אין דעם טייל פון פרק כ"ב שטעלן מיר זיך אפ אויף דריי ענינים וואס זענען פון די יסודות פון דער ישר'דיגער הנהגה: די שטרענגע ווארענונג קעגן ערבות, דאס היטן די גבולים וואס די ראשונים האבן געשטעלט - די מנהגי אבות און די סייגים, און דער שבח פון דער מדה פון זריזות. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים און זען די ווערטער פון רבינו יונה, דער גר"א און דער מלבי"ם.
אַל־תְּהִי בְתֹקְעֵי־כָף בַּעֹרְבִים מַשָּׁאוֹת׃ (כו) - זיי נישט צווישן די וואס שטרעקן אויס די האנט צו ווערן ערב, צווישן די וואס גייען אונטער ערבות פאר הלוואות.
"תוקעי כף" - א מענטש וואס גיט די האנט פאר זיין חבר צו ווערן א ערב פאר אים. דאס וואס מען רופט היינט תקיעת כף אדער געבן די האנט, וואס קומט אויסצודריקן אן אפמאך, און צו ווייזן מיין גרייטקייט זיך אונטערצונעמען פאר דיר. "בעורבים משאות" - "עורבים" איז מלשון ערב, און "משאות" זענען הלוואות, אזוי ווי דער פסוק זאגט "לא תשה ברעך משאת מאומה". דאס הייסט: א מענטש וואס גייט ווערן א ערב פאר א הלוואה.
רבינו יונה זאגט אז אין אסאך ערטער ווארנט שלמה המלך קעגן ערבות פאר א פרעמדן, און מיר האבן זיך שוין אפגעשטעלט עטליכע מאל צו רעדן איבער דעם ענין ווי ווייט ערבות איז א שרעקליך און געפערליך דבר. א מענטש קען פירן זיין לעבן ריכטיג, ערליך און פארזיכטיג, און מיט איין איינציגע אומפארזיכטיגקייט האט ער אונטערגעשריבן ערבות פאר עמעצן - ער האט פארלוירן די דירה, ער האט פארלוירן דעם שלום בית, ער האט פארלוירן די קינדער, ער האט פארלוירן אלעס. פארוואס? צוליב איין אומבאטראכטע חתימה. און אויב דו וועסט זאגן: איך בין דאך א פארזיכטיגער מענטש און איך פאל נישט דורך אין אזעלכע זאכן - ריכטיג, אבער דו האסט אונטערגעשריבן פאר א מענטש וואס איז נישט פארזיכטיג, פאר א לייכטזיניגן מענטש וואס קוקט נישט און טראכט נישט איבער זיינע ענינים. דער עיקר איז אז דו האסט אים אונטערגעשריבן ערבות, און מען איז געקומען מאנען פון דיר. וויפיל מעשיות זענען פאראן וואס מענטשנ'ס לעבנס זענען פשוט חרוב געווארן צוליב דעם ענין.
לייגט צו רבינו יונה: נישט נאר אויף אן ערבות פון א הלוואה ווארנט דער פסוק, נאר אויך אז דו זאלסט נישט גיין ערב צו צוזאגן עפעס פאר דיין חבר. "איך וועל אזוי טון", "איך וועל זיך זארגן פאר דיר פאר דער באצאלונג", און אפילו ציען דעם מקח און אים צוזאגן תשלום אויף שפעטער - "איך בין דיר ערב אז איך וועל דאס באצאלן" - הגם דאס איז נישט קיין ערבות פאר א צווייטן מענטש. און פארוואס? ווייל "אוהב פשע אוהב מצה": א מענטש וואס קומט אן צו אזעלכע מצבים, צום סוף וועט אים זיין שווער צו באצאלן, און ער וועט צוקומען מיט אים צו קריגערייען און צו עבירות.
נאך א ווארענונג לייגט צו רבינו יונה: גיי נישט אריין אין קיין ערבות אפילו אויף א זאך וואס די צייט פונעם פירעון איז נאך ווייט - "בעורבים משאות" מיינט א פירעון אויף נאך צוויי יאר, אויף נאך פינף יאר. און דער טעם דערפון איז א צווייטער: ווען א מענטש שרייבט אונטער ערבות פאר א קורצן זמן היט ער זיך, אבער ווען דער זמן איז ווייט - "דאס איז דאך ערשט פאר נאך פינף יאר, נאך צען יאר" - מאכט ער אוועק. און צי די צען יאר וועלן דען נישט אנקומען צום סוף? און ווען דער לוה וועט נישט באצאלן, וועט מען זיך ווענדן צו דיר, און אויב דו האסט נישט מיט וואס צו באצאלן - דאס איז דער קומענדיגער פסוק.
אִם־אֵין־לְךָ לְשַׁלֵּם לָמָּה יִקַּח מִשְׁכָּבְךָ מִתַּחְתֶּיךָ׃ (כז) - אויב דו האסט נישט צו באצאלן, פארוואס זאל ער צונעמען דיין געלעגער פון אונטער דיר?
דער גר"א, און אויף דעם מהלך גייט אויך דער מלבי"ם, מאכט א חילוק צווישן א ערב קבלן און א צווייטן סארט ערב. ערב קבלן מיינט אז איך נעם עס אויף מיר הונדערט פראצענט: אין דער רגע וואס יענער באצאלט נישט, ווענדסטו זיך צו מיר, און אפילו פון פאראויס מעגסטו זיך ווענדן צו מיר. דו דארפסט זיך בכלל נישט ווענדן צום בעל חוב - אויב עס איז דיר באקוועם, קום צו מיר און איך וועל דיר באצאלן. דאס איז א ערב קבלן, וואס נעמט אויף זיך אויסצולייזן דעם חוב כאילו ער אליין איז דער בעל חוב. אויף דעם האט ער געזאגט "אל תהי בתוקעי כף".
און דערנאך לייגט ער צו: "בעורבים משאות" - א מצב וואו דער מלוה צווינגט שוין דעם לוה צו באצאלן, אן אן ערבות. ראובן האט געלייענט פאר שמעון, און יעצט קומט ער צו שמעון און פאדערט דאס געלט. קומט א דריטער מענטש און זאגט: איך גיי אונטער ערב פאר אים, זארג דיך נישט, ער וועט דיר באצאלן. דאס הייסט ער גייט אריין אין ערבות נאכדעם וואס די הלוואה איז שוין דא, נישט אויפן אופן פון קבלנות.
און וואָס איז די גרויסע חומרא דערפֿון? דאָ ווערט מבואר די פּראָבלעם אינעם פּסוק "אם אין לך לשלם למה ייקח משכבך מתחתיך". מיר ווייסן דאָך אַז ווען אַ מענטש איז דיר שולדיק געלט, קענסטו נישט טאָן מיט אים וואָס דו ווילסט. אוודאי איז ער מחויב צו באַצאָלן, און אויב ער האָט נכסים גייט בית דין אַראָפּ צו זיינע נכסים, אָבער די תורה האָט באַגרענעצט דעם מלוה: אויב האָסטו גענומען פֿון אים אַ משכון - מוזטו עס אומקערן. כסות לילה - זאָלסטו אים צוריקגעבן יעדער נאַכט. כסות יום - זאָלסטו אים צוריקגעבן יעדן טאָג. אַ קישן אויף וואָס ער שלאָפֿט - זאָלסטו אים צוריקגעבן ביינאַכט. די תורה האָט באַגרענעצט ביז וויפֿל ס'איז מותר צו דריקן דעם לוה.
און פֿון דער אַנדערער זײַט איז דער לוה אויך באַגרענעצט קעגנאיבער דעם מלוה. הײַנטיקע צײַטן, ליידער, איז דאָס אינגאַנצן אָן אַ שיעור: דער לוה טוט מיטן מלוה וואָס ער וויל, ער דיקטירט אים נאָך ווען צו קלינגען און קלאָגט אים נאָך אָן אויף טעראָריזירן און מטריד זײַן - "דו גייסט מיר אויף די נערוון מיט דײַנע כּסדר'דיגע פֿאָדערונגען פֿונעם חוב", און אַז איך וועל האָבן וועל איך דיר קלינגען. מען מאַכט אַ הסדר חובות, מען לאָזט אים די טעלעוויזיע, "ס'איז אַ חברה בע"מ" - און גיי זוך אים. דרײַסיק שקל אַ חודש, און ס'זענען נאָך פֿאַראַן פֿיר הונדערט בעלי חובות אין דער ריי. דאָס איז אַ מציאות פֿון גיהנום. אָבער על פי תורה איז דאָ אַ שמירה אויף די אינטערעסן פֿון ביידע זײַטן: אויב האָסטו גענומען אַן הלואה - מיין ליבער, דו וועסט באַצאָלן, מען וועט אַראָפּשיילן פֿון די ווענט, אַפֿילו דײַן רעקל וועט מען אים געבן; און פֿון דער אַנדערער זײַט וועט מען נישט לאָזן דעם מלוה מאַכן דעם מענטש נאַקעט, און דאָס בגד וואָס ער טראָגט - כאָטש מען מעג עס נעמען אַלס משכון - מוז מען אים עס צוריקגעבן אין דער צײַט וואָס ער דאַרף עס האָבן.
און דאָ גיט אַכט: די גאַנצע הלכה איז בלויז געזאָגט געוואָרן בײַ אַ לוה, נישט בײַ אַן ערב! און פֿון דעם קומט אויס אַז דער ערב גייט אַרײַן אין אַ סך אַ גרעסערער צרה. שמעון האָט גענומען אַן הלואה, און איך האָב געזאָגט פֿאַר ראובן: האָסט נישט וואָס צו זאָרגן, אויב שמעון באַצאָלט נישט - קום צו מיר. און אַז ער קומט צו מיר, נעמט ער סײַ די מאַטראַצן, סײַ דאָס בגד, סײַ דעם כסות לילה, ער נעמט אַלצדינג! דאָס מיינט "למה ייקח משכבך מתחתיך" - ווײַל די גאַנצע הלכה אַז מען טאָר נישט צונעמען זײַן בעט אונטער אים איז נאָר געזאָגט געוואָרן בײַם לוה, אָבער נישט בײַ אַן ערב. און דאָס איז אַ סיבה זיך אינגאַנצן אָפּצוהאַלטן פֿון דער זאַך.
רבנו יונה טײַטשט "אם אין לך לשלם" אויף אַן אַנדער אופֿן. דער מענטש זאָגט: וואָס רעדסטו, איך בין דאָך פֿול מיט געלט און גאָלד און פֿאַרמעגן! און פֿאַר וואָס נעמט ער אַן הלואה? כּדי אָפּצוקויפֿן אַ שטח, אויפֿצובויען אַ פּראָיעקט. זאָלט איר וויסן אַז רוב געלט וואָס די בענק לײַען אויס גייט פֿאַר גרויסע מילאָנערן און טײַקונס, נישט פֿאַר מרת כהן פֿון חדרה. די קליינע הלואות פֿאַר דירות זענען קליין געלט - עטלעכע צענדליגער אָדער הונדערטער טויזנטער שקלים. דער באַנק לעבט בעיקר פֿון די רווחים פֿון הלואות פֿון צענדליגער מיליאָנען פֿאַר קבלנים; אַ קבלן בויט דאָך נישט קיין בנין פֿון זײַן אייגן געלט, נאָר פֿון געלט וואָס ער באָרגט פֿונעם באַנק און דעקט עס צוביסלעך. און דערפֿאַר, ווען ס'איז דאָ אַ צוזאַמענברוך אינעם נדל"ן מאַרק - ברעכן די בענק צוזאַמען. פֿון דײַן מינוס אין באַנק, צוויי טויזנט שקל, לעבט דען דער באַנק?
קומט דאָך אויס אַז אַ מענטש וואָס זײַן מצב איז גוט זעט נישט קיין שוואַרצע צוקונפֿט. איינמאָל האָט עמעצער דערציילט וועגן אַ פּראָגראַם וואָס האָט געוויזן ווי יעדע צווייטע זאַך וואָס מען ניצט אין שטוב געהערט צום זעלבן גרויסן גבֿיר: די ציין-פּאַסטע, דער שאַמפּו, אַלץ. און הײַנט זיצט דער זעלבער מענטש הינטער שפּאַנעס אין תּפֿיסה. מען גייט נישט אַרײַן אין נעמען, ס'איז נישט נוגע; וואָס מען זעט אָבער איז, אַז דער ראָד קען זיך איבערדרייען.
און דאָס איז וואָס דער פּסוק זאָגט: דו גיסט אַ תקיעת כף און ביסט ערב אויף משאות און זאָגסט "זאָרג נישט, איך האָב, ס'וועט זײַן אין אָרדענונג" - און אויב דו האָסט נישט צו באַצאָלן, פֿאַר וואָס זאָל מען צונעמען דײַן בעט אונטער דיר? אַפֿילו אויב דו ביסט אַן עושר בשעת דער ערבות, זאָגט רבנו יונה: מי יודיע חיים עושרך, ווער ווייסט צי דײַן עשירות וועט אָנהאַלטן ביז דער צײַט פֿונעם פֿירעון? ס'פּאַסט נישט פֿאַר אַ מענטש צו בטחן אין זײַן עשירות, ווי ס'שטייט "בוטח בעושרו הוא ייפול", און ווי ס'שטייט "התעיף עיניך בו ואיננו". און דאַן וועסטו פֿאַרגאַפֿט ווערן צו זען אַז ווען דו וועסט דאַרפֿן באַצאָלן - איז די ווילאַ אויך נישט דײַנע, און אַפֿילו די מינימאַלסטע זאַכן וועט מען צונעמען פֿון דיר כּדי אויסצוצאָלן די חובות.
דער גר"א טײַטשט דעם פּסוק אויך בדרך רעיונית: זײַ נישט באַהעפֿט מיט מענטשן וואָס זענען שונאי דעת און האַלטן זיך צוריק פֿון טאָן מצוות, און דו זאָגסט "איך וועל זיי אָנפֿירן, איך וועל זיי לערנען אין עבודת השם". זײַ נישט קיין ערב פֿאַר זיי - "בעורבים משאות" - אַן ערב פֿאַר די דאָזיקע מענטשן אַז זיי וועלן מקיים זײַן מצוות. פֿאַר וואָס? ווײַל אויב זיי וועלן נישט טאָן קיין מצוות, וועסטו ווערן פֿאַראַנטוואָרטלעך פֿאַר זיי, מען וועט כביכול תּובֿע זײַן פֿון דיר דאָס וואָס זיי האָבן נישט געטאָן. און נאָך מער: די זאַך קען שאַטן פֿאַר דיר אַליין, ווײַל דער וואָס באַהעפֿט זיך מיט רשעים כּדי זיי מקרב צו זײַן און רעדן צו זייער האַרץ, חבֿר'ט זיך דערווײַל מיט זיי, און ס'איז זייער מעגלעך אַז ער אַליין וועט אויך פֿאַרשלעפּט ווערן נאָך זיי.
און נאָך אַן הסבר ברענגט דער גר"א, אַז דער כּתוב רעדט פֿונעם מענטש אַליין. פֿאַראַן מאָל וואָס אַ מענטש טוט נדערן און נעמט אויף זיך: איך וועל אַזוי טאָן, איך שווער, איך וועל לערנען די מסכתא, איך וועל מסיים זײַן דעם ש"ס. דאָס מיינט "בעורבים משאות". געוואוין זיך נישט צו דערצו, זאָגט דער גר"א, ווײַל מיר ווייסן דאָך וואָס ס'פּאַסירט צו איינעם וואָס טוט נדערן און איז נישט מקיים - בעוון נדרים אשתו של אדם מתה רחמנא ליצלן. און דאָס איז "למה ייקח משכבך מתחתיך": דו האָסט זיך פֿאַרפֿליכטעט, געטאָן נדערן, און דו האָסט נישט מיט וואָס צו באַצאָלן - און די פֿרוי ווערט דאָ אָנגערופֿן בלשון נקיה "משכבך מתחתיך", ווײַל ער האָט נישט געוואָלט זאָגן בפירוש "למה ייקח אשתך", האָט ער עס געזאָגט בלשון עקיפֿה.
אַל־תַּסֵּג גְּבוּל עוֹלָם אֲשֶׁר עָשׂוּ אֲבוֹתֶיךָ׃ (כח) - ריק נישט אָפּ דעם אַלטן גרענעץ וואָס דײַנע אָבות האָבן געמאַכט.
רש"י טייטשט: צי נישט צוריק דעם מנהג פון דיינע עלטערן - "להסיג" איז מלשון נסיגה (צוריקציען). און אזוי ערקלערט אויך רבנו יונה. און פארוואס קען מען דאס נישט טייטשן כפשוטו? ווייל די דאזיגע ווארענונג שטייט דאך שוין געשריבן אין דער תורה: "לא תסיג גבול רעך אשר גבלו ראשונים בנחלתך", און וואס פעלט אויס אז שלמה המלך זאל איבערחזרן און ציטירן פסוקים? נאר די זאך קומט בדרך משל: עס זענען דא גוטע מנהגים, עס זענען דא תקנות וואס די אבות האבן איינגעפירט, עס זענען דא גדרים און סייגים - און זיי זאלסטו נישט צוריקציען.
און אויב וועסטו זאגן: ס'איז דאך נאר א סייג, ס'איז נישט קיין איסור תורה, מען דארף נישט איבערטרייבן - האבן מיר דאך שוין געזאגט עטליכע מאל אז די סייגים זענען דער רוב פון די זאכן מיט וואס מען טרעפט זיך. רוב זאכן וואס א מענטש באגעגנט זענען בגדר סייג אדער מצוות דרבנן, און ממילא צו מזלזל זיין אין א זאך ווייל עס איז "בלויז א סייג" איז זיכער נישט ריכטיג.
מען דערציילט אויפן רמ"א, רבי משה איסרליש, אז ווען ער איז אויפגענומען געווארן אלס רב אין קראקא, האט ער איין טאג געזען אין בית המדרש ווי דער מאן פון דער בלנית גייט צו צו א איד, דרוקט אים די האנט און זאגט אים "מזל טוב". דעם קומענדיגן טאג האט ער אים געזען צוגיין אויפן זעלבן אופן צו אן אנדערן איד. עס האט אויסגעזען מאדנע: וואס איז דאס פאר א מזל טוב? האט מען אים געזאגט: זיין ווייב איז נעכטן געווען אין מקוה טובל זיין. דער רמ"א איז דערציטערט געווארן: דברים שבצנעה, וואס א פרוי דארף גיין באשיידן אן דעם וואס מען זאל איר זען - און נאך געבן די האנט און זאגן מזל טוב פאר יעדן צו זען? דאס איז דאך עזות! און ער האט באפוילן אינגאנצן אפצושטעלן דעם מנהג.
איין טאג איז געקומען אין שול א איד וואס איז נישט געווען אין שטאט ווען דער רמ"א האט מבטל געווען דעם מנהג. ער זעט אז דער מאן פון דער בלנית זאגט אים נישט קיין מזל טוב, גייט ער צו און פרעגט: פארוואס האסטו מיר נישט געזאגט מזל טוב? האט יענער אים געענטפערט: קודם כל, דער רמ"א האט געהייסן אפשטעלן דעם מנהג. און צווייטנס - דיין ווייב איז נעכטן בכלל נישט געווען אין מקוה. דאס איז א מעשה שהיה, אן קיין שפאס. האט דער רמ"א דאס געהערט, און ער האט צוריקגעשטעלט דעם מנהג אויפן פלאץ.
וואס האט זיך דארט ארויסגעשטעלט? עס זענען געווען פרויען וואס זענען נישט געגאנגען טובל זיין - אין אייראפע, אין דער פרעסט, איז עס נישט געווען קיין קלייניקייט; מען פלעגט ארויסגיין, מאכן א שפאציר און צוריקקומען - און דער מאן איז געווען זיכער אז זי איז געווען אין מקוה. און כדי צו פארזיכערן די זאך, האט מען איינגעפירט אז דער מאן פון דער בלנית דרוקט דעם מאן די האנט און זאגט "מזל טוב", און דאס איז פונקט ווי א צעטל פון דער בלנית, ווי א כלה היינט וואס דארף א צעטל אז זי האט געטבילט. און ווי נאר די מענטשן האבן פארשטאנען אז קיינער קוקט נישט נאך און דער מאן ווייסט גארנישט, זענען געווען אזעלכע וואס זענען נכשל געווארן אין איסורי כרת.
פון דעם האט דער רמ"א געלערנט אז מען טאר נישט מבטל זיין קיין שום מנהג, אפילו אויב עס זעט דיר אויס וואונדערליך, אויסער אויב דער מנהג איז ממש אן עבירה אויף דברי תורה - און דעמאלט איז "מנהג" די אותיות פון "גיהינום". אבער א מנהג וואס זעט אויס מאדנע - דארף מען בודק זיין און אויספארשן וואס איז דער טעם דערפון. אין אלע עדות זענען געווען גדולי תורה: אשכנזים, בבלים, תימנים, ספרדים, מאראקאנער. און ווען מען זאגט דיר "אין אונזער שטאט איז אזוי געווען דער מנהג", דארף מען נאכפארשן פון וואו ער נעמט זיך און פארוואס מען האט אים איינגעפירט. אסאך מאל שטעלט זיך ארויס אז דער מנהג איז געקומען צו פארשטאפן א פרצה אדער צו געבן א לעזונג פאר א געוויסער פראבלעם. מעגליך אז היינט פעלט עס שוין נישט אויס, אבער אים מבטל צו זיין במחי יד איז זיכער נישט קיין ריכטיגער וועג.
פון דער אנדערער זייט דארף מען אויך נזהר זיין פון דער פארקערטער ריכטונג. גיט א קוק אויפן לשון הפסוק: "אשר עשו אבותיך". פון די מערסטע מצויה'דיגע זאכן: מען פרעגט א מענטש פארוואס פירסטו זיך אזוי, און ער ענטפערט "אזוי איז דער מנהג דא, טויש נישט". וואס פאר א מנהג? מענטשן זענען געקומען פון קיבוץ גלויות, דער פון דא און יענער פון דארט, מען האט אויפגעשטעלט א שול און מען האט אנגעהויבן איינפירן א געוויסע זאך - און דאס איז געווארן א "מנהג". אבער א ריכטיגער מנהג איז "אשר עשו אבותיך": ווען מען פרעגט א איד פארוואס ער פירט זיך אזוי און ער ענטפערט אז זיין זיידע האט זיך אזוי געפירט און זיין עלטער-זיידע האט זיך אזוי געפירט - דא איז מסתמא פאראן א מקור, דאס איז א מנהג מחו"ל, און מען דארף עס נאכקוקן. אבער "זייט מען האט אויפגעשטעלט די שול פירט מען זיך אזוי" - וואס איז זיין מקור און וואס זענען זיינע יסודות? און אויב דער מנהג איז סותר א דין אדער אן הלכה, אדער ער ברענגט א ביזיון פאר איינעם - אזא זאך טוט מען נישט, און אזא מנהג איז אותיות גיהינום. דער אל"ף בי"ת פון א מנהג איז "אשר עשו אבותיך", און דעמאלט זאגט מען "צאי לך בעקבי הצאן ורעי את גדיותייך על משכנות הרועים".
דער גר"א ערקלערט: "אל תסג גבול עולם" - דער גדר וואס מען האט אוועקגעשטעלט בדורות עולם, "אשר עשו אבותיך". און זאלסט נישט זאגן יעצט "היינט גייט דאס שוין נישט אן", נאר היט אפ די זעלבע זאך.
צום ביישפיל, ביי די תימנ'ער פירט מען זיך צו טייטשן אויף תרגום אין שול, א מנהג וואס ווערט ביי זיי אנגערופן "תרג'ום". אין אסאך ערטער האט מען דאס שוין לאנג געוואלט מבטל זיין: זיי האבן געזען ווי זייערע חברים די ספרדים און די אשכנזים גייען ארויס פון שול נאך בערך צוויי שעה, און ביי זיי בלייבט נאך איבער נאך א גאנצע שעה, ווייל א קינד וואס האט נאך נישט פארענדיגט זיינע יארן ביים מורי פרובירט צו איבערזעצן און זיין טאטע שטופט אים, און ער שטאלפערט זיך איבער אין דער פרשה, און מען דארף ווארטן ביז ער ענדיגט - און מען מוז האבן געדולד, ווייל פאר דיין קינד האט מען אויך געהאט געדולד ווען ער האט איבערגעזעצט. דאס פארדאפלט דאך די לענג פונעם ליינען: דער בעל קורא ליינט דעם פסוק שנעל, און דער תרגום נעמט צוויי מאל אזוי לאנג, און נאך מיט שווערע אראמישע ווערטער. דערפאר האבן אסאך פארקירצט דעם וועג - טייל האבן דאס אינגאנצן מבטל געווען, און טייל האבן געזאגט צו זאגן דעם תרגום נאר ביים ערשטן עולה, אלס א זכר צום מנהג אבותינו, אז די קינדער זאלן האבן מיט וואס זיך צו איבונגען און מען זאל געדענקען אז ס'איז געווען אזא זאך. אבער למעשה, זאגט דער גר"א, פאסט נישט דאס מבטל צו זיין.
און דעם דאזיגן יסוד זעען מיר אין רוב גזירות חז"ל. מען קען דאך זאגן: היינט איז דאס שוין נישט שייך. מען האט אסור געווען צו שווימען אין וואסער שמא יתקן חבית של שייטין - ווער בויט היינט א פלאס? מען האט אסור געווען צו טראגן א לולב אום שבת שמא יעבירנו ארבע אמות, ער וועט גיין צו א חכם וואס זאל אים אויסלערנען די נענועים, און אזוי אויך ביים שופר שמא ילך אצל חכם שילמדנו לתקוע - צי קענט איר דען א בעל תוקע וואס ווארט ביז ראש השנה כדי צו גיין צום רב ער זאל אים אויסלערנען בלאזן? מען האט אסור געווען צו קלאפן אויפן טיש מיט א ניגון און צו פאטשן מיט די הענט שמא יתקן כלי שיר - האט איר לעצטנס געזען איינעם וואס אלס רעזולטאט פון פאטשן מיט די הענט איז ער געגאנגען פארריכטן א כלי שיר? און דאך איז דער כלל אז מען איז נישט מבטל קיין גזירות קדמוניות אפילו ווען די זאך איז היינט נישט נוהג.
און דא זאגט דער הגר"א א וויכטיגע זאך פאר דער צווייטער זייט: באניי גארנישט אין די וועגן פון השי"ת, נאר גיי בעקבי הצאן. א מענטש זאגט: זיי האבן געשטעלט א גדר? אויסגעצייכנט, איך וועל צולייגן נאך א גדר און נאך א סייג. דערויף דארף מען וויסן אז מיר טארן נישט ערפינדן קיין גזירות פון זיך אליין. וואו חז"ל האבן מתקן געווען - האבן זיי מתקן געווען, אבער אז מיר זאלן גזיר'ן גזירות - ניין. און מיט דעם אלעם, איז וויכטיג אז די גדולי הדור אין יעדן דור זאלן אוועקשטעלן סייגים, ווייל אויב נישט וועלן מענטשן זיך אראפקייקלען מער און מער. ווען עס איז פאראן א פרצה - זיכער דארף מען זי פארשטאפן, און אויב עס איז דא א נויט אין יענעם דור צו צוימען א פרצה, דאס טוט מען. אבער קובע זיין גזירות לדורות מדעתנו - דאס נישט. מען גייט בעקבי הצאן.
דער מלבי"ם באמערקט אז באמת שטייט שוין אין דער תורה דער פסוק פון "אל תסג גבול עולם" - "לא תסיג גבול רעך אשר גבלו ראשונים בנחלתך" - און דארט רעדט זיך וועגן מסיג גבול זיין דעם חבר ממש, בעת שלמה המלך נעמט דאס צו אלע ענינים פון די פריערדיגע תקנות, ווי מיר האבן מסביר געווען. און דער מלבי"ם ברענגט צו א ראיה פונעם ילקוט: רבי שמעון בר יוחאי זאגט, אויב דו האסט געזען א מנהג וואס אונזערע אבות האבן געטון - טויש עס נישט. ווי למשל אברהם אבינו, וואס האט מתקן געווען תפילת שחרית. שטייט דען אין דער תורה צו דאווענען שחרית? נאר אברהם האט מתקן געווען שחרית - דעריבער זאלסטו דאווענען שחרית. דאס איז דער "גבול ראשונים" וואס מען דארף היטן.
חָזִיתָ אִישׁ מָהִיר בִּמְלַאכְתּוֹ לִפְנֵי־מְלָכִים יִתְיַצָּב בַּל־יִתְיַצֵּב לִפְנֵי חֲשֻׁכִּים׃ (כט) - האסטו געזען א מענטש וואס איז פלינק און געוואנדן אין זיין מלאכה? פאר מלכים וועט ער זיך שטעלן, ער וועט זיך נישט שטעלן פאר נידעריגע מענטשן.
איידער מיר פארטייטשן, א באמערקונג בדרך אגב: דאס איז א פסוק וואס פילע נוצן. עס איז דא א מדרש וואס ווערט גערופן "מדרש חזיתא", און מענטשן רופן אים בטעות "מדרש חזית" - פשוט ווייל זיי קענען נישט דעם פסוק. און פארוואס ווערט ער אזוי גערופן? ווייל דער מדרש הייבט אן מיטן פסוק "חזית איש מהיר במלאכתו" און הייבט אן אים צו ערקלערן, און מען האט גערופן דעם מדרש אויפן נאמען פונעם ערשטן פסוק דערין. און אזוי אויך "מדרש תדשא", וואס ווערט אזוי גערופן ווייל ער הייבט אן מיט "תדשא הארץ". זאלסטו וויסן: ס'איז נישט "חזית" נאר "חזיתא", ווי דער לשון הפסוק.
זאגט רבנו יונה: דער פסוק קומט משבח צו זיין די מידה פון זריזות. א מענטש וואס איז "מהיר במלאכתו" איז א זריז, אז ווען עס ליגט אויף אים א מלאכה אדער א שליחות - "לא ישקוט האיש כי אם כילה הדבר". און אויף וועמען איז דאס געזאגט געווארן? אויף בועז. אזוי האט נעמי געזאגט צו רות: דו האסט נישט וואס צו זארגן, דער מענטש וועט נישט רוען ביז ער ענדיגט די זאך נאך היינט. ער וועט נאך היינט מברר זיין צי ער קען דיך נעמען פאר א ווייב און אויסלייזן דאס פעלד. און פונקט אזוי איז געווען: נאך אין יענעם זעלבן טאג האט ער פארזאמלט די דיינים, נאך אין יענעם טאג האט ער מברר געווען די הלכה, נאך אין יענעם טאג האט ער זיך געוואנדן צו טוב פרעגן צי ער וויל אויסלייזן.
און עס איז געווען א גרויסער ענין דערין, ווארום אויב מען וואלט פארפעלט איין איינציגן טאג - וואלט די גאנצע שושלת פון בית דוד בכלל נישט אויפגעקומען, וויבאלד יענע נאכט איז בועז נפטר געווארן. נאכדעם וואס ער האט חתונה געהאט מיט רות, זי מקדש געווען און איז געווען מיט איר, איז ער דעם אנדערן אינדערפרי שוין נישט אויפגעשטאנען. וואס לערנט מען דא? אז פארזוימען איין טאג וואלט מבטל געווען די גאנצע שושלת בית דוד. און מיר האבן שוין אמאל מאריך געווען זיך מתבונן צו זיין איבער דער גאנצער שושלת, אז ביי יעדן טריט און שריט וואלט א פארשפעטיגונג פון איין רגע זי געקענט מבטל זיין פון פריש; ווער עס וויל קען דאס הערן אינעם דיסק פון שבועות.
פון דא קען מען לערנען די מידה פון זריזות. עס זענען דא מענטשן וואס זאגן כדרך ליצנות: שטופ נישט אפ אויף מארגן וואס דו קענסט אפשטופן אויף איבערמארגן - און אזעלכע מענטשן לעבן שטענדיג אין אפשטופעניש. ער האט זאכן צו מסדר זיין, ענינים צו פארעכטן, און ביז מען האלט אים נישט קיין פיסטאל ביים קאפ, ביז עס קומט נישט א רויטער בריוו מיט התראות און קלעבערלעך אויף דער טיר - באצאלט ער נישט דעם חוב און מאכט נישט קיין סדר אין זיינע זאכן. דאס איז נישט קיין ריכטיגע לעבנסשטייגער. קודם כל דארף א מענטש זיין מהיר במלאכתו, נישט פארשפעטיגן אויף מארגן, נאר ארבעטן דערויף מיט פלינקקייט און מיט התמדה.
און אזא מענטש "לפני מלכים יתייצב", זאגט רבנו יונה, ווייל מלכים האבן ליב אזא מענטש און זוכן נאך אים. וואס וויל א מלך זאל זיין ארום אים? מענטשן וואס ריקן זאכן פאראויס, וואס מען קען זיי געבן א באפעל און זיין רואיג אז זיי וועלן ערלעדיגן אלעס אויפן בעסטן אופן, מענטשן אויף וועמען מען קען זיך פארלאזן. אזא מענטש וועט טאקע שטיין פאר מלכים, ווייל מלכים זוכן אזעלכע פאר זייערע באדערפענישן.
"בל יתייצב לפני חשוכים" - חשוכים לשון חושך, און די כוונה איז אויף ארימעלייט, ווי דער לשון "מאשפות ירים אביון", "מקלקלתא מרים חשיכה", "עמא דלים, עמא חשוכה". און רבנו יונה לייגט צו מסביר צו זיין: דעם פלינקן און מומחה'דיגן בעל מלאכה נעמט מען צו קאמפליצירטע און איידעלע ארבעט. א משל צו איינעם וואס קומט קויפן א תכשיט פאר זיין ווייב, ער גייט צו צום קינסטלער און יענער פארלאנגט א געזאלצענעם פרייז. פרעגט דער קונה: וואס איז דער חילוק? ענטפערט יענער: דאס איז אומנות! אבער דער קונה הייבט נישט אן צו באגרייפן דעם שטאפל פון קינסטלעריי און פראפעסיאנאליטעט קעגן דעם פשוט'ן תכשיט וואס ער קען קויפן ביים אנדערן. דאס איז "בל יתייצב לפני חשוכים" - די דאזיגע דלים האבן נישט קיין השגה אין אזעלכע זאכן. ווער עס שטייט פאר מלכים געפינט זיך אויף א גאר אנדערער מדרגה, און די וואס זענען אונטן קענען נישט אפשאצן דעם אונטערשייד צווישן דעם ביליגן און פשוט'ן ביז וואס א מומחה און בקי אין דער מלאכה שטעלט אהער.
זאגט דער מלבי"ם: דאס איז א מליצה וואס קומט צו רעדן אין דעם מענטשנ'ס מוסר. וואס איז דער תפקיד פונעם מענטש אויף דער וועלט? דאס איז די מלאכת המלך: עסק התורה, קיום המצוות, עבודת השם, צו פארשטיין און באגרייפן זיין אמת יתברך און עוסק זיין אין מושכלות. א מענטש וואס איז פלינק און מהיר אין דער דאזיגער מלאכה, שטעלט זיך פאר'ן מלך.
און ממילא, ווען מ'קומט צו אים און מ'בעט אים איבערצולאזן זיין באשעפטיקונג כדי זיך אפצוגעבן מיט דעם אדער יענעם ענין - לייזן א מאטעמאטישע פראבלעם, ארויסהעלפן אין גשמיות'דיגע זאכן - טראכט ער ביי זיך: צי וועל איך דען איבערלאזן די רוחניות אין וואס איך בין פארטון פאר די דאזיגע שטותים, פאר די דאזיגע גשמיות'דיגע זאכן? ער וועט זיך נישט שטעלן. אלעס וואס איז פאר אים קעגן דער עבודת המלך - יראת השם, עבודת השם און עסק התורה - איז ביי אים גערעכנט ווי "חשוכים", א בחינה פון חושך. אין אזא מציאות רעדן שוין גארנישט צו אים די תאוות פונעם עולם הזה, אירע ענינים און דאס נאכלויפן דעם חומר.
און בפרט אז ער ווייסט אז די זאך איז מאוס אין די אויגן פונעם מלך. ווייל ווען איך וועל צוריקקומען טאן די מלאכת המלך, וועט מיר דער מלך זאגן: פאר וועמען ביסטו געגאנגען מאכן תכשיטים? פאר יענעם? די אומנות וואס דו פראדוצירסט פאר מיר ביסטו געגאנגען מאכן פאר א צווייטן? דער מלך האט דאך אן אויסשליסליכע רעכט אויף אלעס. און דאס ברענגט דעם מענטש צו זאגן: צי וועל איך גיין זיך אפגעבן מיט שטותים און הבלים, און שפעטער וועל איך האבן א פראבלעם מיט'ן מלך? אזוי אויך אינעם נמשל: א מענטש וואס מייחד אלע זיינע כשרונות און כוחות הנפש פאר עבודת השם, זאגט צו זיך - צי וועל איך גיין משקיע זיין אין גשמיות און אין ערדישקייט, און דערנאך וועט דער מלך מקפיד זיין אויף מיר: דעם מוח אלוקי און די דאזיגע חכמה אלוקית ביסטו געגאנגען משקיע זיין אין הבלים? דערפאר, ווער עס איז מהיר במלאכתו און שטעלט זיך פאר מלכים, וועט נישט גיין זיך שטעלן פאר חשוכים, ער וועט זיך נישט אראפלאזן צו די ענינים פון גשמיות און חומריות וואס וועלן אראפשלעפן זיין מעלה נאכדעם וואס ער האט שוין געאטעמט דעם הויכן לופט פון די שפיצן, און וואס זיי זענען אין זיינע אויגן א בחינה פון חושך קעגן דעם ליכטיגקייט.
דער גר"א פירט ווייטער זיין פריערדיגן ביאור: "חזית איש מהיר במלאכתו" - אין תורה און מעשים טובים. ווער עס לייגט זיך נישט אריין צו זיין צווישן א קהילה פון מענטשן ביי וועמען שמירת המצוות איז אינגאנצן א זייטיגע זאך, וואס זענען נישט מדקדק און נישט מקפיד, און ער ווערט נישט קיין ערב פאר זיי - נאר ער איז מהיר אין זיין אייגענער מלאכה אין תורה, און פאר וועמען שטעלט ער זיך? "לפני מלכים יתייצב" - מאן מלכי? רבנן.
דאס הייסט, וואו ברענגט ער זיך אריין? נישט צו א גרופע מענטשן וואס קענען גארנישט, וואס דעמאלט, ווי מיר האבן געזען, ווערט מען א תוקע כף און א ערב משאות פאר מענטשן וועמענס רוחניות'דיגע מדריגה איז זייער נידעריג: א' - מ'וועט דיך תובע זיין פאר זיי, ב' - זיי קענען דיך נאך אראפשלעפן. נאר ער פארבינדט זיך צו א קהילה פון יודעי תורה, צו מענטשן וואס ס'איז דא וואס אויפצוטאן מיט זיי, וואס זענען גרייט מקבל צו זיין, וואס מ'קען זיי שטופען פאראויס - צו מענטשן וואס ציען צו חכמה, תלמידי חכמים. "בל יתייצב לפני חשוכים" - ער זאל זיך נישט שטעלן פאר די וואס גייען אין חושך, וואס היטן נישט קיין מצוות, וואס דו רעדסט צו זיי נאכאמאל און נאכאמאל און דו זעסט אז דו טוסט גארנישט אויף ביי זיי.
ס'איז באקאנט די מעשה אויף איינעם פון די גדולי ישראל אז ס'איז געקומען צו אים א תלמיד חכם באקומען היתר הוראה (סמיכה). ער האט אים פארהערט אויף שולחן ערוך און געזען אז ער איז בקי און קען עס גוט. האט ער אים געפרעגט: זאג מיר, דעם פינפטן שולחן ערוך האסטו געלערנט? האט ער אים געזאגט: א פינפטן חלק? וואס איז דאס? איך ווייס אז ס'איז דא פיר חלקים אין שולחן ערוך. האט ער אים געזאגט: דער פינפטער חלק איז ווי אזוי זיך צו פירן מיט בני אדם. האסטו דאס געלערנט? ס'איז נישט גענוג צו לערנען די סוגיות - צי ווייסטו ווי אזוי זיך צו פירן מיט מענטשן, ווי אזוי זיי צו ענטפערן, אויף וואספארא אופן זיך צו באציען צו זיי?
איז דער דאזיגער תלמיד חכם געגאנגען אין רבנות, ער האט באוויזן צו לערנען די זאכן גוט און האט געדינט אלס רב. נאך צוויי יאר האט אים באגעגנט זיין מסמיך און געפרעגט: נו, האסטו שוין עספיעט אויסצופירן דעם פינפטן שולחן ערוך? האט ער אים געענטפערט: רבי, איך האב שוין עספיעט צו לערנען אויך דעם זעקסטן. האט ער געפרעגט: א זעקסטן, וואס איז דאס? האט ער אים געזאגט: דער פינפטער שולחן ערוך איז ווי אזוי זיך צו פירן מיט בני אדם, און דער זעקסטער - ווי אזוי זיך צו פירן מיט פראי אדם. אויך דאס האב איך געלערנט. טאקע, ס'זענען פאראן מענטשן וואס ביי זיי איז לית דין ולית דיין, חצופים, אן קיין דרך ארץ, בעלי עזות פנים - און אויך מיט זיי דארף מען קענען ווי אזוי זיך אומצוגיין, ווי אזוי זיי איינצושטילן און זיי אהינצושטעלן אויפ'ן פלאץ. אבער ווער עס איז קלוג און זריז אין זיין מלאכה - ברענגט זיך לכתחילה נישט אריין צו זיין מיט מענטשן פון אזא סארט. "בל יתייצב לפני חשוכים".
און נאך אן אינטערעסאנטער פשט: "חשוכים" איז נישט נאר מלשון חושך, נאר מלשון "חשוך עבדך" - צוריקהאלטן. "חשוכים" ווי "חסוכים" (חסרון). היינט רעדט מען אסאך וועגן קינדער וואס האבן געליטן פון חסכים: א קינד וואס מ'האט אים קיינמאל נישט געקושט, א קינד וואס ליידט פון א חסרון כיס. און אזוי זענען פאראן מענטשן וואס האבן פראבלעמען און מ'דארף זיי שטופען פאראויס. זאגט דער גר"א: די דאזיגע מענטשן זענען חסוכים, צוריקגעהאלטן פון קיום המצוות - און גיי נישט זיין א קאפ פאר אזעלכע מענטשן וואס האבן נישט קיין כוונה מקיים צו זיין און האבן נישט קיין כוונה צו טאן, ווייל דעמאלט וועסטו דארפן כסדר היטן אויף זיי און וועסט פארשווענדן אויף זיי דיין צייט.
מ'האט שוין אמאל דערציילט אז ווען הרב עובדיה יוסף איז געווען אין מצרים, האט ער אין א געוויסן שלב געזען אז מ'מוז דארט אויפטון א פעולה, און די ראשי הקהילה דארט זענען געווען מענטשן חסוכים און חשוכים און חשוקים, וואס מ'וויל נאר. אין א געוויסן מאמענט האט ער זיי געזאגט: אויב ס'וועט נישט זיין מעגליך אויפצושטעלן דעם דת על תילה אין עניני כשרות - פארלאז איך דאס פלאץ. און וואס ס'האט אים שאקירט איז געווען, אז זיי האבן אים געזאגט: גיי דיר געזונטערהייט. קען מען דאס דען באגרייפן? אויף וואס זענען זיי גרייט געווען מוותר צו זיין! וואספארא ריזיגע מרגלית איז געווען צווישן זיי און וואספארא מהפכה ער האט דארט אפגעטאן אין דער קהילה, אבער די דאזיגע מענטשן זענען געווען אזוי חסוכים און אזוי חשוכים ביז זיי האבן נישט פארשטאנען וואס זיי פארלירן, און ס'האט זיי אויסגעזען ווי גלייך עפעס אן ארבעטער זאגט זיך אפ. און הרב עובדיה איז געווען ערשטוינט פון דעם חוסר הדעת פון די דאזיגע מענטשן. למעשה, דארף א מענטש וויסן צו זוכן פאר זיך א קהילה וואו ס'איז דא מענטשן וואס זענען גרייט צוצוהערן און גרייט אויסצוהערן, און דעמאלט קען מען אויך עפעס אויפטון ביי זיי.
דריי יסודות האבן מיר דא געלערנט. "אל תהי בתוקעי כף" - די פארזיכטיגקייט פון ערבות, וואס איז א ממשות'דיגע געלט-סכנה (ווייל דער דין פון השבת המשכון איז געזאגט געווארן ביים לווה און נישט ביים ערב), און א רוחניות'דיגע סכנה: ווער נישט קיין ערב פאר מענטשן וואס היטן נישט קיין מצוות, פארמער נישט מיט קיין נדרים וואס דו קענסט נישט מקיים זיין, און פארלאז זיך נישט אויף דיין עשירות, ווייל "מי יודיע חיים עושרך". "אל תסג גבול עולם" - דאס היטן די מנהגי אבות און די סייגים, אז מ'איז נישט מבטל קיין מנהג אדער גזירה אפילו ווען דער טעם זעט אויס בטל צו ווערן, און פונעם צווייטן זייט ערפינדעט מען נישט קיין מנהגים און גזירות פונעם אייגענעם הארצן, און יעדער מנהג וואס שטויסט זיך אן אין דער הלכה אדער פארשעמט א מענטש - איז "מנהג" די אותיות פון "גיהינום". און "חזית איש מהיר במלאכתו" - די מידה פון זריזות ווי דער דרך פון בועז, וואס בזכות פון איין טאג איז אויפגעשטעלט געווארן די שושלת בית דוד; און ווער ס'איז זריז אין דער מלאכת המלך, וואס דאס איז תורה ומצוות, לאזט זיך נישט אראפ זיך צו שטעלן פאר חשוכים - נישט פאר עניני החומר וואס זענען חושך קעגן דעם אור, און נישט פאר א געזעלשאפט וואו ס'איז נישטא וואס אויפצוטון, נאר ער באהעפט זיך צו "מלכים" - מאן מלכי? רבנן.