פתיחה
מיר געפֿינען זיך אינמיטן אַ מהלך פֿון תוכחה און מוסר וואָס דער פֿאָטער זאָגט פֿאַר זײַן זון. פֿאַר אונדזערע פּסוקים זענען געווען די ווערטער "אל תמנע מנער מוסר", "אתה בשבט תכנו ונפשו משאול תציל" - און יעצט קומט שלמה המלך מפרט זײַן: וואָס אין דער אמת'ן זאָל דער פֿאָטער זאָגן צום זון? וואָס איז דער תּוכן פֿונעם מוסר? די פּסוקים פֿאַר אונדז הייבן אָן מיט חיזוק און שמחה, און פֿון דאָרט גייען זיי אַריבער צום עכטן נסיון פֿונעם יונגן בחור: דער נסיון פֿון דער גלייכגילטיקער הצלחה פֿון די רשעים אויפֿן מאָמענט, און צום ענטפֿער וואָס ליגט אין דער אחרית.
"בני אם חכם לבך" - די שמחה פֿונעם פֿאָטער
בְּנִי אִם חָכַם לִבֶּךָ יִשְׂמַח לִבִּי גַם אָנִי׃ (טו) - מײַן זון, אויב דײַן האַרץ וועט קלוג ווערן, וועט אויך מײַן האַרץ פֿריילעך זײַן.
וואָס מיינט "גם אני"? רבנו יונה ערקלערט דאָס לויטן פּסוק "פקודי ה' ישרים משמחי לב". ווען דער זון איז חכם לבו, איז ער דאָך בשמחה מיט דער תורה, און ער האָט אַן אייגענע שמחה - און ממילא בין "איך אויך" בשמחה. וואָרום וואָס פֿאַר אַ גרעסערע שמחה האָבן עלטערן מער ווי צו זען זייערע קינדער גליקלעך? אויב די חכמת הלב מאַכט פֿריילעך דײַן האַרץ, איז דאָך זיכער אַז "ישמח לבי גם אני" - מײַן האַרץ וועט אויך פֿריילעך זײַן.
דער גר"א ערקלערט די זאַך אויף אַ מער אינערלעכן אופֿן: דער טאַטע און זײַן זון זענען פֿון איין שורש. ווען דער זון ווערט קלוג און פֿרייט זיך, אַפֿילו אויב ער אַנטפּלעקט דאָס נישט אויף קיין שום פֿאָרעם פֿונדרויסן און מ'דערקענט עס גאָרנישט, פֿרייט זיך דאָס האַרץ פֿונעם טאַטן אויטאָמאַטיש. דער גר"א ברענגט אַ משל פֿון אַ מאַגנעט-שטיין וואָס מ'שנײַדט אים אין צווייען: ווען איין טייל באַוועגט זיך, באַוועגט זיך דער צווייטער אויך, אַפֿילו ער געפֿינט זיך ווײַט ביזן עק וועלט. אַזאַ מאַגנעט קענען מיר הײַנט נישט, אָבער דער גר"א באַצײַגט אויף אַ מציאות וואָס מען האָט געקענט אין זייער צײַט - אַז ווען מען האָט דאָ אַ זאַך, מאַכט עס אַן השפּעה אויף זײַן אַנדער חלק וואָס געפֿינט זיך ערגעץ אַנדערש.
הײַנט רופֿט מען אַזאַ דערשײַנונג "טעלעפּאַטיע" - "טעלע" מיינט פֿון דער ווײַטנס, אַזוי ווי טעלעפֿאָן און טעלעקינעזיס, אַריבערפֿירן מחשבות פֿון דער ווײַטנס. פֿיל מאָל הערט מען פֿון צווילינג אָדער פֿון שוועסטער וואָס זענען זייער נאָענט: "איך האָב געהאַט אַ זייער שלעכט געפֿיל" - און עס ווײַזט זיך אויס אַז פּינקטלעך אין יענער שעה איז די אַנדערע געווען אין אַ קאַר-עקסידענט און איז געראַטעוועט געוואָרן בחסדי שמים. בײַ צווילינג טרעפֿט זיך דאָס זייער אָפֿט, גלײַך ווי זיי זענען צווילינג-נשמות וואָס שפּירן איינע די אַנדערע. די דאָזיקע זאַך ערקלערט דער גר"א אויף אַ פֿאָטער און זון. און אַזוי איז זײַן ביאור: "בני אם חכם לבך" - אַפֿילו אויב דו אַנטפּלעקסט נישט די חכמה פֿונדרויסן מיט רייד, נאָר דו האָסט אַן אינערלעכע שמחה אין דײַן האַרצן, "ישמח לבי גם אני" - איך שפּיר דאָס פֿון זיך אַליין, כאָטש עס איז גאָרנישט ניכר פֿונדרויסן; ווײַל דער זון איז דאָך ווי אַ שטיק פֿונעם פֿאָטער, און וואָס עס גייט איבער אויפֿן זון שפּירט זיך אויך בײַ די עלטערן.
חכם לב - אַ פֿולקאָמע שליטה
דער מלבי"ם שטעלט דעם פּסוק אין זײַן קאָנטעקסט: דאָס איז דער מוסר וואָס דער פֿאָטער זאָגט צום זון. און וואָס מיינט "חכם לבך"? מיר האָבן שוין פֿריִער מבאר געווען אַז די חוקי החכמה זענען די דינים פֿון איסור און היתר לויט דער תורה און מוסר, און אַזאַ זאַך נעמט מען נישט אָן פֿון אַ לערער - סײַ דען דער לערער אַליין האָט עס מקבל געווען פֿון משה מסיני. דאָס הייסט, פֿאַר די חוקי החכמה זענען נישטאָ קיין לאָגישע ראיות. און דאָס "האַרץ", ווי מיר האָבן שוין עטלעכע מאָל געזאָגט, ווײַזט אויף אַ פֿולקאָמע ממשלה - דאָס האַרץ איז דער וואָס הערשט איבער דעם גאַנצן מענטשליכן גוף.
"חכם לבך" באַטײַט דעריבער אַז דאָס האַרץ איז אָנגעקומען צו אַזאַ הויכער דערגרייכונג, אַז עס פֿאַרמאָגט אַ גאַנצע שליטה איבער אַלע תאוות און איבער אַלע גלוסטענישן. בלשון פֿונעם מלבי"ם: ביז די ציורים פֿון די תאוות און פֿונעם יצר הייבן שוין מער נישט אויף דעם קאָפּ זיך אויפֿצוהייבן, און די מלחמה אין זײַן גײַסט איז באַרויִגט געוואָרן. ער שלאָגט זיך שוין מער נישט, ער איז שוין אָנגעקומען צו אַ מקום מבטחים - זײַן האַרץ קאָנטראָלירט די תאוות און די רצונות, און ער האָט אַ קלאָרע ידיעה אין דעם תפקיד פֿונעם מענטש אויף דער וועלט, אינעם דרך הישר און אינעם דרך המוסר.
און דער מלבי"ם דאַווקע מדייק בלשון: גיט אַכטונג אַז דאָ שטייט "חכם לבך" - "ישמח לבי". קעגנאיבער דעם שטייט אין אַן אַנדער אָרט "בן חכם ישמח אב" - דאָרטן איז דער זון אַ חכם אָן אַ האַרץ, און אויך בײַם פֿאָטער "ישמח אב" אָן אַ האַרץ. אָבער בײַ אונדז איז די חכמה אינעם האַרץ, און דערפֿאַר ברענגט זי שמחה אינעם האַרצן: "ישמח לבי", און נישט סתּם "ישמח אב". פֿאַרוואָס? ווײַל ווען ער איז בלויז אַ בן חכם, און איז נישט אין דער בחינה פֿון חכם לב, האָט דער פֿאָטער נישט קיין שמחת הלב נאָר בלויז שמחה. שמחת הלב איז אַ פֿולקאָמע שמחה, אַן אינערלעכע שמחה - און זי קומט נאָר ווען עס איז פֿאַראַן "חכם לבך".
און דער הסבר איז: בלויז חכמה בעלמא - קען דער מענטש נאָך אַלץ פֿאַרקריכן פֿונעם דרך החכמה. ער האָט משיג געווען חכמה, אָבער ער קען חלילה אויך פֿאַרקריכן, און מען האָט שוין געזען אַזעלכע זאַכן אין דער היסטאָריע. קעגנאיבער דעם, ווער עס האָט משיג געווען חכמת לב, וואָס דאָס איז אַ פֿולשטענדיגע הערשאַפֿט איבער אַלע תאוות, דאָס איז אַן ענין פֿון זיכערקייט - פֿון דאָרט פֿאַלט מען שוין נישט אַראָפּ. דאָס איז אַ מדריגה וואָס דער מענטש קאָנטראָלירט אינגאַנצן אַלע זײַנע תאוות און רצונות, און פֿון דעם גייט מען שוין נישט אַראָפּ. דערפֿאַר בײַ אַ בן חכם בלויז - שטייט "ישמח אב", און דאָס איז נישט קיין גאַנצע שמחה, ווײַל ווער ווייסט וואָס מאָרגן קען ברענגען.
מען דערציילט אויפן סטייפּלער אַז מען האָט אים געזען דאַוונען מיט טרערן. האָט מען אים געפרעגט אויף וועמען ער דאַוונט, האָט ער געענטפערט: איך דאַוון אויף מיין חיימ'קע - און זיין כוונה איז געווען אויף רבי חיים קאַניעווסקי. האָבן זיי אים געזאָגט: רבי, רבי חיים נעמט דאָך שוין אויף דעם עולם - ער איז שוין דעמאָלט געווען אַ בן פופציג אָדער זעכציג יאָר, מענטשן קומען צו אים, נעמען ברכות און פרעגן אים שאלות. האָט ער זיי געזאָגט: נו, און וואָס דען? אַ טאַטע דאַרף נישט דאַוונען אויף זיינע קינדער אַ גאַנץ לעבן? דער אויבערשטער זאָל זיין צו זייער הילף, זיי זאָלן זיין מתמיד אין תורה, זיי זאָלן אויסוואַקסן לאילני רברבי, און דער אויבערשטער זאָל זיי היטן פון יעדן מכשול און טעות. דער סטייפּלער, ווען זיין זון איז שוין געווען פון די גדולי הדור, דאַוונט נאָך אַלץ אויף אים. דאָס הייסט: אַ פולקאָמע שמחה איז דאָ נאָר ווען דער זון איז אַ חכם לב. אויב זיין זון איז אַ חכם - האָט דער פאָטער אַ שמחה, אָבער דאָס איז נאָך נישט קיין שמחת לב. אָבער אויב דאָס האַרץ פונעם זון איז קלוג, ער הערשט איבער אַלע זיינע תאוות און רצונות, און ער האָט נישט קיין אינערלעכע מלחמות - זאָגט דער פאָטער: "ישמח לבי גם אני", אויך ביי מיר איז פאַראַן אַ פולע שמחה, אַ גאַנצע שמחה, און דאָס איז די שמחת הלב.
"ותעלוזנה כליותי" - אַ שמחה וואָס ברעכט אויס אויף אַרויס
וְתַעְלֹזְנָה כִלְיוֹתָי בְּדַבֵּר שְׂפָתֶיךָ מֵישָׁרִים׃ (טז) - און מיינע נירן וועלן זיך פרייען, ווען דיינע ליפן וועלן רעדן יושר.
דורך דעם וואָס דיין האַרץ איז קלוג, רעדן דיינע ליפן מישרים - זיי רעדן יושר. רבינו יונה ערקלערט: דאָס האַרץ פרייט זיך כסדר, ווייל דאָס האַרץ שפּירט און ווערט נתעורר מער פון אַלע אַנדערע אברים; און ווען דו רעדסט מישרים, איז די שמחה פונעם האַרצן נאָך גרעסער ביז זי ווירקט אויך אויף אַרויס. וואָס איז די דאָזיקע השפעה אויף אַרויס? "ותעלוזנה כליותי". דער געוויינטלעכער אויסדרוק פון שמחה איז אינעם האַרצן; און ווען מען קומט צו "תעלוזנה כליותי" - איז דאָס שוין העכער און ווייטער. דאָס הייסט: וויבאַלד דו רעדסט מישרים, ברענגסטו אין מיר אַזאַ שמחה אַז אַפילו מיינע נירן פרייען זיך.
און דער מלבי"ם ערקלערט דעם חילוק צווישן שמחה און עליזה, אַזוי ווי אינעם פּסוק "פן תשמחנה בנות פלשתים פן תעלוזנה בנות הערלים" - און דאָרט האָט ער אַ ביאור אינעם פשט פאַרוואָס דאָ שטייט פלשתים און דאָ ערלים, פאַרוואָס דאָ תשמחנה און דאָ תעלוזנה. אָבער פאַר אונדז איז גענוג דער כלל: שמחה איז אַן אינערלעכע שמחה, און עליזה איז שוין טאַנצן פון שמחה - אַ שמחה וואָס ברעכט אויס אויף אַרויס. און דאָס איז דער טייטש: ווען דיינע ליפן רעדן מישרים, זאָגן נאָר די פּאַסיקע און ערלעכע זאַכן, וואָס דאָס נעמט זיך פון דער חכמת הלב - באַגנוגענען זיך מיינע נירן נישט מיט שמחה, נאָר זיי יובילירן ממש.
"אל יקנא לבך בחטאים"
אַל יְקַנֵּא לִבְּךָ בַּחַטָּאִים כִּי אִם בְּיִרְאַת ה' כָּל הַיּוֹם׃ (יז) - זאָל דיין האַרץ נישט מקנא זיין אין די זינדיקע, נאָר אין דער יראת ה' אַ גאַנצן טאָג.
מען דאַרף באַמערקן אַז דער אות טי"ת איז מיט אַ דגש: "חַטָּאִים" - דאָס זענען די מענטשן וואָס זינדיקן, און נישט "חטאים" אָן אַ דגש וואָס איז אַ שם עצם, דער חטא אַליין. אַזוי ווי מען זאָגט "גמל" - די בהמה, און "גַּמָּל" - דער וואָס פירט איר; "חמור" - דער אייזל, און "חַמָּר" - דער אייזל-טרייבער. אַזוי אויך "חַטָּאִים" - די וואָס באַגייען די חטאים. אויב אַזוי, "אל יקנא לבך בחטאים" - זאָלסט נישט מקנא זיין אין דער הצלחה פון די רשעים.
און וואָס מיינט "יקנא לבך"? דייק'נט דער מלבי"ם: עס שטייט "בַּחטאים" - מיט אַ בי"ת. ווען קנאה קומט מיט אַ בי"ת, מיינט דאָס אַ מענטש וואָס איז מקנא די מעלה פון זיין חבר און גלוסט צו זיין ווי ער. ווייל דער אויסדרוק קנאה האָט נאָך אַ באַדייט: "אל קנא" - ער איז מקנא, נוקם און באַצאָלט. אָבער דאָ איז נישט די כוונה זיך אָפּצורעכענען מיט זיי און מקנא זיין די קנאת ה' אין זיי; עס שטייט נישט "יקנא לבך לַחטאים", נאָר "בַּחטאים". תמיד ווען עס קומט מיט אַ בי"ת, איז די כוונה אַז מען וויל זיין ווי ער - אַ געוויינטלעכע קנאה: איך בין מקנא דיין שררה, דיין מעמד, דיין געלט, און איך וויל אַז איך זאָל אויך האָבן. און דאָס איז דער פאַרווענדונג צום זון: דו זעסט די חטאים מצליח זיין אויף דער וועלט, זיי האָבן געלט, שררה און כבוד - זאָלסט זיי נישט מקנא זיין. "כי אם ביראת ה' כל היום".
פּאָזיטיווע קנאה: קנאת סופרים
אין וואָס יאָ פּאַסט צו מקנא זיין? ווען מען זעט יראי ה' טאָן געוויסע זאַכן, און מען זאָגט: ווען וועל איך אויך זוכה זיין? הלוואי זאָל איך אויך אַזוי האָבן, הלוואי זאָל איך אויך אַזוי טאָן. מען קען זען אַ ביישפּיל: נאָכדעם וואָס מען האָט אַרויסגעגעבן אַ ספר, האָבן כאָטש צוויי מענטשן געזען אַז ס'איז מעגלעך און האָבן אויך אַרויסגעגעבן אַ ספר. מען האָט זיך געפרייט מיט זיי און אַפילו געהאָלפן - אָבער ווען זיי האָבן געזען אַז אַ מענטש קען אַרויסגעבן אַ ספר און "לא בשמים היא", האָט דאָס זיי געגעבן אַ שטופּ: איך וויל אויך. עס איז באַקאַנט אַ מעשה מיט אַ מענטש וואָס איז אָנגעקומען מסיים צו זיין דעם ש"ס צוליב דעם וואָס ער האָט געזען דעם מענטש וואָס האָט רייניק געמאַכט דעם בית המדרש, און ער האָט געלערנט אין שיעור בקביעות און געמאַכט אַ צווייטן מאָל אַ סיום הש"ס. האָט ער געזאָגט צו זיך: דער שמש פונעם בית המדרש קען, און איך וואָס האָב געלערנט אין ישיבות קען נישט אָפּגעבן קיין צייט און זוכה זיין צו מסיים זיין דעם ש"ס? האָט ער זוכה געווען, אָפּגעגעבן צייט און מסיים געווען דעם ש"ס. דאָס איז קנאת סופרים וואָס מערט חכמה - אַ ריכטיקע קנאה, וואָס ברענגט דעם מענטש צו אַנטדעקן אין זיך: דו ביסט אויך מסוגל, עס איז נישט אין הימל, אויב יענער קען, קען איך אויך. דאָס איז די פּאָזיטיווע קנאה וועגן וועלכער דער פּסוק רעדט: "כי אם ביראת ה' כל היום".
נעגאַטיווע קנאה: צוריקהאַלטן אָדער פאַרקלענערן
ווידער, ווען א מענטש איז מקנא מיט א שלעכטער קנאה, זאגט ער: אזוי ווי אים קען איך נישט, דאס איז אן אנשטרענגונג, איך האב נישט קיין כח. און דעמאלט טוט ער איינע פון צוויי: אדער ער פרובירט אפצוהאלטן זיין חבר פונעם גוטן מעשה - ווייל כל זמן יענער טוט גוטס און איך נישט, שטעלט דאס מיך אראפ אין א שלעכט ליכט; און דאס איז א שרעקליכע און שוידערליכע מעגליכקייט. אדער - און דאס איז א ווייניגער שרעקליכע מעגליכקייט - ער פארקלענערט יענעמ'ס גוטע מעשה: "נו, ער האט מסיים געווען ש"ס צוויי מאל? אויב איך וואלט געלערנט אזוי ווי אים, וואלט איך מסיים געווען פיר מאל! לאז געמאכט, גמרא לערנט מען נישט אזוי, מען פלפלט זיך נישט; איך לערן שטייט, איך האב נאך נישט געענדיגט קיין האלב מסכתא, אבער איך פרוביר צו פארשטיין". וואס האט ער דא געטאן? וויבאלד ער וויל נישט פאדערן פון זיך אליין, מאכט ער אוועק וואס זיין חבר טוט, און אזוי פטור'ט ער זיך פון דעם דראנג זיך אנצושטרענגען. און דאס איז א טעות.
דאס איז וואס דער פסוק זאגט: ווען דו זעסט א רשע וואס האט הצלחה - זאלסטו נישט מקנא זיין און נישט זאגן איך וועל אויך אזוי טון; נאר "ביראת ה' כל היום" - זאלסט מקנא זיין מענטשן וואס זענען יראי ה', זאלסט זאגן: ער קען, בין איך אויך מסוגל, שטרענג זיך אן און טו השתדלות, און זאלסט אויך ווערן אזוי ווי אים. און דאס איז בעצם וואס מיר האבן געזאגט: דאס איז דער חכם לב. ווער עס האט א ממשלה איבער זיין הארץ, איבער אלע תאוות און רצונות, ער ווייסט וואו אנצווענדן די קנאה אויפן פאזיטיוון אופן, און וואו זי נישט צו באנוצן אויפן נעגאטיוון אופן.
"כי אם יש אחרית"
כִּי אִם יֵשׁ אַחֲרִית וְתִקְוָתְךָ לֹא תִכָּרֵת׃ (יח) - ווייל עס איז פאראן אן אחרית, און דיין האפענונג וועט נישט אפגעשניטן ווערן.
רש"י ערקלערט אז "אם" דא ווערט גענוצט אלס לשון פון "אשר" - דאס הייסט: צוליב דעם איז דא אן אחרית און א האפענונג פאר דיר. דאס איז נישט קיין שאלה "צי איז דא אן אחרית", נאר אזוי ווי "כאשר", "באשר", צוליב דעם. עס וועט זיין פאר דיר א גוטע אחרית, ווייל ווען דו ביסט מקנא איינעם וואס טוט גוטס, איז דא א שאנס אז דו וועסט אויך לערנען פון אים און טון גוטס. "ותקוותך לא תיכרת" - "תיכרת" איז א לשון פון אפגעריסן ווערן; עס וועט נישט זיין א מצב אז דו וועסט בלייבן אן האפענונג, נאר אדרבה, דו וועסט האבן א פאזיטיווע האפענונג ווען דו ביסט מקנא די וואס טוען גוטס און ציסט זיך נאך זיי. אויך רבנו יונה זאגט אז "אם" דא איז נישט קיין אם פון ספק, נאר אזוי ווי "אם יהיה לבער קין", "אם רחץ ה' את צואת בנות ציון", "כי אם שישו וגילו עדי עד" - אין דער באדייטונג פון "כאשר".
דער מלבי"ם ערקלערט אז אין דעם פסוק ווערט געגעבן א טעם אויף די פריערדיגע ווערטער: איך האב דיר געזאגט זאלסט נישט מקנא זיין אין דער הצלחה פון די חטאים - פארוואס? ווייל זייער הצלחה איז "יציצו כמו עשב". און וואס פארוועלקט דאס ערשטע ווען די זון קומט ארויס? די גראזן. און וואס וואקסט דאס ערשטע? אויך די גראזן. ביים ערשטן רעגן פארדעקט די ווילדע גראז דעם גאנצן הויף, און ווען די זומער-טעג קומען אן איז עס דאס ערשטע צו פארוועלקן און פארטריקנט ווערן. אזוי שפראצן די רשעים ווי גראז - זאלסט זיי נישט מקנא זיין. אויב מען זאגט דיר: קוק ווי פלוני האט הצלחה - האב געדולד, באלד וועסטו זען אז דאס גאנצע איז לופט. אזוי ווי עס איז געווען בשעתו מיט א פארטיי וואס איז געבויט געווארן אויף שנאה, און יעדער איז אריינגעפאלן אין א דרוק - און צום סוף איז דערפון גארנישט געבליבן. און אזוי אויך שרון וואס האט אויפגעשטעלט קדימה, און יעדער איז געלאפן זיך אנשליסן, און זיי האבן געהאט דרייסיג מאנדאטן - און וואס איז היינט געבליבן פון די מאנדאטן? א קנאקער נאליק, גארנישט. א זאך וואס ווערט געבויט אין איין רגע, ווערט חרוב אין איין רגע.
ווידער, ווען א פארטיי ווערט געבויט איבער יארן - און מען רעדט דא נישט צי גוט צי נישט גוט, נאר בלויז פונעם געדאנק - בלייבט די זאך עקזיסטירן; עס קענען זיין עליות און ירידות, אפילו א ירידה צו צוועלף מאנדאטן, אבער זי שטייט. אבער ווען א זאך איז געבויט אן קיין אידעאלאגיע, נאר אויף "בענקלאלאגיע" - אז דער גאנצער ציל איז נאר אריינצוגיין אין כנסת און באקומען א פאסטן אין דער רעגירונג - דעמאלט פרעגט מען אים: וואס זענען דיינע מיינונגען? און ער ענטפערט: זאג מיר וואס דו ווילסט הערן און איך וועל דיר זאגן מיינע מיינונגען. פאר דער התנתקות? מיר זענען דערפאר. דערקעגן? מיר זענען דערקעגן. א סופערמארקעט פון דעות: דו ווילסט פרומע - האבן מיר; דו ווילסט פרייע - האבן מיר; דו ווילסט ספארט - האבן מיר; דו ווילסט מעדיע - האבן מיר. עס איז נישטא קיין אידעאלאגיע, נישטא קיין ליניע - און אזא זאך האלט זיך נישט אויס אויף דער לאנגער צייט; עס שפראצט ווי גראז און פארוועלקט ווי גראז. אבער ווער עס האט אן אידעאלאגישע ליניע, קען זיין אז אמאל איז ער געווען ביי אכטצן און דערנאך ביי זעקס - אבער ער בלייבט עקזיסטירן, עס איז פאראן א שטארקער קערן וואס האלט זיך שטענדיג, ווייל עס איז פאראן אן אידעאלאגיע הינטער דעם געדאנק וואס ער פירט.
אויף דעם זאגט דער פסוק: זאלסט זיך נישט איבערנעמען פון דער הצלחה פון די רשעים, "אל יקנא לבך בחטאים" - פאר די חטאים איז נישטא קיין אחרית, אזוי ווי עס שטייט "אחרית רשעים נכרתה". וואס איז אן אחרית? דאס איז דער ענדע-ציל, דער סוף-שטריך. וואס בלייבט פון זיי? גארנישט, תוהו, אפיס אפסים. "כי אם ביראת ה' כל היום" - אבער ווער עס איז אין יראת ה' א גאנצן טאג, "כי אם יש אחרית". עס קען זיין אז אויף א געוויסן שלב זעט אויס ווי די צדיקים זענען דערנידערט און גערודפ'ט און אפילו געשטעלט אויסער דעם געזעץ, אזוי ווי ביי אונזער ענין וואס ווער עס לערנט תורה ווערט פאררעכנט פאר א פארברעכער מיט א קרימינאלן פלעק. אין דייטשלאנד מעג מען לערנען תורה, און אין די אראבישע לענדער מעג מען לערנען תורה, אבער דא - אדער גייסטו אין מיליטער אדער ביסטו א קרימינאל מיט א פלעק אויף דיין גאנצן לעבן. זאלסט זיך דערפון נישט דערשרעקן: "כי אם יש אחרית". צום סוף ווייסן מיר אלע ווער עס וועט בלייבן און ווער עס וועט מנצח זיין.
תקווה און תוחלת
דער מלבי"ם ערקלערט דעם חילוק צווישן תקווה און תוחלת. תקווה - מען האפט אז אזוי וועט זיין; דאס הייסט עס איז נישט זיכער. תוחלת - אויף דעם איז דא א זיכערע הבטחה, מען קוקט ארויס אויף דער זאך. "תוחלת ממושכה מחלה לב": ווען א מענטש קוקט ארויס אויף א קלארער זאך, און ווען זי קומט נישט אן, ווערט ער צעבראכן אויף שברי שברים און זיין הארץ ווערט קראנק. ווידער ווען עס איז נאר פאראן א תקווה, און מען פרעגט דיר "וועט עס זיין אדער נישט?", און דו ענטפערסט "איך האף" - אויב די זאך קומט נישט אן, ווערסטו נישט צעבראכן.
דא, "ותקוותך לא תיכרת", רעדט זיך פון ענינים פונעם עולם הזה. פארוואס הייסט דאס תקווה? ווייל די ענינים פון דער וועלט האט קיינער דיר נישט צוגעזאגט. עולם הבא איז צוגעזאגט: טו מצוות - איז דיר פארזיכערט עולם הבא. אבער אויף דער וועלט, קען זיין אז דו וועסט טון מצוות און זיין א צדיק און דו וועסט נישט זיין קיין עושר; עס איז נישטא קיין הבטחה אז דו וועסט האבן דא אלעס גוטס. דערפאר הייסן די ענינים פונעם עולם הזה "תקווה". און דער פסוק זאגט: אפילו די תקווה וואס דו האפסט אין די ענינים פונעם עולם הזה, וואס איז נישט פארזיכערט - אויך זי וועט נישט אפגעשניטן ווערן; דער הקדוש ברוך הוא וועט דיר דאס אויך געבן. זאלסט נישט מקנא זיין אין די חטאים, נאר אין יראת ה' כל היום; אויף דעם זאלסטו האפן און אויף דעם זאלסטו ארויסקוקן, ווייל צום סוף איז דאס דער וועג וואס וועט האבן הצלחה.
"גיי מיטן שטארקן צד"
איין מאל איז א איד געקומען צום חפץ חיים און געזאגט אז ער ווייסט שוין מער נישט וואס צו טאן קעגן די כופרים אין זיין שטאט. ער האט מיט זיי שווערע מלחמות און ער שפירט אז ער קען שוין נישט מער; סיי די עניני הקהילה זענען אריינגעפאלן אין זייערע הענט, און סיי די ראשי הקהל זענען באשטימט געווארן פון זייער זייט. פעסטונג נאך פעסטונג פאלט אריין אין די הענט פון די משכילים און רשעים, און ער האט שוין מער נישט קיין כחות צו קעמפן. האט אים דער חפץ חיים געזאגט: דער כלל איז ביי אונז - ווען צוויי צדדים קריגן זיך און מען ווייסט נישט וועלכע שטעלונג צו נעמען, דארף מען גיין מיטן שטארקן צד, מיט דעם וואס צום סוף וועט ער מנצח זיין. האט דער מענטש געמיינט אז ער הערט נישט גוט, און געפרעגט: וואס, זאגט מיר דער רבי צו גיין מיט זיי אין שפאן? האט אים דער חפץ חיים געזאגט: ניין, קוק גוט אריין. קעגן וועמען קריגן זיי? קעגן דיר? האבן זיי עפעס פערזענליך קעגן דיר? זיי קעמפן קעגן דעם אויבערשטן און זיין משיח, קעגן דער תורה, קעגן זאכן שבקדושה, קעגן אלעס וואס דער בורא עולם שטעלט פאר. יעצט מאך אליין דעם חשבון: ווער וועט מנצח זיין? ווער וועט דא בלייבן? אויב דער קדוש ברוך הוא וועט מנצח זיין - גיי מיטן קדוש ברוך הוא; און אויב זיי וועלן מנצח זיין - גיי מיט זיי. גיי מיט די מנצחים, גיי מיט די שטארקע; נאר טראכט גוט ווער עס איז דא באמת דער שטארקער. (די מעשה ווערט דערציילט אויך אויפן הרב כהנעמאן.)
טאקע יעצט קען זיין אז די תורה איז דערנידערט און יראי ה' זענען פאראכט, אבער ווער וועט מנצח זיין צום סוף? ווער וועט דא בלייבן נאך אלעם? ווער זענען די וואס שפראצן ווי גראז און פארדארן ווי גראז? די רשעים. און צום סוף וועלן די צדיקים שיינען ווי א ליכטיגקייט אויף אייביג און לייכטן ווי די שטערנס אין הימל, און זיי וועלן בלייבן אויף אייביג. טא באשליס אליין מיט וועמען עס לוינט זיך צו גיין. דאס איז: "בני, אל יקנא לבך בחטאים".
א חינוך-יסוד: דחיית סיפוקים
וואס שלמה המלך זאגט דא איז א גאר וויכטיגער יסוד אין חינוך, ווייל א קינד איז גענויגט זיך צו לאזן פארפירן פון א מאמענטאלער הצלחה. א קינד זיצט אין קלאס, ווארפט ארויס א ווארט, יעדער לאכט און יעדער איז צופרידן. ער ווייסט גאנץ גוט אז אויף דעם באקומט מען אן עונש, אז אויף דעם וועט מען אים ארויסשיקן פון קלאס - ער ווייסט אלעס. אבער וואס איז שטארק ביי אים? דער יעצטיגער מאמענט. אין דער רגע וואס ער האט ארויסגעזאגט א ווארט, אלע האבן געלאכט, ער האט באקומען אויפמערקזאמקייט - ער האט עס באקומען במזומן. זאלט איר וויסן אז איינע פון די שווערסטע זאכן איז צו פירן קינדער מיט א "באצאלונג" אויף א לאנגן טערמין. יעדער מלמד און יעדער טאטע-מאמע ווייסט דאס: "טא דאס, און מאמי וועט דיר מאכן א מבצע אויף פיר חדשים" - פיר חדשים ביי א קינד איז אן אייביגקייט. א מבצע - מאקסימום ביזן סוף וואך; און ווי מער ער וואקסט קען מען עס פארלענגערן. פאר א קינד איז שווער צו דחיית סיפוקים, אפצושטופן די באלדיגע הנאה. עס זענען דא מענטשן וואס זענען געבליבן קינדער, אבער אן ערוואקסענער מענטש ווייסט צו זאגן: טאקע עס גלוסט זיך מיר זייער שטארק, אבער עס לוינט זיך נישט, מען צאלט דערפאר א טייערן פרייז. א קינד וועט דאס טאן אפילו ווען ער ווייסט אז ער וועט צאלן א פרייז.
און ווי אזוי ווענדט זיך שלמה המלך צום זון? קודם כל: "אל תמנע מנער מוסר", "אתה בשבט תכנו ונפשו משאול תציל". און דאן - "בני אם חכם לבך ישמח לבי גם אני", "ותעלוזנה כליותי בדבר שפתיך מישרים". גיט אכטונג: מען הייבט אן מיט חיזוק און עידוד. זאג פארן קינד: ווען דו זאגסט גוטע זאכן, ווען דו פירסט זיך אויף שיין - האסטו נישט קיין מושג וואס פאר א שמחה דו מאכסט מיר, ווי גליקליך איך בין. און הערשט דערנאך קומט די שוועריקייט: דאס קינד ווערט צוגעצויגן נאך תאוות, רצונות און גשמיות, און די עניני עולם הזה וואונקען אים. דערפאר איז דער דרך החינוך און דער מסר: "אל יקנא לבך בחטאים כי אם ביראת ה' כל היום, כי אם יש אחרית ותקוותך לא תיכרת".
פארן קינד דארף מען ווייזן פאר די אויגן: אט האט פלוני געהאלטן פון זיך און געפילט אזוי און אזוי - און וואס איז געווארן פון אים? גארנישט, ווייל זיין גאנצע מחשבה איז געווען "איך וועל האבן און איך וועל האבן". און לעומת זה אלמוני וואס איז געווען גרייט צו אינוועסטירן, און אויפן מאמענט האט אויסגעזען ווי ער פארדינט גארנישט דערפון - און קוק אן היינט וויפיל א נאמען און כבוד ער האט און וויפיל ער איז מצליח. מען דארף ווייזן פארן קינד ביישפילן אז דער באלדיגער רווח לוינט זיך נישט: דו ווילסט נישט זיין ווי פלוני, דו ווילסט זיין ווי אלמוני, וואס איך געדענק וויפיל ער האט אינוועסטירט און יעצט שניידט ער די פירות. און פארשטייט זיך אז מען רעדט דא פון מענטשן וואס זענען נישט קיין שומרי מצוות; אויף שומרי מצוות טאר מען נישט רעדן קיין לשון הרע, און אפילו ווען עס איז לתועלת - איז בעסער נישט. אבער דער יסוד איז קלאר: ווען דאס קינד זעט עס מיט די אייגענע אויגן, איז אים פיל גרינגער עס אריינצונעמען אין זיך ווי ווען מען זאגט אים סתם "עס לוינט זיך דיר" און "אזוי וועסטו זיין א וואויל קינד", בשעת ער פרעגט ביי זיך אין הארצן: וואס גיט מיר דאס? ווען איך האב געטאן זאכן וואס פאסן נישט האב איך גלייך הנאה געהאט, און דו רעדסט מיט מיר וועגן עפעס וואס גיי ווייס וואס עס וועט זיין. דערפאר: איבערצייג אים אז "יש אחרית ותקוותך לא תיכרת" - ווער עס גייט אין דרך ה', וועט צום סוף נאר מצליח זיין.
צום סך-הכל:
די פיר פסוקים פאר אונז זענען דער תמצית פונעם פאטערס מוסר צו זיין זון. "בני אם חכם לבך" - עס איז נישט גענוג בלויז חכמה, וואס פון איר קען מען נאך פארקריכן, נאר חכמת לב, א פאלקאמע שליטה אויף די תאוות, און בלויז זי געבערט ביים פאטער א גאנצע שמחה, א שמחת לב. "ותעלוזנה כליותי" - ווען די אינעווייניגסטע חכמה ווערט פארוואנדלט אין אן ערליכן, גלייכן רעדן, ברעכט די שמחה אויס העכער אלע גרעניצן. "אל יקנא לבך בחטאים" - די קנאה אליין איז נישט פסול; די שאלה איז אין וועמען מען מקנא איז: קנאת סופרים אין יראי ה' מרבה חכמה, בעת וואס קנאה אין דער הצלחה פון די רשעים מאכט בלויז דעם מענטש קלענער און דערנידערט אים. "כי אם יש אחרית" - די הצלחה פון די רשעים איז ווי גראז וואס שפראצט און ווערט פארדארט, אבער פארן צדיק איז פארהאן אן אחרית און זיין האפענונג וועט נישט אפגעשניטן ווערן. און דאס איז אויך דער חינוך-יסוד: אנצוהייבן מיט חיזוק, אויסלערנען אפצושטופן באלדיגע הנאות, און ווייזן פארן קינד בחוש אז דער באלדיגער רווח לוינט זיך נישט, און אז צום סוף איז דער וואס גייט אין דרך ה' דער וואס וועט מנצח זיין.