הקדמה: משלי כ"ג - פון מוסר הלב ביז חינוך הבנים
אינעם שטיקל פאר אונז גייט שלמה המלך אריבער פון דער אלגעמיינער עצה פון מקבל זיין מוסר און דעת צום גאר פראקטישן אויספיר דערפון: חינוך הבנים. ערשט ווענדט ער זיך צום מענטש אליין - ווי אזוי ער זאל שולט זיין אויף זיין הארץ און מקרב זיין די חוקי החכמה צו זיין פארשטאנד; און גלייך דערנאך ווענדט ער זיך צום טאטן - ווי אזוי ער זאל זיך פירן מיטן נער וואס איז נאך נישט מסוגל אויפצונעמען הויכע "אמרי דעת". די צוויי ענינים זענען איינגעבינדן איינער אינעם צווייטן, און ביידע שטייען אויף איין יסוד: מען האלט נישט קיין מענטש אויפן גוטן וועג מיט כח, נאר מיט א פארבינדונג.
"הביאה למוסר לבך" - פארוואס דאס הארץ, און פארוואס דאס אויער?
הָבִיאָה לַמּוּסָר לִבֶּךָ וְאׇזְנְךָ לְאִמְרֵי־דָעַת׃ - ברענג דיין הארץ צום מוסר, און דיין אויער צו רייד פון דעת.
צוויי אברים ווערן דא דערמאנט, און יעדער איינער קעגנאיבער זיין ענין. דער מוסר קומט אויסצומסר'ן דעם מענטש און אויסצוגלייכן זיין וועג, דערפאר איז ער געצילט צום הארץ: נעם דיינע אלע תאוות, גיב זיי מוסר און גלייך זיי אויס. אבער די דעת - דער עסק התורה - איז געצילט צום אויער, ווייל איר ענין איז נישט דווקא א מלחמה מיט דער תאווה, נאר דער עצם לימוד התורה און איר קליטה, צו וועלכער דער מענטש דארף צונייגן זיין אויער.
דער מלבי"ם ערקלערט נאך א טיפקייט: אפילו אויב דער מענטש האט מקבל געווען מיט זיינע אויערן די חוקי החכמה פון זיינע רבי'ס - און מיר האבן שוין געלערנט אז די חוקי החכמה קען מען נישט פארשטיין פון זיך אליין, נאר מען מוז זיי מקבל זיין פון די רבנים און פונעם נביא - איז דאך נאך אלץ נישט פאראן קיין זיכערקייט אז ער וועט גיין אויף דעם וועג. ווייל קעגנאיבער דער חכמה שטייט די תאווה. א מענטש זאגט: טאקע לויט די חוקי התורה, לויטן יושר און עהרליכקייט, אזוי דארף מען טון - אבער מיין הארץ ציט אויף אן אנדער ריכטונג, מיינע תאוות ציען צו אנדערע פלעצער. דאס איז דער גרעסטער קעגנער צו דער חכמה.
און דער כוח הממשלה אינעם מענטש, ווי דער מלבי"ם האט אונז שוין מסביר געווען עטליכע מאל, איז דאס הארץ. דאס הארץ איז דער צענטער און ער איז דער מושל. און די פראבלעם איז אז אינעם הארץ הערשן זיי אויף ביידע זייטן בייטווייז: אמאל הערשן אין אים די חוקי החכמה און אמאל הערשן אין אים די תאוות, ברצוא ושוב. אמאל ווערט ער געצויגן צו זיינע הנאות און אמאל צום עסק התורה. דאס איז דער שטענדיגער קאמף, דאס איז יצר הטוב און יצר הרע. ווען דער דאזיגער כוח המושל וואלט שטענדיג געגאנגען לויט די חוקי החכמה - וואלטן מיר געווען צדיקים א גאנצע צייט אן קיין אויפהער; אבער מיר ווייסן דאך אז עס איז דא א קאמף.
דערפאר גיט אונז שלמה אן עצה: "ואוזנך לאמרי דעת". וואס זענען אמרי דעת? די חוקי החכמה פאר זיך אליין ווערן נישט געכאפט אינעם שכל, און זיי האבן נישט קיין שכל'דיגע מופתים און באווייזן; אבער ווער עס גייט לויט זיי און פירט זיי אויס, און צום סוף פארבינדט ער זיך צו זיי - דערגרייכט צו א מדרגה פון דעת, א קלארע ידיעה און אן אמת'ע הכרה. וואס פריער האט מען אים געזאגט "נעם מקבל זיין פון דיינע רבי'ס, דאס איז אן אקסיומע", נאכדעם וואס ער וועט פארטיפן דערין וועט ער שוין אנקומען צו דעת. און דאס איז די עצה: גיי צו יענע מענטשן וואס האבן קונה געווען מיט זייער פארשטאנד די חוקי החכמה, וואס האבן געזען מיט זייערע געפילן די השגחת ה' אויף דער וועלט, וואס פארשטייען אז סוף האדם למיתה און אז די חוקי החכמה זענען דער אבסאלוטער אמת - ביי זיי איז דאס שוין דעת, א קלארע ידיעה. נייג צו דיין אויער צו זיי, און דעמאלט וועסטו מצליח זיין זיך צו איבערצייגן, און דעמאלט וועסטו מצליח זיין צו האנדלען לויט די חוקי החכמה און נישט לויט דער תאווה.
מקרב זיין די זאכן צום פארשטאנד - און נישט "ווייל אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט"
מיר האבן שוין מסביר געווען און געגעבן דערויף פילע משלים, אז דער ריכטיגער דרך פארן מענטש איז נישט צו טון סתם "ווייל אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט", נאר אדרבה - מקרב זיין די זאכן צום דעת: צו פארשטיין פארוואס עס לוינט זיך מיר וואס דער אויבערשטער האט געהייסן. און לכאורה זענען פאראן אזעלכע וואס וועלן זיך רעגן: וואס הייסט "עס לוינט זיך מיר"? וואס ביסטו, אן אינטערעסאנט? איך טו ווייל דער אויבערשטער האט געהייסן, אפילו אויב מען וועט מיר זאגן אז פאר דער מצווה באקומט מען גיהנום - טו איך, ווייל דאס איז רצון ה'. און דאס איז גאר נישט ריכטיג. די תורה וויל אז דו זאלסט טון מיט שמחה, און אז דו זאלסט מקרב זיין די זאכן צו דיין אייגענעם דעת.
זעט דאס ביי יעקב אבינו. דער מלאך זאגט אים אז עס איז געקומען די צייט ארויסצוגיין פון בית לבן. וואלט ער דאך געדארפט זאגן פאר זיינע ווייבער: דער מלאך האט געהייסן, מיר גייען אוועק. אבער ער טוט נישט אזוי. ער רופט זיי צום פעלד און הייבט אן זיי איבערצוצייגן ווי שלעכט עס איז זיי דארט, וויפיל זיי ליידן, וויפיל דאס גאנצע פארבלייבן לוינט זיך נישט. און ערשט נאכדעם וואס זיי קומען אליין צום אויספיר און זאגן אים: ריכטיג, ביסט גערעכט, ס'איז אונז נישט גוט דא, מען דארף גיין - ערשט דעמאלט לייגט ער זיי צו אז דער אויבערשטער האט אויך אזוי געזאגט, אזוי האט מיר געזאגט דער מלאך אלוקים. און זיי ענטפערן: אויב אזוי, טו וואס דער אויבערשטער האט געהייסן. און דארף מען דען די אמהות הקדושות איבערצייגן? ער וואלט דאך געקענט זאגן "דער מלאך האט געהייסן" און זיי וואלטן זיך גלייך געפאקט; גוט צי נישט גוט, ס'לוינט זיך צי נישט - וואס מאכט דאס אויס? נאר מען לערנט אונז דא, אז אפילו ווען דער אויבערשטער וויל א זאך פון די אמהות הקדושות, זארגט ער אז די זאכן זאלן מסביר ווערן כראוי, כדי זיי זאלן פארשטיין: עס לוינט זיך אונז, רצון ה' שטימט איבערגאנץ מיט אונזער רצון. ווי הערליך איז דאס.
און אויב דו וועסט זאגן, אפשר איז דאס בלויז ביי די אמהות און נישט ביי די אבות - קוק אויף יעקב אליין. ווען דער מלאך איז געקומען צו אים, וואס זאגט ער אים? "ראיתי את כל אשר לבן עושה לך" - יעקב, דו ליידסט דא, ס'איז דיר שלעכט, ס'לוינט זיך דיר נישט צו בלייבן, און דערפאר "עתה קום צא". דארף מען דען יעקב'ן איבערצייגן? יא. דער הקדוש ברוך הוא לערנט אונז אז דער דרך איז שטענדיג אויפן אופן פון "משכני אחריך נרוצה": גיב דעם מענטש די פארשטאנד אז דאס איז גוט פאר אים און ס'לוינט זיך אים, און דעמאלט וועט ער זיך איבערצייגן. נישט צו זאגן "אזוי זאגט די תורה, אן קיין הסברים, מיר זענען קנעכט און מיר פאלגן". אדרבה - אלעס וואס דו קענסט מקרב זיין צו דיין דעת און זיך איבערצייגן אז ס'איז גוט פאר דיר, טו, און זאג: ווי וואונדערבאר איז אז דער רצון ה' שטימט מיט מיין רצון.
דאָס איז די כוונה פֿונעם פסוק. דו ווילסט שולט זײַן אויפֿן האַרץ און עס מכניע זײַן? דאָס האַרץ ציט צו תאוות, און דאָס איז דער כוח הממשלה; און פֿון דער צווייטער זײַט שטייען די חוקי החכמה וואָס ווערן נישט פֿאַרשטאַנען מיטן שכל. זאָגט דיר שלמה: "ואוזנך לאמרי דעת" - דעת איז שוין אַ זאַך וואָס מען פֿאַרשטייט מיטן שכל, אַ ידיעה. פּרוּוו צו זען, צו פֿאַרשטיין און אַרײַננעמען אין זיך ווי גוט דאָס איז פֿאַר דיר, וויפֿיל דו וועסט מצליח זײַן אויב דו גייסט לויט די חוקי החכמה. טו זיי נישט מקיים זײַן בלויז ווי אַ טרוקענער חוק, ווײַל דערמיט מאַכסטו זיך שווערער די מלחמת היצר. אַפֿילו אויב לכאורה שטעלט דיר דער וועג אָפּ געוויסע הנאות - זאָלסטו וויסן אַז דאָס איז דאָס בעסטע פֿאַר דיר, און די מאָמענטאַלע הנאות ברענגען נישט קיין עכטע הצלחה.
אַן אזהרה פֿאַר עלטערן: צוואַנג שאַפֿט אַ ריחוק
עס זענען דאָ מענטשן וואָס נעמען דאָס קינד אין בית הכנסת אין אַ יונגן עלטער, זעקס אַ זייגער אינדערפֿרי: שטיי אויף, פֿוילער, מען שטייט אויף צו דער תפילה מיט שמחה - און שלעפּט אים מיט. און אין בית הכנסת אוי וויי אויב ער הייבט אויף דעם קאָפּ פֿונעם סידור, די גאַנצע צײַט ווײַזט ער אים מיטן פֿינגער: וווּ האַלט מען? האָסט אויפֿגעהויבן דעם קאָפּ? און דער פֿאָטער איז צופֿרידן: פֿיר קינדער גייען מיט אים, קיינער מאַכט אים נישט קיין בושות, אַלע זיצן פֿון אָנהייב תפילה ביזן סוף. און דערנאָך קוקט ער אויפֿן אברך וואָס זײַן קינד קומט נאָר אַ מאָל, זיצט פֿיר מינוט און גייט אַרויס, און זאָגט אים: הער אויס, דאָס איז נישט קיין פּנים, דאָס איז נישט קיין הנהגה, דאָס קינד וועט מזלזל זײַן אין דער תפילה, זעץ אים אַוועק און ווײַז אים. דער מענטש איז אַ טיפש און אַ שוטה. פֿאַרוואָס? ווײַל אין יענעם מאָמענט האָסטו אפֿשר נחת - ער איז געזעסן און געדאַוונט - אָבער וואָס האָסטו געשאַפֿן בײַ אים? אַ ריחוק, אַ שנאה צו דער תפילה, אַן אומװילן; און בײַ דער ערשטער געלעגנהייט ווען ער וועט קענען אַנטלויפֿן פֿון בית הכנסת, פֿון דער כיפה און פֿון דער רעליגיע - וועט ער דאָס טאָן. און דאָס פּאַסירט, און אויף אַ גרויסן פֿאַרנעם.
אַלע די וואָס האָבן מחנך געווען זייערע קינדער מיט אַ כוח'דיגן וועג און נישט דורך אַ וועג פֿון פֿאַרבינדונג - פֿאַרלירן זיי. זאָג פֿאַרן קינד: דו ביסט נישט מחויב צו קומען אין בית הכנסת; קום ווען דו שפּירסט אַז דו ווילסט, און אַז דו קומסט - קום מיט שמחה. גיב אים דאָס געפֿיל אַז בית הכנסת איז אַן אָרט פֿון שמחה. און ווער עס זאָגט "דו מאַכסט מיר בושות" - זאָל ער זיך פֿרעגן וואָס אינטערעסירט אים באמת, דער חינוך פֿונעם קינד צי זײַנע אייגענע בושות. דאָס האַרץ טוט וויי ווען מען זעט אַזעלכע קינדער, ווײַל מען קען זיי שוין זען איצט ווי זיי וועלן אויסזען אין פֿינף יאָר אַרום: ווי די כיפה ווערט אַלץ קלענער ביז זי ווערט נעלם, און דערנאָך זעט מען אים בכלל נישט, און עס איז אַפֿילו נישטאָ ווער עס זאָל זאָגן קדיש אויף דעם פֿאָטער, ווײַל דער זון איז אַזוי ווײַט אַוועקגעפֿאַלן אַז קיינער טראַכט נישט פֿון אים.
דערפֿאַר זאָגט דיר שלמה: "ואוזנך לאמרי דעת". לייג אַרײַן אין האַרצן ווי וואונדערבאַר עס איז עבודת ה', וויפֿיל אַ גוט לעבן זי גיט מיר דאָ אויף דער וועלט, אין עולם הזה. און דאָס זעלבע איז מיט די קינדער - דערנענטער זיי מיט חיבה און ליבשאַפֿט, און דעמאָלט וועלן זיי באמת גיין אין דרך ה'. אָבער זאַכן וואָס ווערן געטאָן מיט כוח, און אַפֿילו לגבי זיך אַליין - "דאָס איז רצון ה' און דערפֿאַר טו איך עס" - ווי לאַנג קען מען זיך אַזוי האַלטן? עס קומט אַ שטופֿע וווּ דער מענטש וואַרפֿט אַלץ אַוועק. גיי שריט נאָך שריט, און טו זאַכן פֿון גאַנצקייט.
פֿיל טעכטער, טעכטער פֿון בעלי תשובה, קומען און פֿרעגן: הרב, איך פֿיל אַ דערשטיקונג. איך דאַוון שחרית, מנחה, איך האָב געהערט אַז עס זענען דאָ וואָס זאָגן אויך מעריב און איך דאַוון מעריב, און איך זאָג שיר השירים און פרק שירה און נאָך. און מען פֿרעגט זיי: ווער האָט פֿאַרלאַנגט פֿון דיר דאָס אַלץ? דו ביסט אַ פֿרוי, און לויט דער שיטה פֿון הרב עובדיה יוסף איז דיר גענוג תפילת שחרית - ברכות השחר, קריאת שמע און שמונה עשרה, און דאָס איז אַלץ. דו ווילסט מחמיר זײַן ווי די שיטה פֿון הרב בן ציון אבא שאול און דאַוונען אויך מנחה? פֿיל פֿריִער אַז דו ביסט שוין פעסט געשטעלט אין שחרית, אַז דו טוסט עס מיט הנאה און מיט שמחה, און אַז דו ביסט נפשיות'דיג גרייט מקבל צו זײַן נאָך - דאַן קבל אויף זיך נאָך אַ זאַך. און ווען דו וועסט פֿילן אַז דאָס איז אויך מיט שמחה און דײַן נפש גלוסט נאָך אַ חיזוק, קבל אויך מעריב. אָבער נעמען אַלץ אויף איין מאָל? און וואָס זאָגט זי צום סוף? "הרב, דער אמת איז אַז עס זענען דאָ טעג וואָס איך טו גאָרנישט. איך האָב נישט קיין כוח, איך פֿיל אַ מידקייט, און אַפֿילו ברכות השחר עפֿן איך נישט". צי וויל דען דער הקדוש ברוך הוא אַז דו זאָלסט זיך דערשטיקן? אויב דאָס איז נישט דײַן חיוב - פֿאַרוואָס זאָלסטו דאָס נעמען? דאָס איז דאָך די עצה פֿונעם יצר: נעם נאָך און נאָך, דאָס איז אַ סגולה פֿאַר דעם און דאָס פֿאַר אַ זיווג הגון, ביז עס ווערט אָפּגעשטויסן די נפש פֿונעם מענטש. אַזוי זעט מען פֿיל בײַ בעלי תשובה: אין איין טאָג ווערט ער אַ ריזיגער צדיק, און נאָך צוויי חדשים פֿליט ער אַוועק ווײַט, און אַ מאָל ערגער ווי ער איז געווען פֿאַרן תשובה טאָן. דערפֿאַר "אוזנך לאמרי דעת" - ברענג די זאַכן נאָענט צום דעת און טו זיי פֿון שמחה. בײַם הקדוש ברוך הוא איז מער באַליבט אַ ביסל מיט שמחה, איידער אַ סך פֿון אונטער דערשטיקונג.
"אל תמנע מנער מוסר" - צוויי פֿירושים
אַל־תִּמְנַע מִנַּעַר מוּסָר כִּי־תַכֶּנּוּ בַשֵּׁבֶט לֹא יָמוּת׃ - האַלט נישט צוריק פֿון אַ יונג מוסר, ווײַל אויב דו וועסט אים שלאָגן מיטן שטעקן וועט ער נישט שטאַרבן.
רבנו יונה טײַטשט אויס: ווער נישט דערשראָקן אַפֿילו אויב דער יונג וועט האָבן צער. דו דאַרפֿסט נישט מורא האָבן און לייגן אַכט אויף יעדן צער וואָס וועט אים געשען צוליב דעם מוסר וואָס דו גיסט אים, וואָרום ער וועט נישט שטאַרבן פֿון דעם. דאָס הייסט, דער פּסוק קומט נישט זאָגן "גיב אים שטאַרקע קלעפּ", נאָר "האָב נישט קיין מורא אים צו שלאָגן" - "כי תכנו בשבט לא ימות".
דער גר"א טײַטשט אויף אַן אַנדער אופֿן: "כי תכנו בשבט לא ימות" - דורך דעם וואָס דו שלאָגסט אים מיטן שטעקן דאָ אין עולם הזה, זאָרגסטו אַז ער זאָל נישט שטאַרבן לעולם הבא. לויט רבנו יונה איז דער דגש אַז ער וועט נישט שטאַרבן פֿון די קלעפּ, און לויט דעם גר"א אַז ער זאָל נישט שטאַרבן מיט אַ מיתת הנפש; דו היטסט אים אָפּ אין עולם האמת דורך דעם וואָס דו שטעלסט אים אויס אויפֿן גלײַכן וועג דאָ, ווי מען וועט זען אינעם קומענדיגן פסוק.
און דער מלבי"ם פֿאַרבינדט דאָס צום פֿריִערדיקן פסוק: מען האָט דאָך געזאָגט "הביאה למוסר לבך ואוזנך לאמרי דעת", און אמרי דעת זענען הויכע השגות און פֿאַרשטענדענישן - און וואָס האָט אַ יונג צו פֿאַרשטיין אין אַזעלכע זאַכן? אפֿשר איז גאָר נישטאָ קיין זין צו רעדן צו אים, היות ער ווייסט נישט וואָס מוסר איז און וואָס אמרי דעת זענען? אויף דעם זאָגט דער כתוב: "אל תמנע מנער מוסר" - פֿונדעסטוועגן, האַלט נישט צוריק פֿון אים דעם מוסר וואָס פּאַסט פֿאַר אַ נער. און וואָס איז דאָס? "כי תכנו בשבט". וואָס פֿאַרשטייט אַ יונג? אַ שבט, אַ שטעקן. און עס איז נישטאָ אין דעם קיין סכנה - "לא ימות". קומט אויס אַז די זאַך איז ווײַט פֿון אַן הפסד און נאָענט צו שכר, און דערפֿאַר זאָלסטו נעמען דעם דאָזיקן וועג: אַפֿילו אויב ער פֿאַרשטייט נישט קיין הויכן מוסר און קיין דערהויבענע אמרי דעת, דעם שטעקן פֿאַרשטייט ער גאַנץ גוט.
"ונפשו משאול תציל" - דרײַ מעלות
אַתָּה בַּשֵּׁבֶט תַּכֶּנּוּ וְנַפְשׁוֹ מִשְּׁאוֹל תַּצִּיל׃ - דו וועסט אים שלאגן מיטן שטעקן, און זיין נפש וועסטו ראטעווען פונעם שאול.
זאגט דער גר"א: ווען דו מוסר'סט אים דא אויס מיט א שטעקן כדי אים אָפּצוהאַלטן פון א שלעכטן וועג, זענען פאראן דערין דריי מעלות: ערשטנס, דו אליין שלאגסט אים. צווייטנס, נאר מיט א שטעקן. דריטנס, נאר אין זיין גוף. און אויב דו וועסט דאס נישט טון, וועט ער צום סוף אנקומען אין שאול, און דארטן: נישט דו אליין וועסט אים שלאגן, נאר פיל מלאכי חבלה; און נישט מיט א הילצערנעם שטעקן, נאר מיט שווערע און ביטערע יסורים; און נישט אין זיין גוף, נאר אין זיין נפש - "ונפשו משאול תציל". קומט אויס אז ס'איז פיל בעסער צו באקומען דא קלעפ אויפן גוף, ווי איידער זיך צו מוטשען אין שאול מיט יסורים אויף דער נפש, און דאס אויף אייביג.
די גרענעצן פון שלאגן: "לעולם לא יכה אדם בנו גדול"
דא דארף מען מדגיש זיין וואס מ'האט שוין אונטערגעשטראכן עטליכע מאל, אויך ווען מען האט געלערנט "חנוך לנער על פי דרכו": יעדעס מאל וואס מען רעדט וועגן שלאגן, מוז מען געדענקען די ווערטער פון חז"ל אז קיינמאל זאל א מענטש נישט שלאגן זיין גרויסן זון ("לעולם לא יכה אדם בנו גדול"). פארוואס? וועגן "לפני עיוור לא תתן מכשול". ווען מען שלאגט א גרויסן זון, וועט ער זיך קעגנשטעלן און חוצפה'נען, און מען שטרויכלט אים אין דער עבירה פון חוצפה - און דאס איז א שרעקליכע זאך. און צומאל, אויב ער איז אן עז פנים אדער עלטער, איז ער נאך בכוח צוריקצושלָאגן. מ'האט אמאל געפרעגט א טאטן: הייבסטו אמאל אויף א האנט אויף דיין זון? האט ער געענטפערט: יא, אבער נאר פאר זעלבסט-שוץ. ווער עס גייט לויט די ווערטער פון חז"ל, וועט זיכער נישט נכשל ווערן אין דעם.
"חנוך לנער על פי דרכו" - מיינט אז יעדער קינד האט זיך זיין אייגענעם כאראקטער און זיין אייגענע הנהגה. ס'איז פאראן א קינד וואס ס'איז אן איסור גמור אויפצוהייבן אויף אים א האנט; געווענליך זענען דאס די קינדער מיט שטארקן כבוד עצמי, וואס זענען מער גייסטיג ערוואקסן, וואס ווען מען הייבט אויף אויף זיי א האנט ווערן זיי טיף באליידיגט, און דאס קען ממש חרוב מאכן. דערצו נאך: וואס הייסט א "גרויסער זון"? אמאל האט מען גערעדט פון עלטער פון פופצן יאר, שפעטער פון צוועלף, נאכדעם פון אכט - און היינט איז א "גרויסער זון" שוין ביי פיר אדער פינף יאר. אין דעם עלטער הייבט מען שוין נישט אויף קיין האנט; ס'איז פאראן אנדערע שטראפן. אויפהייבן א האנט ברענגט דאס קינד צו אנטאגאניזם, צו שנאה און דערווייטערונג פון יעדער זאך שבקדושה. ווער ס'נעמט נישט אריין דעם יסוד אין קאפ, פארלירט זיינע קינדער אין א קורצער צייט. אמאל האט מען געזען א קינד מיט חברה אויף דער גאס אין עלטער פון פופצן יאר; היינט זעט מען שוין א קינד פון אכט יאר וואס פירט זיך אויף מיט אזא חוצפה. פארוואס? דאס קינד האט נישט באקומען קיין ווארימקייט אינדערהיים, ער האט באקומען קלעפ.
ווען יא, און וויאזוי
א קינד וואס מ'רעדט ביי אים וועגן שלאגן איז א קינד ממש א קליינער, צוויי אדער דריי יאר אלט, וואס מען קען אים נאך גארנישט מסביר זיין, און מ'קען אים אויך נישט געבן קיין אנדערע שטראפן. דעמאלט איז נישטא קיין ברירה. און ס'רעדט זיך אדער פון א קליין קלעפּל, אדער - און דאס איז נאך פיל מער ראטזאם - גארנישט קיין קלאפ, נאר אנכאפן דאס קינד ביים אקסל אדער ביים אָרעם, אויף א שטייגער וואס טוט א ביסל וויי, און אים אוועקנעמען פון וואו מען וויל אים דערווייטערן. און דעמאלט פארשטייט דאס קינד.
א ביישפיל: א קינד פון א יאר מיט א האלב שפרינגט אויפן קאנאפע. דאס איז א סכנת נפשות - ס'איז דארט פאראן א טיש, און פון א קליינעם פאל קען ער פאלן מיטן קאפ, און נאך דער רפואה-באהאנדלונג אין שפיטאל קען נאך קומען א נאכט אין אויספארשונג-צימער: וואס האסטו געטון צום קינד? דו ביסט א ברוטאלער טאטע וואס שלאגט. איבערגעגעבענע עלטערן האבן דערציילט אז מ'האט זיך באצויגן צו זיי ווי צו געוואלדטאטיגע עלטערן, און מ'האט נישט "געקויפט" די מעשה אז דאס קינד איז געפאלן און צעבראכן א פוס - א שרעקליכע באציאונג ממש. נו, זאגט מען אים נישט צו טון דאס - הערט ער דען אויס? א קינד פון א יאר מיט א האלב הערט נישט אויס, און פארשטייט אויך נישט קיין דראאונגען. איז נישטא קיין ברירה נאר צו טון עפעס וואס ער פארשטייט יא: מ'כאפט אים אן ביים האנט אויף אן אופן וואס טוט א ביסל וויי, מ'נעמט אים אוועק, און מ'זאגט אים אז מ'ערלויבט בשום אופן נישט ארויפצוקלעטערן אויפן קאנאפע. איינמאל, צוויי מאל - און דאס דריטע מאל, ווען מ'זאגט אים נאר אז מען גייט אים אנכאפן און אראפנעמען, קריכט ער שוין אליין אראפ. ס'איז נישט פאראן קיין שום נויט פאר פעטש אדער קלעפ.
מען דארף וויסן: רוב מאל איז שלאגן סך הכל א וועג אויסצוגיסן איינגעהאלטענע געוואלדטאטיגקייט און כעס פונעם מענטש אליין. א מענטש ווערט אין כעס און נערוועז און לאזט זיך אויס - און וואס האט דאס דיר געגעבן? וואס האט דאס געגעבן פארן קינד? אין גאנצן האסטו אים חרוב געמאכט, געמאכט אין זיין נפש טיפע שראמען וואס ס'וועט אים זיין זייער שווער זיך פון זיי צו באפרייען.
און נישט ווי די וואס שלילן עס אינגאנצן אפ
פון דער אנדערער זייט, זאל מען נישט פארשטיין די זאכן קרום. ווען חז"ל און שלמה המלך זאגן "כי תכנו בשבט לא ימות", האלט מען בכלל נישט ווי די מיינונג פון די היינטיגע פארשער און פסיכאלאגן, וואס פארבאטן לחלוטין צו געבן א קלאפ דאס קינד און טענה'ן אז דאס קינד וועט ווערן געוואלדטאטיג. די מענטשן האבן באשאפן א געזעלשאפט אן קיין צוימער, אן קיין מוסר און אן קיין גרענעצן: די עלטערן זאגן "זיסער, איך ערלויב נישט ארויפצוגיין אויפן קאנאפע", און דאס קינד פייפט אויף זיי און טוט וואס ער וויל, און די עלטערן בלייבן הילפלאז און שוואך. אויך אין דער וועלט הייבט מען שוין אן צו קומען צום שכל און איינזען אז דער וועג ווי מ'האט געפירט אין די לעצטע יארצענדליגער איז א וועג פון נארישקייט, אינגאנצן פארדרייט, וואס האט באשאפן מאנסטערס. ווען עלטערן האבן נישט קיין שום ווארט אויפן קינד און קענען גארנישט טון, טוט דאס קינד ממילא וואס ס'שפרינגט אים אין קאפ.
מען קען ברענגען בלויז צוויי-דריי ביישפילן פון א באריכט איבער חינוך: ג'ורי לינדן-גונו, א פסיכאלאגין וואס האט דורכגעפירט אן אויספירליכן פארש-ארבעט אויף מער ווי טויזנט קינדער איבער פינף יאר, האט פארעפנטליכט די רעזולטאטן אין די ארכיוון פון קינדער-דאקטוירים און יוגנט-מעדיצין, און לויט איר מיינונג, פאר רוב קינדער איז די טענה אז פיזישע שטראף לערנט זיי אויס געוואלדטאטיגקייט אן יסוד. איינע פון די געפינסן: קינדער פון עלטער פון פיר ביז זיבן וואס זענען באשטראפט געווארן מיט א פיזישער שטראף זענען געווען די וואס האבן זיך ווייניגער געקריגט אין שולע - קינדער מיט מער אינערליכע גרענעצן. און דער US News באצייכנט, אז רוב צייטונגען אין די פאראייניגטע שטאטן בעפארצוגן צו ציטירן דווקא די טענות פון די קעגנער און נישט אירע מער באגרינדעטע אויספירן; די מעדיע איז נאך אלץ נישט גרייט אנצונעמען די אויספירן פון די פראפעסיאנאלן.
און נאך מער: ראבערט ראזעלדא, א פסיכאלאג וואס שטייט בראש פון א פארשונגס-אינסטיטוט אין א גרויסער יוגנט-אינטערנאט, האט אדורכגעקוקט הונדערטער שטודיעס און אפגעווארפן רוב פון זיי אלס אזעלכע וואס פארלאזן זיך אויף נישט-גענוגיגע דאטן אדער באציען זיך צו איבערגעטריבענע שטראפן - וואס דאס איז זיכער פסול לכל הדעות. נאך א גרונטליכער קלארונג זענען פארבליבן אין זיינע הענט פינף און דרייסיג פארלעסליכע שטודיעס, די בעסטע לויט זיין הגדרה, און זייער מסקנא איז: מעסיגע פיזישע שטראף איז געווען דער מערסט ווירקזאמער גורם צו טוישן אויפפירונג און אנצונעמען כללים פון דרך ארץ ביי קינדער - פיל מער ווי אנדערע שטראף-מעטאדן, ווי ארויסשיקן דאס קינד פון קלאס אדער צונעמען פרייזן און באלוינונגען אינדערהיים.
און מיר דארפן דאך נישט קיין שטודיעס. מיר האבן שלמה המלך, דער חכם מכל אדם, וואס אלעס וואס זיי זענען אנגעקומען נאך פרואוון און גרייזן - האט ער אונז שוין געלערנט אין משלי: "חנוך לנער על פי דרכו", און "זארג זיך נישט - כי תכנו בשבט לא ימות".
די צייטן האבן זיך געביטן - און די הלכה איז מדקדק אויך אינעם אופן פונעם שלאגן
מען דארף נאר וויסן אז די תקופות האבן זיך געביטן, און ווער עס בלייבט צוגעבינדן צו די הנהגות פון זיין פאטער - אז דו האסט זיך גערירט, א פאטש; אז דו האסט עפעס געטאן, א קלאפ - מאכט א ביטערן טעות. עס האט מיר דערציילט א מענטש וואס היינט איז ער שוין פערציג יאר אלט: "איך פארגעס דאס נישט מיין טאטן; ווען איך בין געווען פערצן, פופצן יאר, פלעגט ער מיך שלאגן, אפילו טריט מיט די פיס". ער איז געטראפן דערפון ביזן היינטיגן טאג. און אויך אין דער הלכה, ווען מען רעדט פון שלאגן, שטייט ווי אזוי מען שלאגט: מיט א שנירל און נישט מיט א שמיץ, מיט דער האנט און נישט מיט'ן אויבערהאנט (גב היד) - ווייל גב היד איז א בזיון און אויך א שווערער קלאפ. די כוונה איז נישט אז עס זאל וויי טאן.
עס זענען פאראן עלטערן וואס זענען נישט קלוג, וואס דאס קינד ווערט פארגליווערט און זאגט זיי מיט עזות: "עס טוט מיר שוין נישט וויי". א קלוגער פאטער ענטפערט: איך האב נישט געמיינט עס זאל דיר וויי טאן, איך האב נאר געמיינט זאלסט פארשטיין אז וואס דו האסט געטאן איז נישט ריכטיג. אבער א נארישער פאטער רעאגירט: עס טוט דיר נישט וויי? יעצט טוט דיר וויי? - און שלאגט און שלאגט. וואסארא נארישקייט, וואסארא אומפארשטאנד! מענטשן לאזן אויס זייערע צערודערטע געפילן אויף זייערע קינדער, און דערנאך זעט מען מפלצות. און דאס קינד איז נישט שולדיג - זיין פאטער האט אים אזוי אויפגעצויגן, זיין פאטער האט אים געברענגט צו דעם שרעקליכן מצב.
דערפאר: אויפהייבן א האנט נאר אויפ'ן קלענסטן מעגליכן מאס, און בלויז ביי גאר קליינע יארן. ווען א קינד וואקסט אביסל אונטער, איז פיל מער ווירקזאם אים צו זאגן: דו ביסט געקומען שפעט - מארגן גייסטו נישט אראפ שפילן מיט די חברים. "פארוואס ביסטו געקומען שפעט?" און א פאטש - וואס גיט דאס? דו האסט דערנידערט דאס קינד, און א דערנידערט קינד האט זיכער נישט ליב דאס הויז און וויל זיך נישט פארבינדן מיט אים. ווידעראום: איך האב דיר געווארנט צוויי מאל און דו ביסט נישט צוריקגעקומען אין צייט, איך זע אז דו פארגעסט זיך, דעריבער קען איך דיר מארגן נישט לאזן אראפגיין. האסטו געגעבן א שטראף - שטיי הינטער דעם. דאס איז פיל מער ווירקזאם. אבער אין א גאר קליינעם עלטער קען מען זיך נישט ווענדן צו אים מיט א סטראשע, ווייל א קינד פון צוויי יאר פארשטייט נישט קיין סטראשונגען, און דעמאלט איז אמאל נישטא קיין ברירה נאר א קליינער פליק, אדער ווי איך האב געראטן - אים אביסל וויי צו טאן דורכ'ן אנכאפן די האנט און אים אוועקנעמען, און אזוי וועט ער פארשטיין אז ער טוט נישט בלויז וואס ער אליין וויל.
און אמאל פעלט בכלל נישט אויס צו שלאגן. דאס קינד וויל בלייבן אויפ'ן פלאץ, ער טרעט מיט די פיס, שרייט און פירט זיך אויף ווילד. מען זאגט אים: איך ערלויב נישט, איך בעט דיר שטיי אויף - און ער הערט נישט אויס. דעמאלט כאפט מען אים אן שטארק, מען דרוקט אים צו צו זיך (ווייל געווענליך שפארט ער זיך מיט די פיס און די הענט פליען) אויף אן אופן אז ער זאל נישט שלאגן און נישט שעדיגן, און מען פירט אים ארויס פונעם פלאץ וואו ער שטערט. מען מוז נישט נוצן דווקא א כח פון שלאגן; מען קען אויך אזוי אים ברענגען צו א מצב אז ער זאל נישט טאן קיין זאכן וואס מען איז דערקעגן.
דער גרויסער כלל: מען שטראפט קיינמאל נישט צוליב א רעליגיעזער סיבה
און בפרט דארף מען לייגן אכט אויף דער זאך, וואס אין די לעצטע דורות האט מען זיך דערין געגרייזט - נישט דער דור פון די זיידעס און באבעס, נאר דער דור נאך זיי. פיל מאל הייבן מענטשן אויף א האנט אדער שטראפן אין ענינים פון לערנען און מצוות: "אזוי מאכט מען א ברכה?" - און א פאטש פאר'ן קינד, "שעם זיך, דאס איז נישט קיין ברכה, דאס איז נישט קיין צורה". אדער דאס קינד לערנט נישט, אדער ער לערנט און קוקט זיך אביסל אום, און הערט נישט אויס ווי עס דארף צו זיין - און ער באקומט א פאטש אדער א שטראף. מען דארף וויסן: קיינמאל שטראפט מען נישט אויף נישט מקיים זיין א מצוה, אויף נישט לערנען ווי געהעריג וכדומה. קיינמאל שטראפט מען נישט צוליב א רעליגיעזער סיבה. אויב מען שטראפט דאס קינד, מוז דאס זיין צוליב דיסציפלין - "ביי אונז אין שטוב טוט מען נישט אזוי" - און יעדער אנדערער טעם, אבער נישט קיין רעליגיעזע סיבה.
און די זאך איז זייער פארשטענדליך. עס איז פאראן א באגריף וואס הייסט קאנדיציאנירונג (התניה) - די התניה פון פאוולאוו. אזוי לערנט מען אויס בעלי חיים. ווי אזוי טאנצט א בער אין צירקוס? מען שטעלט אים אויף א הייסן בלעך מיט גחלים פון אונטן און מען שפילט מוזיק; יעדן מאל הייבט ער אויף א צווייטע פוס ווייל עס ברענט אים. נאכדעם וואס ער איז צוגעוואוינט, פעלן שוין נישט אויס קיין גחלים: מען שפילט מוזיק און ער הייבט באלד אויף די פיס, און דערנאך גיט מען אים עפעס געשמאקס - און אט האסטו א טאנצנדיגן בער. וואס איז אן התניה? שאפן א קשר צווישן צוויי זאכן וואס האבן נישט קיין שייכות איינע צו דער צווייטער. פאוולאוו פלעגט שפילן פאר זיינע הינט א געוויסע מוזיק יעדעס מאל ער האט זיי געגעבן צו עסן, און אין א געוויסן שלב האט ער געשפילט די מוזיק אן קיין עסן - און דער מאגן און דער שפייעכץ האבן אנגעהויבן ארבעטן ביי זיי כאילו עס איז דא עסן. ביי אונז איז די עיקר התניה אין מוזיק: מען הערט א ניגון און מען דערמאנט זיך אינעם שפאציר צום ים המלח, ווייל דעם גאנצן וועג האט מען אים געהערט. און אזוי אויך ביי ריחות: מען שמעקט א ריח און עס ווארפט דעם מענטש דרייסיג יאר צוריק, ווייל מען קען עס פון דער באבעס שטוב; א מענטש גייט ארויס אין פרילינג און זאגט - איך שמעק פסח.
יעצט גיט אכט: א מענטש וואס שלאגט א קינד ווייל ער לערנט נישט קיין תורה - וואס האט ער ביי אים באשאפן? אן התניה: תורה איז גלייך צו קלעפ. ווען מען שרייט אויף אים, זידלט אים אדער שטראפט אים ווייל ער האט נישט געמאכט א ברכה ווי געהעריג אדער נישט מקיים געווען א מצוה כראוי - ווערט ביי אים געשאפן: דאווענען איז גלייך צו קלעפ, דאווענען איז גלייך צו שרייען, דאווענען איז גלייך צו סטראשונגען. דאס קינד וועט קיינמאל נישט דאווענען אליינס. פארוואס? ווייל עס איז ביי אים געווארן אן התניה אז די תפילה איז עפעס וואס ער זוכט ווי אזוי זיך ארויסצודרייען דערפון, עפעס וואס ער עקלט זיך דערמיט.
און לעומת זה, ווען מען זאל אים זאגן: פיין, ביסט געקומען לערנען מיט טאטן - נעם פון מיר א שאקאלאד; און אויך דא, נישט אים אויסקוועטשן א שעה און א האלב, נאר לערנען צוואנציג מינוט, לויט זיין כח און מעגליכקייט אין זיין עלטער - וואס ווערט ביי אים געשאפן? לערנען איז גלייך צו א ממתק. איך האב ליב צו לערנען, איך האב ליב צו לערנען מיט'ן טאטן. אבער אויב דאס לערנען מיט'ן טאטן איז א שטעכיג לערנען - "דו לערנסט נישט, דו הערסט נישט אויס, וואס וועט שוין אויסוואקסן פון דיר, דו ביסט א גארנישט, קוק אויף דיין ברודער אין דיין עלטער האט ער שוין געוואוסט" - דעמאלט מאלט מען און מען הרג'עט אוועק דאס קינד. ווי אזוי וועט ער וועלן לערנען? פון וואו וועט ער האבן א חשק?
מען דאַרף שטענדיק רעדן וועגן תורה ומצוות בלויז אויף אַ פּאָזיטיוון אופן. מען זאָל אַ קינד קיינמאָל נישט שלעפּן אין שול מיט כוח; מען זאָגט אים: אויב דו ווילסט - קום, ווילסט נישט - קום נישט. און ער קומט פֿון זיך אַליין. און יענע מענטשן וואָס האָבן געברענגט זייערע קינדער אין שול מיט געוואַלד - די דאָזיקע קינדער זענען הײַנט שוין נישט דאָרטן. בײַ צען יאָר, צוועלף יאָר, פֿופֿצן יאָר - ער איז שוין מער נישט דאָרט. מען האָט אים דאָך געברענגט פֿון פֿיר יאָר אָן, טאָג־טעגלעך - און וואָס האָט דאָס געברענגט? ער איז אָנגעקומען צו אַ מדרגה וואָס ער קען נישט ליידן קיין בית הכנסת, ער איז נישט בכוח צו זען קיין שול און זוכט ווי אַזוי צו אַנטלויפֿן פֿון דאָרט.
אָבער אין אַנדערע זאַכן, ווען דאָס קינד טוט אַ זאַך וואָס פּאַסט נישט - מעג מען און מען דאַרף מאָנען. דאָס קינד שטייט נישט אויף פֿרי? זאָג אים נישט: "שטיי אויף, זמן קריאת שמע, ווי קענסטו מזלזל זײַן". זאָג: איך וויל אַז דו זאָלסט אויפֿשטיין אין צײַט. אָן שום שײַכות צו תפילה. דאָס הויז פֿירט זיך מיט אַ סדר, ס'מוז זײַן אַן אָרדענונג, און אין אַ געוויסער שעה בלײַבט מען נישט ליגן אין בעט - יעדער לויט זיינע כּללים. ברענג אַרײַן דאָ אַן ענין פֿון דיסציפּלין און סדר, און נישט כיבוד אב ואם און מצוה און תפילה. "נאָכאַמאל די דאָזיקע תפילה, לאָז מיר שלאָפֿן" - וואָס פֿאַרבינדט זיך בײַ אים? תפילה קוועטשט דיך אויס, מאַכט דיך פֿאַרטיק, לאָזט דיך נישט הנאה האָבן פֿונעם לעבן. מיש נישט אַרײַן קיין תפילה. ווילסט דאַוונען - דאַוון, ווילסט נישט - דאַוון נישט; אָבער איך וויל אַז דו זאָלסט אויפֿשטיין אין צײַט. בלײַבן שלאָפֿן ביז צוועלף אַ זייגער אין טאָג איז פּאַראַזיטישקייט, און מיר האָדעווען נישט קיין פּאַראַזיטן אין שטוב. דו דאַרפֿסט העלפֿן און רייניקן, דו האָסט אַ טאָג אָדער צוויי אין דער וואָך וואָס דו ביסט פֿאַראַנטוואָרטלעך; דו ביסט אין דער היים, דו באַקומסט און דו גיסט אויך. פּונקט. אָן אויסמישן מצוות און עבירות און כיבוד אב ואם.
און פֿון דער אַנדערער זײַט, ווען דו ווילסט זאָגן דעם קינד וועגן אַ גוטע זאַך וואָס ער האָט געטאָן - דאָרטן דווקא ברענג אַרײַן מצוות: כל הכבוד, דו האָסט געטאָן אַ וואוילע כיבוד אב ואם, איך בין שטאָלץ מיט דיר; גיב אים אַ מתנה, גיב אים אַ פּרעמיע. ווען דו ווילסט געבן שׂכר - ברענג אַרײַן מצוות. ווען דו ווילסט געבן אַ שטראָף - מיש נישט אַרײַן קיין מצוות, ווײַל דאָס וועט בלויז דערווײַטערן דאָס קינד פֿון קיום המצוות.
לסיכום:
שלמה המלך לערנט אונדז אין די דאָזיקע פּסוקים איין יסוד אויף צוויי אופֿנים. בנוגע צו אונדז אַליין: "הביאה למוסר לבך ואוזנך לאמרי דעת" - דאָס האַרץ איז דער הערשנדיקער כוח און עס ווערט געצויגן צו תאוות, און דער וועג צו מנצח זײַן אין דעם קאַמף איז מקרב צו זײַן די געזעצן פֿון חכמה צום דעת, צו הערן פֿון די וואָס זענען אָנגעקומען צו אַ קלאָרער ידיעה, און צו פֿאַרשטיין ווי גוט און כּדאַי עבודת ה' איז פֿאַר אונדז - און דעמאָלט וועט עס געטאָן ווערן מיט שמחה און וועט האַלטן לענגער, וואָרעם חביב מעט בשמחה מהרבה מתוך מחנק. און בנוגע צו די קינדער: "אל תמנע מנער מוסר" - אַ נער וואָס כאַפּט נישט קיין דערהויבענע אמרי דעת פֿאַרשטייט דעם שבט, און אַ ביסל ייסורים אינעם גוף דאָ ראַטעווען זײַן נפש פֿון שאול. אָבער דאָס אַלץ מיט גרענעצן: "חנוך לנער על פי דרכו", לא יכה אדם בנו גדול, אינעם קלענסטן מאָס און אינעם יונגסטן עלטער, און קיינמאָל נישט פֿון אַ פֿרומען מאָטיוו - כּדי עס זאָל זיך נישט שאַפֿן בײַם קינד אַן אײַנדרוק אַז תורה און תפילה זענען קלעפּ. אין תורה ומצוות - בלויז אויף אַ גוטן וועג, מיט ליבשאַפֿט און שמחה; און אין דיסציפּלין און אָרדענונג - מיט קלאָרע גרענעצן און פֿאַרשטענדיקע שטראָפֿן. דאָס איז דער וועג ווי אַזוי דאָס קינד וואַקסט אויס צוגעבונדן, און דאָס איז דער וועג ווי אַזוי דער מענטש אַליין האַלט זיך שטאַרק אין עבודת ה'.