אין דעם טייל פון קאפיטל כ"ב געפינען מיר זיך אינמיטן דער פרשה וואס האט זיך אנגעהויבן מיט "הט אזנך ושמע דברי חכמים". שלמה המלך אנטפלעקט דא וואס עס איז די תכלית פון אלע דברי מוסר וואס ער האט אונז פארשריבן: צו ברענגען דעם מענטש צום ביטחון אין השי"ת. און פון דארט גייט ער ווייטער און אנטפלעקט דעם אויפבוי פונעם ספר און זיין ציל - אז דער מענטש זאל נישט בלויז אננעמען דעם אמת אלס קבלה, נאר ער זאל אים פארשטיין, זיך אידענטיפיצירן מיט אים, קענען ענטפערן פאר די וואס פרעגן אים, און אים איבערגעבן פאר די קומענדיגע דורות. צום סוף וועלן מיר אויך צוקומען צו דער שטרענגער ווארענונג: "אל תגזל דל כי דל הוא".
לִהְיוֹת בַּיהוָה מִבְטַחֶךָ, הוֹדַעְתִּיךָ הַיּוֹם אַף־אָתָּה׃ (יט) - כדי דיין ביטחון זאל זיין אין ה', האב איך דיר היינט מודיע געווען, אויך דיר.
רש"י ערקלערט כפשוטו: איך לאז דיר וויסן אז דו זאלסט בטוח זיין אין הקב"ה. פארנעם זיך מיט תורה, און זאג נישט "ווי קען איך זיך בטלן פון מיין מלאכה, פון וואו וועט קומען מיין פרנסה?" - "להיות בה' מבטחך".
רבינו יונה זאגט דא א גרויסן יסוד: שלמה המלך אנטפלעקט אונז אז זיין גאנצע כוונה אין אלע דברי מוסר וואס ער האט אונז אויסגעשטעלט אינעם גאנצן ספר משלי, איז די כוונה דו זאלסט צוקומען צו דער מדה פון ביטחון. אלע גוטע מדות דארפן ברענגען דעם מענטש צו יראה - דאס איז זייער תכלית, "מה ה' אלוקיך שואל מעמך כי אם ליראה". טהרה און קדושה ברענגען צו יראת חטא, און ביטחון איז איינע פון די העכסטע מדרגות אין יראת חטא. ווייל יראת חטא מיינט אז איך האב מורא בלויז פון השי"ת, און ממילא בין איך בוטח אין השי"ת און ווייס אז אלעס קומט פון אים - און דאס גופא איז דער ענין פון יראה. און דאס איז וואס שטייט דא: אלעס וואס איך האב דיר געלערנט איז באשטימט דיר צו פירן צום ביטחון אין השי"ת.
און וואס מיינט "הודעתיך היום אף אתה"? זאגט רבינו יונה: פונקט ווי איך האב געזען פאר זיך א געוואלדיגע תועלת אין די דאזיגע לימודים, צו שטארקן דעם ביטחון אין השי"ת - אזוי אויך לאז איך דיר דאס היינט וויסן און לערן דיך אויס, און "אף אתה" - דו קענסט אויך אנקומען דערצו. דו קענסט אויך זוכה זיין צו משיג זיין די זעלבע השגות וואס איך האב משיג געווען.
דער גר"א ערקלערט אז דער דאזיגער פסוק איז געבויט אויף פסוקים אין תהלים קאפיטל ע"ח: "ויקם עדות ביעקב ותורה שם בישראל, אשר ציווה את אבותינו להודיעם לבניהם. למען ידעו דור אחרון, בנים ייוולדו יקומו ויספרו לבניהם. וישימו באלוקים כסלם, ולא ישכחו מעללי אל ומצוותיו ינצורו". "ויקם עדות ביעקב" - דאס זענען נביאים און כתובים; "ותורה שם בישראל" - דאס איז די תורה. דאס איז דאך תורה, נביאים און כתובים.
און וואס איז דער עיקר פון מתן תורה? זאגט דער גר"א: כדי כלל ישראל זאלן לייגן זייער ביטחון אין השי"ת - "וישימו באלוקים כסלם", "כסלם" מיינט זייער האפענונג און זייער ביטחון. און דער צווייטער ציל איז עס אויסצולערנען פאר די קומענדיגע דורות: "למען ידעו דור אחרון, בנים ייוולדו יקומו ויספרו לבניהם". דער עיקר פון אלעם איז דער גאנצער ביטחון, און ער נעמט שוין אין זיך אריין אלע מצוות - "ולא ישכחו מעללי אל ומצוותיו ינצורו".
לויט דעם: "להיות בה' מבטחך" - דיין ביטחון זאל זיין אין השי"ת, דאס איז די תכלית פון געבן די תורה. "הודעתיך היום" - פונקט ווי ס'שטייט "אשר ציווה את אבותינו להודיעם לבניהם": דער אייבערשטער זאגט, איך האב דיר היינט מודיע געווען דורך רוח הקודש וואס רוהט אויף דיר, כדי דו זאלסט מודיע זיין די זאכן פאר די קומענדיגע דורות. "אף אתה" - אזוי ווי איך האב דיר מודיע געווען, אזוי זאלסטו מודיע זיין פאר די וואס קומען נאך דיר, "יקומו ויספרו לבניהם". וואס דער הקב"ה מאכט דאך אונז נישט אין יעדן דור און דור נאכאמאל מעמד הר סיני; דאס וואס איך האב דיר געגעבן די תורה, איז מיטן ציל דו זאלסט עס איבערגעבן בירושה פארן קומענדיגן דור.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק חזר'ט איבער דאס וואס עס שטייט פריער: "הט אזנך ושמע דברי חכמים" - דורך דעם וואס דו הערסט די דברי חכמים וועסטו צוקומען צו "להיות בה' מבטחך". "דברי חכמים", ווי מיר האבן מסביר געווען, זענען זאכן וואס זענען געגעבן געווארן על פי חכמה, און חכמה מיינט זאכן וואס קומען בקבלה, וואס מען דארף זיי אננעמען אזוי ווי זיי זענען. מיר האבן אין דעם נישט קיין אייגענעם פארשטאנד, מיר האבן דערויף נישט קיין באווייז אדער מופת - נאר אזוי האבן מיר מקבל געווען. דאס זענען די מוסרישע הנהגות וואס מען דארף אננעמען בתורת קבלה פונעם אויבערשטן.
אבער וואס פאדערט זיך? "להיות בה' מבטחך" - אז דו זאלסט זיך נישט מספק זיין אין זיי, נאר זאגן: איך בין מקבל אז דאס איז דער רצון פונעם אויבערשטן. אפילו איך פארשטיי דאס נישט, און אפילו אמאל זעט עס מיר אויס פארקערט - מיט דעם אלעם בין איך עס מקבל אלס א קלארן פאקט, דאס איז דער רצון פון גאט, און איך צווייפל נישט צי חס ושלום איז דא דא עפעס וואס איז נישט אמת.
און דערנאך - "הודעתיך היום". נאכדעם וועסטו זוכה זיין צו פארשטיין די זאכן און זיי משיג זיין מיט מופתי הדעת. און דאס איז וואס מיר האבן פריער ערקלערט: ווען א מענטש לערנט עפעס און פארטיפט זיך דערין, אינעם ערשטן שלב נעמט ער עס אן אלס אן אקסיומע; אינעם צווייטן שלב הייבן זיך די זאכן אן צו פארקלערן, און ער הייבט זיי אן צו פארשטיין - דעם היגיון און דעם שכל דערפון. דאס איז די בחינה פון דעת: איך ווייס שוין די זאכן און איך בין מצליח זיי צו פארשטיין און אננעמען אויך מיטן שכל.
און דער ציל איז - "אף אתה". ביז יעצט האסטו עס אנגענומען צוליב "להיות בה' מבטחך", ווייל איך פארלאז זיך אויפן אויבערשטן. זאגט שלמה: דאס איז נישט גענוג. דער ציל איז אז דו זאלסט צוקומען צו דעת, און דעמאלט "אף אתה" - וועסטו אויך פארשטיין, אננעמען די זאכן און זיך אידענטיפיצירן מיט זיי, נישט בלויז ווייל דער אויבערשטער האט אזוי געזאגט, נאר ווייל דו פארשטייסט באמת אז די זאכן זענען ריכטיג און אמת, און אז דאס איז דער ריכטיגער וועג לויט וועלכן מען דארף לעבן. דאס איז עפעס וואס דו אליין קענסט אויך משיג זיין.
הֲלֹא כָתַבְתִּי לְךָ שָׁלִישִׁים, בְּמֹעֵצוֹת וָדָעַת׃ (כ) - צי האב איך דיר דען נישט געשריבן דרייפאכיגע זאכן, מיט עצות און מיט דעת.
רש"י זאגט: "שלישים" - תורה, נביאים און כתובים.
רבינו יונה ערקלערט אז "הלא כתבתי לך" איז א מליצה וואס נעמט ארום און באשיינט דעם ענין וואס ליגט אונטער דעם. א "שליש" איז א מענטש וואס הערשט איבער א גרופע מענטשן, ווי "השליש אשר בשער" - א קאמאנדיר וואס פירט אן מיט א גרופע. און דאס איז וואס ער זאגט: "הלא כתבתי לך שלישים" - אלע עצות און אלע ענינים וואס איך האב דיר געשריבן אין ספר משלי זענען זאכן וואס האבן אין זיך א מליצה וואס ערקלערט און פארטייטשט די גאנצע הנהגה פונעם מענטש אויף אן אופן וואס זאל זיין פארשטענדליך אינעם שכל. און ווען איך וויל זאגן אז די זאכן ווערן מבואר דורך עפעס וואס האט כח צו ערקלערן און צו געוועלטיגן - רוף איך דאס אן "שלישים". "במועצות ודעת" - מיט עצות און דעת, כדי דו זאלסט באמת קענען שטיין אויפן פארשטאנד פון די זאכן.
דער גר"א ערקלערט אזוי ווי רש"י: "שלישים" - אורייתא תליתאה, די תורה ווערט אנגערופן משולשת: תורה, נביאים און כתובים. און דער הקדוש ברוך הוא האט זי איבערגעגעבן פאר א דרייפאכיגן פאלק - כהנים, לוים און ישראלים - אויפן דריטן טאג, נאך די שלשת ימי הגבלה. דאס איז דאך דער ענין פונעם משולש.
"במועצות ודעת" - "דעת" איז די תורה, "עצות" זענען די נביאים; און וויבאלד עס שטייט "מועצות" און נישט "עצות", נעמט דער לשון אריין סיי נביאים און סיי כתובים. זאגט דער גר"א: אן עצה קען זיין אויף צוויי אופנים. עס איז פאראן אן עצה וואס דער הקדוש ברוך הוא רעדט מיט אונז ממש פנים אל פנים, און עס איז פאראן אן עצה בבחינת רוח הקודש און נבואה. די עצה וואס קומט דורך רוח הקודש און נבואה איז אז דער הקדוש ברוך הוא פלאנצט כביכול איין זיין דעת אין אונזער הארץ - דאס איז אן אופן פון נבואה וואו דער נביא שפירט פלוצלונג זאכן אין זיין הארץ, און דאס זענען נישט קיין דמיונות נאר אן התגלות אלוקית, נאר אז דער אויבערשטער רעדט נישט מיט אים פנים אל פנים ווי מיט משה, נאר די זאכן ווערן איינגעפלאנצט אין זיין הארץ. און "מועצות" איז מרמז דערויף - אזוי ווי "כליות יועצות" - אז דער הקדוש ברוך הוא לייגט אריין אן עצה און רוח הקודש אין זיין הארץ.
און "דעת" איז מרמז צום ענין פון דיבור - "פה אל פה אדבר בו", אז דער הקדוש ברוך הוא רעדט מיט אונז אויף א דירעקטן אופן, און דאס איז געווען ביי משה רבנו. דעריבער איז "דעת" די תורה אליין, וואס מיר האבן מקבל געווען דירעקט מפי ה' בבחינת פה אל פה; און "מועצות" זענען נביאים און כתובים, וואס מיר האבן מקבל געווען דורך דעם רוח הקודש פון די נביאים, ווייל מיט די נביאים נאך משה האט דער אויבערשטער נישט גערעדט פה אל פה.
דער רלב"ג דערקלערט: "הלא כתבתי לך שלישים במועצות ודעת" - חשובע זאכן דיך אויסצוגלייכן. "מועצות" זענען אין זאכן פון הנהגה מדינית - און מען מיינט נישט קיין אויסערן-פאליטיק, נאר דעם מענטשנס הנהגה אין זיין לעבן: ווי אזוי זיך צו פירן מיט מענטשן, אין זיין עסן, אין זיין פרנסה, אין זיין שלום בית און אין אלע ענינים. "דעת" איז אין רוחניות'דיגע זאכן - אין לימוד התורה, אין פארטיפן זיך און אין השכלה, ווי אזוי צו לערנען און מעיין זיין אין עיונ'דיגע ענינים. און פארוואס ווערן זיי גערופן "שלישים"? פונקט ווי די שלישים (הויפט-שרים) פירן דאס פאלק און דער מלך פירט די מלוכה - אזוי האב איך דיר געגעבן אן הנהגה, ווי אזוי זיך צו פירן ריכטיג, עפעס וואס זאל דיר מסביר זיין און פארטייטשן די זאך און דיך אויסגלייכן אויפ'ן ריכטיגן וועג.
דער מצודת דוד דערקלערט: אפשר וועסטו זאגן, ווי אזוי קען איך זיכער זיין צו לערנען תורה פון מיינע מלמדים און נישט מורא האבן אז זיי מאכן אפשר א טעות? אפשר גיט ער מיר אן הסבר אין א פסוק, אדער ער לערנט מיט מיר אן הלכה אין תפילין, און ער האט דערין א טעות - און איך האב געטאן ווי ער זאגט און נישט מקיים געווען די מצוה ווי עס דארף צו זיין; איך וועל אנקומען אויבן און מען וועט מיר זאגן דו האסט געמאכט א טעות, און וואס וועל איך ענטפערן - מען האט מיר פארפירט? און דער מענטש קען חלילה קומען מסופק צו זיין אזוי אויף יעדער איינציגער מצוה.
אויף דעם זאגט ער: "הלא כתבתי לך שלישים במועצות ודעת" - איך האב דיר פארשריבן אין ספר התורה וויכטיגע און חשוב'ע זאכן וואס זענען געזאגט געווארן מיט ראט און פארשטאנד (במועצות ודעת), כדי דו זאלסט קענען מעיין זיין אין זיי און זיך מתבונן זיין אין זיי, און אזוי וועסטו וויסן אז דאס וואס דו באקומסט פון די חכמים איז ריכטיג און שטימט מיט דער תורה. ווען מיר וואלטן געהאט בלויז תורה שבעל פה, וואלסטו געקענט זאגן אפשר האט ער געמאכט א טעות, אפשר איז דא געווען א פארדרייטע פארשטאנד; אבער וויבאלד עס איז דא א תורה שבכתב, זאגט דער הקדוש ברוך הוא: קום און קוק אריין אין דער תורה שבכתב, און דו וועסט דארט געפינען ראט און פארשטאנד און זען אז דאס וואס דער חכם לערנט דיר איז דער פשוט'ער פשט אין די פסוקים. און "שלישים" לויט דעם מיינט חשוב'ע זאכן: איך האב דיר געגעבן א חשוב'ע זאך, די הייליגע תורה, וואס זי איז פול מיט מועצות ודעת.
דער מלבי"ם גיט דא אן אויסערגעוויינלעך ארגינעלן ביאור. עס שטייט אויף שלמה המלך "וידבר שלושת אלפים משל" - האט דען איינער אמאל געזען דריי טויזנט משלים פון שלמה'ן? און אויך "ויהי שירו חמישה ואלף" - האט דען איינער געזען טויזנט און פינף געזאנגען פון שלמה'ן? זאגט דער מלבי"ם: מען רעדט דא נישט פון קיין ציפערן. "אלפים" איז נישט פונעם ווארט "טויזנט", נאר מלשון אילוף (לערנען), ווי "אאלפך חכמה" - און "שלושת אלפים משל" מיינט דריי לימודים פון משלים. ווייל ספר משלי איז דאך איינגעטיילט אין דריי חלקים: דער ערשטער חלק ביז פרק י', דער צווייטער חלק ביז פרק כ"ה, און דער דריטער חלק פון דארט ביז'ן סוף פונעם ספר.
און אויב אזוי, איז דאס וואס עס שטייט דא: "הלא כתבתי לך שלישים" - דער דאזיגער ספר איז "שלישים", איינגעטיילט אין דריי חלקים. "במועצות ודעת" - ער זאל דיר געבן עצות ווי אזוי זיך צו פירן און ווי אזוי צו לעבן א ריכטיג לעבן; און "דעת" - אז דו זאלסט האבן א קלארע ידיעה אין די זאכן, כדי דו זאלסט אויך קענען לערנען מיט אנדערע. ווייל אן "עצה" איז ווי אזוי איך אליין זאל זיך פירן, אבער ווען מען לעבט מיט די זאכן און מען פארשטייט זיי גוט, קען מען זיי איבערגעבן ווייטער און איבערצייגן אנדערע.
און וואס מיינט "שירו חמישה ואלף"? לויט'ן מלבי"ם טיילט זיך שיר השירים אין פינף חלקים - פינף וואונדערבארע מהלכים פונעם דוד און דער רעיה, ווי מיר האבן מאריך געווען אויף אן אנדער ארט - און עס איז פאראן א לעצטער חלק אין שיר השירים וואס איז ווי א בייגעלייגטער חלק, און דעם רופט ער אן "אלף", ווייל אינעם לעצטן חלק שטייט "האלף לך שלמה ומאתים לנוטרים את פריו", און ער איז נישט פארבונדן מיט'ן אלגעמיינעם מהלך פון שיר השירים. און דאס איז דער טייטש פון "חמישה ואלף" - פינף געזאנגען און נאך דער "אלף", דאס לעצטע געזאנג. און די זאכן שטימען פונקטליך מיט זיין פשט דא ביי "שלישים".
לְהוֹדִיעֲךָ קֹשְׁטְ אִמְרֵי אֱמֶת, לְהָשִׁיב אֲמָרִים אֱמֶת לְשֹׁלְחֶךָ׃ (כא) - דיר צו לאזן וויסן די ווארהייט פון רייד פון אמת, כדי צו ענטפערן ריכטיגע רייד פאר דיינע שיקערס.
רש"י דערקלערט אז דאס איז א המשך פונעם פריערדיגן פסוק: איך האב דיר אנגעשריבן שלישים במועצות ודעת - תורה, נביאים און כתובים - כדי דו זאלסט פארשטיין פון זיי קושט אמרי אמת ("קושט" מיינט אמת), און דורך דעם וועסטו קענען ענטפערן ווערטער פאר דיינע שיקערס. ווען ביי דיר זענען די זאכן קלאר, קענסטו זיי מסביר זיין פאר אנדערע; אבער אויב פאר דיר אליין זענען זיי נישט קלאר, ווי אזוי וועסטו ענטפערן פאר דעם וואס פרעגט ביי דיר אן הוראה? אבער אזוי ווי איך האב דיר אנגעשריבן שלישים און דו וועסט הארעווען און זיך פארטיפן אין זיי - וועסטו קענען ענטפערן רייד פון אמת צו די וואס שיקן דיר פרעגן, און געבן א קלארן ענטפער פון דער הייליגער תורה.
דער הגר"א ערקלערט אז "אִמְרֵי" גייט אויף נביאים וכתובים, און "אֱמֶת" גייט אויף דער תורה וואס מיר האבן מקבל געווען גלייך מפי ה'. און "לְהָשִׁיב אֲמָרִים אֱמֶת לְשֹׁלְחֶיךָ" גייט צוריק אויף ביידע - די תורה פון איין זייט, און נביאים וכתובים פון דער צווייטער זייט. און ווער זענען "שֹׁלְחֶיךָ"? דער וואס האט דיך געשיקט און באגלייט צו דער וועלט, און דאס איז בדרך משל. דער זוהר הקדוש זאגט: "בעמוד ענן יומם" - דאס איז תורה שבכתב, "ובעמוד אש לילה" - תורה שבעל פה. וואס באגלייט דעם מענטש אויף דער וועלט און באלייכט אים זיין וועג? דער עמוד ענן און דער עמוד אש, וואס דאס זענען תורה שבכתב און תורה שבעל פה. און ווען דו פירסט אויס "קֹשְׁטְ אִמְרֵי אֱמֶת", און לערנסט סיי תורה שבכתב און סיי נביאים וכתובים - דורך דעם איז "לְהָשִׁיב אֲמָרִים לְשֹׁלְחֶיךָ": ווען דו וועסט אנקומען נאך די הונדערט און צוואנציק יאר און מען וועט דיך פרעגן "האסטו געטון? האסטו מקיים געווען?" - די תורה אליין פרעגט כביכול: האסטו מקיים געווען וואס עס שטייט אין מיר? - וועסטו האבן פאסיקע תשובות: יא, איך האב געטון וואס עס שטייט אין דער תורה.
דער מצודת דוד ערקלערט אז די תורה איז באשטימט "לְהוֹדִיעֲךָ קֹשְׁטְ אִמְרֵי אֱמֶת", דאס הייסט מבדיל צו זיין צווישן אמת און שקר. ווען א מענטש האט נישט קיין תורה, נארט אים דער שקר גרינגערהייט אפ - מען קען אים ווייזן שקר ווי אמת, אים אויסלערנען אלערליי פארדרייטע אמונות און דעות, און ער וועט זיי גלייבן און מיינען אז דאס איז תורה מסיני. אבער ווער עס פארמאגט תורה, נאכדעם וואס ער איז דערגאנגען צום אמת, כאפט גלייך אז אלעס אנדערש איז חושך, און א פולקאמער טעות וואס האט נישט קיין שום האפט. דורך דער תורה הקדושה האט מען דעם קושט און יושר פון דברי אמת, מען ווייסט וואס איז דער אמת און מען בלאנדזשעט נישט נאכן שקר.
און "שֹׁלְחֶיךָ" ערקלערט דער מצודת דוד מלשון גירוש, פארטרייבן, אזוי ווי "הֵן יְשַׁלַּח אִישׁ" - יְשַׁלַּח מיינט ער וועט פארטרייבן. דאס הייסט: ווער עס וועט וועלן דיך פארטרייבן פון דעם דרך האמת מיט פאלשע ראיות און באווייזן, כאילו די תורה איז נישט קיין אמת, אדער דיר ברענגען ראיות אז עס איז פאראן אמת אין די אנדערע דתות - וויבאלד איך האב דיר אנגעשריבן שלישים במועצות ודעת און דיר געפירט אויפן גלייכן דרך האמת, וועסטו קענען "לְהָשִׁיב אֲמָרִים אֱמֶת לְשֹׁלְחֶיךָ": אויך פאר דעם וואס וועט קומען זיך מתווכח זיין וועסטו האבן תשובות, ווייל דו פארמאגסט הוכחות און ראיות אז אונדזער תורה איז א תורת אמת.
און אויף דעם האבן מיר שוין דערמאנט די ווערטער פונעם רמב"ם אין איגרת תימן אויפן פסוק "כָּל כְּלִי יוּצַר עָלַיִךְ לֹא יִצְלָח וְכָל לָשׁוֹן תָּקוּם אִתָּךְ לַמִּשְׁפָּט תַּרְשִׁיעִי". די תורה האט אונדז צוגעזאגט אז יעדער אנס אדער נצחן וואס וועט פרובירן אפצוקערן כלל ישראל פון זייער דת - וועט נישט קענען. די תורה וועט קיינמאל נישט בטל ווערן, נישט בכוח און נישט מיט ראיות. בכוח - וויפיל האבן פרובירט אונדז צו פארטיליקן דורכאויס דער היסטאריע, און וויפיל פרובירן היינט, און הקדוש ברוך הוא ראטעוועט אונדז פון זייער האנט. און מיט ראיות און מופתים - עס זענען פארגעקומען צענדליקער און הונדערטער וויכוחים צווישן חכמי ישראל און די נוצרים און די איבעריקע דתות, און קיינמאל איז נישט געווען קיין וויכוח וואס אידנטום איז ארויס דערפון מיט דער אונטערשטער האנט. קיינמאל נישט. און באמת איז דאס נישט קיין קונץ: ווען דו קומסט מיטן אמת און זיי קומען מיט הבל ורעות רוח - איז די זאך פשוט. אבער די תורה פארזיכערט אונדז אויך אז מיר וועלן נישט דורכפאלן. "נצחן" מיינט א בעל וויכוח - "כל כלי לא יצלח", "תקום איתך למשפט" - מען האט געמאכט משפטים קעגן דער תורה הקדושה, "תרשיעי" - דו וועסט אויפווייזן דעם הבל און די רשעות פון זייערע טענות און איבערצייגן אז די תורה איז תורת אמת. און דאס איז דער סדר אינעם פסוק: קודם "לְהוֹדִיעֲךָ קֹשְׁטְ אִמְרֵי אֱמֶת", און ווען דו וועסט וויסן און פארשטיין מיט א קלארן פארשטאנד אז די תורה איז אמת - וועסטו אויך קענען "לְהָשִׁיב אֲמָרִים אֱמֶת" צו דעם וואס פרובירט דיך אפצוטרייבן פון דער תורה הקדושה.
מען קען דא געפינען א רמז צו דעם וואס מיר האבן פריער גערעדט: מען ברענגט נישט צוריק קיין אידן בתשובה דורך אויסגעטראכטע מעשיות. אויב דו קומסט מקרב זיין, דערצייל א זאך וואס איז אמת. מיר פארמאגן גענוג דברי אמת און אמת'ע ניסים מיט וואס צו איבערצייגן, און מען דארף נישט איבערצייגן מיט קיין "באבע מעשיות". און א רמז דערויף אינעם פסוק: עס שטייט נישט בלויז "לְהָשִׁיב אֲמָרִים לְשֹׁלְחֶיךָ", נאר "לְהָשִׁיב אֲמָרִים אֱמֶת לְשֹׁלְחֶיךָ". עמיצער פרובירט דיך אפצוטרייבן פון דער תורה - ענטפער אים תשובות, אבער אמת'ע תשובות. ענטפער אים נישט מיט ליגן, מיינענדיג אז ער ווייסט נישט און קען נישט די פאקטן. די תורה איז תורת אמת, און איבערצייגן טוט מען מיטן אמת, ווייל דער אמת שיינט זיך אליין אדורך דעם וועג.
דער מלבי"ם ערקלערט אז עס איז פאראן א חילוק צווישן "קֹשְׁטְ" און "אֱמֶת". דאס ווארט "קֹשְׁטְ" איז אונדז באקאנט פונעם תרגום - יעדער וואס לייענט שנים מקרא ואחד תרגום ווייסט: "אמת" - "בְּקוּשְׁטָא". און אויב אזוי איז שווער: "לְהוֹדִיעֲךָ קֹשְׁטְ אִמְרֵי אֱמֶת" - פארוואס דאפלט דער פסוק די לשונות, אמת און אמת?
זאגט דער מלבי"ם: "אמת" איז א זאך וואס איז מצד עצמו אמת, כאטש אויב מען וועט פון מיר פארלאנגען עס צו ערקלערן קען איך עס נישט מסביר זיין און אויפווייזן - און דאך איז עס אמת מצד עצמו. לאמיר געבן א דוגמא: וועט משיח קומען? זיכער, הונדערט פראצענט. קענסטו דאס אויפווייזן? איך קען דיר ווייזן אז עס שטייט געשריבן, און איך קען ווייזן אז אויפן זעלבן פלאץ וואו דאס שטייט, שטייען נאך טויזנט און איין זאכן וואס זענען מקוים געווארן, און ממילא וועט דאס אויך מקוים ווערן - אבער פאקטיש אויפצוווייזן אז משיח וועט קומען, דארף משיח קומען, מען זאל עס זען מיט די אויגן, און דעמאלט איז עס א פולקאמע הוכחה. און דאך, צי וויבאלד איך פארמאג נישט קיין פולקאמע הוכחה איז דאס נישט קיין אמת? דאס איז אן אבסאלוטער אמת, נאר איך קען עס נישט באווייזן. און אזוי אויך די מציאות פונעם בורא: איך קען ברענגען ראיות אז עס איז פאראן א בורא פאר דער וועלט און אז עס איז נישט פאראן קיין שום אנדערער הסבר אויף אלעס וואס קומט פאר אין דער בריאה, אבער האסטו אים געזען? ניין. און צי פעלט דען עפעס אין דער אמת'דיגקייט פון די זאכן? זיכער נישט. אזוי ווי עס פעלט גארנישט אין דער מציאות פון שטראלונג - ווער האט דען אמאל געזען קרינה? און קיין מענטש האט נאך נישט געזען דעם אטאם, און כאטש מיר האבן צייכענונגען דערפון, האט אפילו איינשטיין אים נישט געזען. עס זענען פאראן זאכן וואס עקזיסטירן כאטש איך קען זיי נישט ווייזן, און זיי זענען אמת מצד עצמם.
ווידער "קֹשְׁטְ", זאגט דער מלבי"ם, איז נישט קיין אמת וואס דער מענטש ווייסט נישט איר טעם, נאר אן אמת וואס דער מענטש קען אויפווייזן איר ריכטיקייט, און איר אמת איז אפן פאר יעדן איינעם. און דאס איז וואס שלמה המלך זאגט: איך האב דיר דאך אנגעשריבן שלישים במועצות ודעת - און די שלישים זענען די משלים פון ספר משלי וואס איז איינגעטיילט אין דריי טיילן - און די דאזיקע משלים וועלן דיר לאזן וויסן דעם קושט פון די אמרי אמת. אויב ביז איצט איז עס געווען בגדר "אמת" - נעם עס אן, איך ווייס נישט דעם טעם און איך קען עס נישט אויפווייזן, אבער דאס איז דער אמת - ווען איך וועל דיר מסביר זיין די זאכן מיט משלים, וועסטו פארשטיין דעם קושט וואס ליגט אין די דברי אמת: דו וועסט פארשטיין דעם טעם, דעם ביאור און דעם שכל. פון א זאך וואס איז בלויז געווען אן אקסיום, וועט עס פארוואנדלט ווערן אין א זאך וואס מען פארשטייט און עס ווערט אויפגעכאפט אינעם שכל, און עס וועט זיך דיר עפענען די פנימיות פון די זאכן און דו וועסט פארשטיין זייער טיפקייט.
און נישט בלויז דאס, נאר אויך "להשיב אמרים אמת לשולחיך". ווען א זאך איז גוט פארשטאנען, דעמאלט "יכונו יחדיו על שפתיך" - די זאכן שטייען אויף די ליפן. ווי מיר האבן שוין פריער גערעדט: חכמה איז עפעס אן אינעווייניגסטע זאך, וואס מען קען נישט ארויסווייזן און מסביר זיין - נעם עס אן; אבער א מויל און ליפן זענען דעת, וואס דעת מיינט אז מען איז ביכולת ארויסצוברענגען די זאכן מיט די ליפן, זיי אויפצוווייזן, מסביר זיין און ארויסווייזן זייער אמת - דאס איז א בחינה פון א גאנצע ידיעה. און דא, דורך דעם וואס "אודיעך קושט אמרי אמת", וועסטו פארשטיין דעם דעת וואס ליגט אין די זאכן און דעם היגיון וואס איז אין זיי, און אויך ווער עס וועט דיר פרעגן קשיות - וועסטו אים קענען ענטפערן. ווייל ווען מען קומט איבערצייגן און מען זאגט: "נעם עס אן, אזוי איז עס, דאס איז אמת" - איז שווער אנצונעמען; אבער ווען מען איז מסביר און מען ווייזט אויף, האט מען דאך דערנענטערט די זאכן צום דעת, און מען פארשטייט. און דורך דעם וועסטו אויך קענען איבערצייגן אנדערע און זיי לאזן וויסן די טעמי החכמה, אז זיי זאלן האבן דערין א קלארע ידיעה.
אַל־תִּגְזָל־דָּל כִּי דַל־הוּא, וְאַל־תְּדַכֵּא עָנִי בַשָּׁעַר׃ (כב) - בארויב נישט קיין ארעמאן ווייל ער איז ארעם, און דרוק נישט אונטער דעם ארימאן ביים טויער.
"אל תגזל דל כי דל הוא" - נוץ נישט אויס דעם מצב וואס ער איז ארעם, אז דערפאר האסטו נישט קיין מורא און שרעק אז ער זאל ראטעווען די גזילה פון דיין האנט אדער אז ער זאל דיר שעדיגן דערפאר; ער איז שוואך און קען דיר גארנישט טאן - און טאקע אויף דעם קומט די ווארענונג.
"ואל תדכא עני בשער" - "בשער" מיינט א מקום קיבוץ רבים, וואו פיל מענטשן קומען זיך צונויף, ווי "ועלתה יבמתו השערה", "כי יראה בשער עזרתי". דאס הייסט: וויבאלד דו ווייסט אז דו קענסט אים פארשעמען פאר יעדנ'ס אויגן און קיינער וועט דיר נישט מאכן קיין חשבון, ווייל ער איז אן ארימאן און ער האט נישט קיין געהילפן און קיינער וועט נישט פרובירן אים צו ראטעווען פון דיין האנט - דעריבער שטערט דיר נישט אים מבזה צו זיין אפילו פאר אלעמען. חס ושלום! "אל תדכא עני בשער" - נוץ נישט אויס זיין ארימקייט אים אונטערצודרוקן פאר די אויגן פון יעדן.
אין די דאזיגע פסוקים האט אונז שלמה המלך אנטפלעקט דעם תכלית פון זיין גאנצן ספר: "להיות בה' מבטחך" - אז דער גאנצער מוסר און די מדות זאלן פירן דעם מענטש צום בטחון אין הקדוש ברוך הוא, וואס דאס איז פון די העכסטע מדרגות אין יראת חטא, און פון דארט - "אף אתה", אז אויך דו זאלסט משיג זיין און עס מנחיל זיין פאר די קומענדיגע דורות. "הלא כתבתי לך שלישים" - סיי תורה נביאים וכתובים, סיי די דריי חלקים פון ספר משלי - האט אונז דער הקדוש ברוך הוא געגעבן עצות פאר דער הנהגה פון לעבן און דעת פאר עיון און לימוד, און כלים צו בוחן זיין אז דאס וואס מיר נעמען מקבל פון די חכמים איז אמת. "להודיעך קושט אמרי אמת" - אז דער אמת וואס מיר האבן מקבל געווען בקבלה זאל ווערן אן אויפגעקלערטער און אויפגעוויזענער אמת, וואס זאל קענען שטיין גרייט אויף דיינע ליפן און ענטפערן פאר יעדן וואס וועט פרובירן דיר אפצושיקן פון דער תורה - און בלויז מיט אמת. און צום סוף די שטרענגע ווארענונג: ווער עס פארמאגט דעם דעת אמת ווייסט אז טאקע די שוואכקייט פונעם דל איז נישט קיין היתר נאר א ווארענונג - "אל תגזל דל כי דל הוא, ואל תדכא עני בשער".