אַנדערש, עס פּאַסט שוין מער נישט. דרך ארץ און כבוד - דאָס איז געווען שיין פאַר די אַלטע, היינט איז אַלץ מער פֿריי". און נאָך אַלערליי אַזעלכע פאַרדרייטע אויסדרוקן. און מיר קענען דאָך די מציאות: מען האָט אַראָפּגעוואָרפן דעם צאַם, עס איז נישטאָ קיין דרך ארץ, קיין כבוד פאַר יענעם, קיין כבוד פאַר עלטערע לייט. און אויב מען מאַכט אַ באַמערקונג - וועט מען דיר זאָגן: "דאָס איז נישט דער יונגער דור, היינט אויב דו וועסט זיך נישט אַזוי פירן וועט מען דיך צעטרעטן". אַלץ איז אויסגעהאַלטן, טו וואָס דיר שמעקט, ווייל אויב נישט וועט מען טרעטן אויף דיר. אויף דעם זאָגט דער פּסוק: אל תבוז כי זקנה אמך. זאָג נישט "דאָס זענען אַמאָליקע מנהגים, פֿון אַלטע לייט, היינט זענען פאַראַן נייע מנהגים".
"איך בין פֿון די פאָרגעשריטענע"
מען דערציילט אַז דער מלבי"ם איז אַמאָל געפאָרן אויף דער באַן, און איינער פֿון די משכילים האָט אים באַגעגנט. עס איז געווען די צייט פֿון שחרית, און יענער האָט געזען ווי ער נעמט אַרויס די תפילין און לייגט זיי אָן. האָט דער משכיל געעפנט אויף אים אַ פּאָר אויגן: "דער מלבי"ם לייגט תפילין? איך האָב געמיינט אַז דער רב איז פֿון די פאָרגעשריטענע". ווייל דער מלבי"ם איז דאָך געווען אַ גרויסער בעל השכלה, און יענער האָט געהאַלטן אַז ער האַלט זיך נישט ביי מנהגים וואָס זייער צייט איז שוין אָפּגעלאָפן. האָט אים דער מלבי"ם געזאָגט: זייט מיר מוחל, כבודו, דווקא איר האַלט זיך נאָך ביי הנהגות וואָס זענען פאַרעלטערט. איך בין פֿון די פאָרגעשריטענע, וואָרום "מתחילה עובדי עבודה זרה היו אבותינו" - און כבודו ציט ווייטער זייער וועג; בעת וואָס מיר, "עכשיו קירבנו המקום לעבודתו". איך בין פֿון די פאָרגעשריטענע, און כבודו געהערט נאָך צו די עובדי עבודה זרה.
דער נפש פון די משכילים
און ביי אן אנדער געלעגנהייט האט איינער פון די גדולי ישראל געזאגט בדרך צחות: עס שטייט אז יוסף האט געהייסן די מצרים זיך מל'ען - זיי זענען געקומען בעטן פון אים עסן, און ער האט זיי געזאגט אז זיי זאלן זיך מל'ען און דעמאלט באקומען. און די מפרשים שמועסן דערין, פון ווען אן דארף א גוי זיך מל'ען און וואס האט יוסף געוואלט פארדינען דערמיט, און עס איז פאראן דארט א גאנצער ביאור. אבער בדרך צחות האט ער געזאגט: יוסף קען דאך דעם נפש פון די משכילים. קומסטו צו א משכיל און זאגסט אים אז עס איז דא אזא און אזא אידישער מנהג - "לאז מיר אפ פון אלטמאדישע מנהגים". אבער אויב דו זאגסט אים: "עס זענען דא גוים וואס פירן זיך אזוי און אזוי" - "טאקע? וואו? דער אינקא שבט? זיי האבן זיך אזוי געפירט מיט טויזנטער יארן צוריק? און מען האט געפונען נאך אן אלטן שבט וואס האט זיך אזוי געפירט? און אויך די כינעזער פירן זיך שוין אזוי טויזנטער יארן? וואס הערט מען דא!" - און ער נעמט עס גלייך אן מיט ביידע הענט. זאג אים אז דאס איז א אידישע זאך - איז עס אלטפרענקיש; אבער א מנהג פון א גוי נעמט ער אן בשמחה. וואס האט יוסף געטאן? ער האט זיי געזאגט אז די מצרים זענען געמלט. און ווען מען וועט קומען זאגן "מל'ען? וואס פאלט דיר איין?" - וועט מען זיי ענטפערן: "וואס רעדסטו, אפילו די מצרים אין אלטן מצרים האבן דערקענט אין דער וויכטיגקייט פון מילה!" - "אה, יא? אויב אזוי לאז איך מיר אויך מל'ען".
און הרב גרוזמאן האט דערציילט, אז ווען ער האט געוואלט געבן א שיעור אין פרקי אבות אין דער אוניווערסיטעט, האט ער געוואוסט אז אויב ער וועט שרייבן "פרקי אבות - די חכמה פון די תנאים", וועלן בלויז איינצלנע מענטשן קומען. וואס האט ער געטאן? ער האט אנגעשריבן: "די חכמה פון טשאנג טשונג טשאנג - די 2000 יאריקע אלטע חכמה". מענטשן זענען געקומען צום שיעור, און ער האט זיי פארגעלערנט פרקי אבות, נאר ער האט אביסל געביטן דעם לשון. און די מענטשן האבן הנאה געהאט עד אין לשער: ווערטער פון חכמה, ווערטער פון שכל, טיפע לאגיק. ביז איינער האט אים געזאגט: איין מינוט, שטייט דאס נישט אויך אין פרקי אבות? עס איז דא דארט עפעס ענליך. האט ער אים געזאגט: יא, דער גאנצער שיעור וואס איך האב אייך פארגעלערנט איז כולו פרקי אבות! ווארום ווען מען וואלט פון פאראויס געזאגט פאר א מענטש "פרקי אבות", וואלט ער געענטפערט: לאז מיר אפ פון די אלע אבות.
און אזוי איז אויך היינט: זאגסט אים אן הלכה - נעמט ער עס נישט אן; זאגסט אים "אין א פארשונג וואס איז געמאכט געווארן אין אוניווערסיטעט" - איז דאס שוין מקובל. און וויפיל מחקרים זענען פאראן היינט, וואס מארגן קומט א נייער מחקר און ווארפט עס אינגאנצן אפ? און פארוואס איז א מחקר חשוב'ער ביי דיר פון דברי תורה? זאגסט אים "מען האט געטראפן אין ארכעאלאגיע אזוי און אזוי" - וואספארא התרגשות: "מען האט געפונען אז עס איז באמת געווען א קעניג מיטן נאמען אחאב!". וואס פעלט מיר אויס דאס צו דערציילן, שטייט דאס דען נישט אין תנ"ך? נאר וואס דען, דער תנ"ך איז ביי אים נישט מקובל. "מען האט געפונען א שארבל ביי גראבונגען", "מען האט געפונען די מויערן פון יריחו וואס זענען איינגעזונקען" - און פון יעצט אן גלייבט ער שוין. און ווי שטארק צייגט דאס אז דער מענטש איז א מחוסר אמונה! אויף דעם ווערט געזאגט: אל תבוז כי זקנה אמך. פאראכט נישט די מנהגים פון דער מוטער און זאג נישט אז דאס זענען אלטע און פארצייטישע מנהגים; נעם זיי אן, און זאג נישט אז זיי זענען נישט נוגע צום היינטיגן דור - ווייל זיי זענען זיכער נוגע פאר יעדן איינציגן דור.
דער מענטש האט זיך נישט געביטן
אמאל האט מען געפרעגט הרב נויגערשל: מיר זענען דאך א פארגעשריטענער דור, און תפילין וואס מען בינדט אויפן האנט, און א ציצית וואס מען וויקלט זיך איין דערין, און א קלף מיט עטליכע אותיות אויף דער טיר - זעען זיי דיר נישט אויס ווי אלטמאדישע מנהגים? מיר געפינען זיך דאך אינעם 21'סטן יארהונדערט, אפשר וואלט בעסער געווען א דיגיטאלישע מזוזה וואס פיפסט ווען מען קומט נאר צו צו איר? האט ער אים געזאגט: זייט מיר מוחל, האט איר זיך היינט אויסגעליידיגט? האט ער אים געענטפערט: יא. האט ער אים געזאגט: און איר האלט נישט אז דאס איז אן אלטמאדישער מנהג? מיר זענען דאך אין א פארגעשריטענער וועלט, און עס שיינט אייך לאגיש אז אינעם 21'סטן יארהונדערט גייט א מענטש אריין אין בית הכסא, זאל מיר מוחל זיין פארן אויסדרוק, און ליידיגט זיך אויס און רייניגט זיך און גיבט ארויס זאכן פון זיין קערפער?
און ער האט צוגעלייגט: טייערער פריינט, דער מענטש האט זיך נישט געביטן קיין כי הוא זה פון ווען ער איז באשאפן געווארן ביז היינטיגן טאג. און אז די תורה גיבט אונז אנווייזונגען וויאזוי אויסצוגלייכן דעם מענטשנ'ס נפש - דער נפש האדם האט זיך דאך נישט געביטן און דעם מענטשנ'ס קערפער האט זיך נישט געביטן. וואס יא האט זיך געביטן? די דרויסנדיגע באדינגונגען. דאס וואס אמאל האט מען געקאכט אויף קוילן און היינט קאכט מען אויף אן עלעקטרישן אויוון - טוישט דאס דען עפעס אינעם מענטשנ'ס יסודות'דיגן כראקטער, אין זיינע דרכים פון תיקון און אין זיינע דרכי עבודה? אמאל האט מען זיך געגאלט מיט א גאלמעסער און היינט מיט א גאל-מאשינקע, אמאל האט מען אראפגענומען האר מיט וואקס און היינט מיט אן אנדער מאשינדל - דאס איז דער גאנצער שינוי. אבער צי האט זיך דען עפעס געביטן אין דער מענטשליכער נאטור און אין זיינע מדות? ווען מען ליינט די דברים אין דער תורה, און מען זעט די ווערטער פון חז"ל, און מען קוקט אויף וואס עס קומט היינט פאר - אלעס איז פונקט דאס זעלבע. שרי אלפים ושרי מאות, "חַבְרֵי גַּנָּבִים", "כֻּלּוֹ אֹהֵב שֹׁחַד וְרֹדֵף שַׁלְמֹנִים" - ישעיהו הנביא שילדערט ממש אונזער דור! עס איז שוין געווען אין די פארגאנגענע דורות, כבר היה לעולמים. און אויב דער מענטש האט זיך נישט געביטן, פארוואס מיינסטו אז מען דארף אן אנדערע תורה און אן אנדערן סדר היום? דער זעלבער סדר היום וואס איז דעמאלט באשטימט געווארן אויסצוגלייכן דעם מענטש - איז באשטימט אים אויסצוגלייכן היינט. און דאס איז "וְאַל־תָּבוּז כִּי־זָקְנָה אִמֶּךָ".
צום סך-הכל:
אין די דאזיגע פסוקים שטעלט שלמה המלך אוועק דריי מדריגות אין דער עבודה פונעם מענטש. די העכסטע פון זיי - א חכם לב, וואס זיין הארץ אליין ווערט ביי אים א קאמפאס צום גלייכן וועג, אזוי ווי דוד המלך וואס זיין הארץ האט אים געקלאפט נאכן שניידן דעם עק פונעם מאנטל. ווער עס איז נאך נישט אנגעקומען אהין - "שמע אתה בני וחכם": ער זאל אנשפיצן אן אויער און זיין גרייט צו מקבל זיין, ווייל דאס איז דער איינציגער וועג צו שטייגן, און איר תכלית איז דער תיקון הלב, וואס דאס איז דער יסוד פון דער תועלת פון חכמה. און ווער עס איז אפילו צו דעם נישט אנגעקומען - זאל ער זיך צום ווייניגסטנס דערווייטערן פון זלילה וסביאה, ווייל תאוה און חכמה זענען צרות איינע פאר דער צווייטער, און ווער עס האט דא הנאה פון יעדן תענוג עסט אויף זיין אייגן פלייש, און דער סוף פון א סובא וזולל איז צו ווערן פארארעמט סיי בגשמיות און סיי ברוחניות. און צום לעצט ווארנט דער פסוק: שמע לאביך ואל תבוז לאמך הזקנה - פאראכט נישט די חכמת החיים און די מנהגים פון די דורות, ווייל דער מענטש האט זיך נישט געביטן זינט ער איז באשאפן געווארן, און די זעלבע תורה וואס האט אים דעמאלט אויסגעגליכן, גלייכט אים אויס אויך היינט.