ביים סוף פון פרק כ"א באשעפטיקט זיך שלמה המלך מיט דער יסודות'דיגסטער פראגע: וואס בלייבט עקזיסטירן אויף דער וועלט און וואס גייט פארלוירן. דער וואס זאגט עדות אויף ליגנט - זיין סוף איז צו גיין פארלוירן; אבער דער וואס גיט איבער אן אמת'ע קבלה - זיינע ווערטער בלייבן אויף אייביג. און פון דא גייט דער פרק ווייטער צום רשע וואס איז מעיז פנים קעגן דעם אמת, און צום גרויסן שלוס: אז דעם מענטשנ'ס גאנצע חכמה, תבונה און עצה האבן קיין שום האפט קעגן דעם רצון הבורא, און "לה' התשועה".
עֵד־כְּזָבִים יֹאבֵד וְאִישׁ שׁוֹמֵעַ לָנֶצַח יְדַבֵּר׃ (כ"א, כח) - א פאלשער עדות וועט אונטערגיין, אבער א מענטש וואס הערט אויס געהעריג וועט רעדן אויף אייביג.
לאמיר אנפאנגען דווקא פונעם מעשה'דיגן צד, פון דער מציאות ארום אונז. טרומפעלדאר - וואס זענען געווען זיינע לעצטע ווערטער? "טוב למות בעד ארצנו" (עס איז גוט צו שטארבן פאר אונזער לאנד). און דאס איז דאך אן אויסגעטראכטע באבע מעשה! פארשער האבן שוין אויסגעפינען, פון די וואס זענען געשטאנען לעבן אים, אז זיין לעצטער זאץ איז געווען א קללה אויף רוסיש. דאס קלינגט דאך נישט גוט, האט מען אים צוגעקלעפט דעם לאזונג "טוב למות בעד ארצנו", וואס הערט זיך פיל שענער. דעם מיטוס האבן פארשער שוין לאנג צעווארפן נאכ'ן אויספארשן די זאך - אבער עס איז פארבליבן. דער עדות איז שוין לאנג געשטארבן און געצאלט דעם פרייז פאר זיין עדות שקר, אבער די מעשה האט זיך איינגעגעסן. "וואס, דו ווייסט נישט אז טרומפעלדאר האט אזוי געזאגט?"
און מען רעדט נאך אפילו נישט דערפון אז דער זאץ אליין איז כפירה'דיג און נישט אידיש. גוט צו שטארבן? קיינמאל איז נישט גוט צו שטארבן - "לא אמות כי אחיה ואספר מעשי י-ה". און אויך "בעד ארצנו" - איז דען דאס לאנד איינע פון די דריי זאכן וואס מען איז מחוייב אויף זיי יהרג ואל יעבור? עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים - און דאס לאנד? וואס איז דאס, א נייע תורה? דער זאץ איז פאלש פון אנפאנג ביז'ן סוף. הלואי וואלט מען אים כאטש צוגעקלעפט א ריכטיגן מאמר. אבער דער מיטוס בלייבט: וואס מען רעדט - קריצט זיך אריין אינעם באוואוסטזיין, און גיי נאכדעם פיר אים אפ, גיי ווייז אויף אז דו האסט נישט קיין שוועסטער.
און אזוי איז די מעשה אין יעדן שטח. יארן לאנג האט זיך ארומגעדרייט א שמועה אז שמעון פרס'נס מוטער איז אן אראבערקע, און אז שולמית אלוני'ס טאכטער איז געווארן א בעלת תשובה - "ידוע ומפורסם". און נישט דאס איז אמת און נישט יענץ איז אמת. אבער חזר איבער א ליגנט גענוג מאל, וועט עס ווערן פעסטגעשטעלט און איינגעקריצט, און גיי נאכדעם פרוביר אויפצוווייזן - ווער וועט הערן, ווער וועט אננעמען?
און אזוי אויך דער ליגנט וואס איז "באקאנט פאר יעדן", אז די מדינה טיילט אויס פאר חרדים דירות פאר פיר הונדערט טויזנט שקל. מען זוכט דאך נאר וואו די דאזיגע דירות זענען; אפילו פאר זעקס הונדערט טויזנט איז נישט פאראן. ברענגט אהער - מיר זוכן זיי! און אזוי אויך די רייד אז "אן אברך פארדינט מער פון א סטודענט": א סטודענט פינאנצירט די מדינה מיט מער ווי פינף טויזנט שקלים, און אן אברך באקומט פון דער מדינה ווייניגער פון פיר הונדערט שקלים. אבער "איך האב א טעאריע, דריי מיר נישט דעם קאפ מיט פאקטן". דאס איז "עד כזבים": דער מענטש מיט זיין עדות - אלעס איז פארלארן, די עדות איז בטל געווארן, דער מענטש איז געשטארבן - אבער "איש שומע לנצח ידבר": וואס עס איז פארבליבן אין די מוחות פון די צוהערער, מיט דעם גייען זיי ווייטער, און דאס איז א זאך וואס איז גאר שווער אויסצוראטן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק רעדט וועגן דער קבלה און מסורה פון דור צו דור, אין די ענינים פון מצוות, אמונות און דעות. א מענטש וואס זאגט עדות אויף אמת'ע און אנגענומענע זאכן, וואס גייען אריבער ביי כלל ישראל פון דור צו דור - זיינע ווערטער וועלן בלייבן אויף אייביג. אבער אמאל וויל א מענטש זאגן עדות אויף עפעס וואס ער האט נישט געהערט, און איינפלאנצן ביים ציבור זיינע אמונות, דעות און השקפות וואס ער האט אויסגעזויגט פון פינגער - "עד כזבים יאבד". און פארוואס? דורך השגחת השם, אז דער אמת זאל בלייבן און דער ליגנט זאל פארגיין ווי רויך. מען קען נישט אריינפלאנצן א מעשה און אויסטראכטן אן אויסטרעף און ערווארטן אז יעדער זאל עס אפקויפן, אויב די זאך איז נישט אמת.
"ואיש שומע לנצח ידבר" - א זאך וואס א מענטש הערט מפי השמועה, ווען די שמועה קומט פון נאמנ'ע יסודות און מקורות, וועט די קבלה בלייבן עד עולם. איך בין דור אזוי און אזוי צו מעמד הר סיני, און וואס איך דערצייל איז פונעם מעמד הר סיני - דאס איז א קבלת אמת. און דער באווייז איז פון דער היסטאריע: וויפיל אמונות, דעות, עבודות זרות און אפגאטישע השקפות זענען פארלאשן געווארן ווי רויך! בל, דער אפגאט פון בבל - וואס איז געבליבן פון אים? א זייגער פירמע, אפשר. וואו זענען אלע אפגעטער וואס האבן געהאט רבבות גלויביגע - דער גאט כמוש, דער בעל און די איבריגע עבודות זרות? גארנישט איז פון זיי נישט געבליבן, און וואו זענען אלע יענע מעכטיגע פעלקער? אבער לעומת זה כלל ישראל, שוין דריי טויזנט און דריי הונדערט יאר, גייט מיט זיין אמונה און תורה, און די אידישקייט בליט און לעבט און אטעמט מיט דער פולסטער קראפט - ווייל דא רעדט מען פון א קבלת אמת, און עלטערן וועלן נישט איבערגעבן קיין שקר פאר זייערע קינדער.
הֵעֵז אִישׁ רָשָׁע בְּפָנָיו וְיָשָׁר הוּא יָבִין דַּרְכּוֹ׃ (כ"א, כט) - דער רשע פארפרעכט זיין פנים מיט עזות, אבער דער ישר פארשטייט זיין וועג.
דער מלבי"ם פארבינדט דעם פסוק צום פריערדיגן. דו קומסט און ברענגסט דיין קבלה - אן אמת'ע קבלה, מעמד הר סיני, מתן תורה - און עס קומט א רשע און ווייזט עזות פנים קעגן דיר, צו זיין פרעך און זאגן אז די זאך איז נישט אמת. און פארוואס טאקע דא דערוועגט ער זיך? ווייל א זאך וואס מען קען אויפווייזן אין א לאבאראטאריע - דארט איז נישט שייך צו האבן עזות פנים דערקעגן; וואו איז דען דא א מענטש וואס זאל האבן עזות פנים קעגן "צוויי און צוויי איז פיר"? נאר דא רעדט מען פון א זאך וואס קומט במסורה ובקבלה, וואס איך האב מקבל געווען פון מיין פאטער און מיין פאטער פון זיין פאטער ביז מעמד הר סיני, און דערפאר זענען פאראן נישט ווייניג רשעים וואס נעמען זיך די פרעכקייט אפצולייקענען די קבלה.
"וישר הוא יבין דרכו" - דער ישר אין זיין נאטור ווערט נישט נתפעל פון דער עזות פנים פונעם רשע. מצד זיין ברייטן פארשטאנד ווייסט ער וואס עס איז דער דרך האמת, און ער קען מכריע זיין קעגן אלע לייקענערס בכוח הבינה, מיטן שכל און גראדן היגיון, און מתבונן זיין און פארשטיין אז די ווערטער פונעם רשע קומען פון זיין הארץ און פון זיינע תאוות, און ס'איז נישט פאראן אין זיי קיין שום אמת און ממשות.
אויך רבינו יונה שטעלט צו דעם פסוק צו "עד כזבים יאבד", און זאגט דערויף א גאר אינטערעסאנטע זאך, וואס פאליציי-אויספארשער ווייסן ווי אזוי צו ניצן. ווי אזוי פרובירט אן עד שקר צו איבערצייגן? דורך עזות פנים. ווארום ווען א מענטש זאגט ליגן זענען פאראן סימנים: קערפער-שפראך, קראצן אין דער נאז, באוועגונגען וואס פארראטן אים; ער קוקט אויף דיר אבער נישט אין די אויגן - מען פרעגט אים און ער ענטפערט "יא, זיכער", און דו כאפסט אז ער קוקט גאר אין אן אנדער ארט. ס'איז אויך פאראן דער מאס פון אנטשלאסנקייט ווי אזוי די זאכן ווערן געזאגט: ס'איז פאראן א שוואכער "יא", וואס זיין באדייט איז פשוט "ניין".
און וויבאלד דער ליגנער ווייסט אז מען קען אים כאפן, טוט ער פונקט די פארקערטע פעולות: ער זאגט זיין ליגן מיט אן עזות און מיט א תוקף, כדי ארויפצוציען דערויף אן אויסזען פון אן אבסאלוטן אמת. די עזות און דער תוקף זענען געמאכט ארומצוגיין דיינע כוחות וואס זענען באשטימט צו דערקענען דעם ליגן. און דאס איז "העז איש רשע בפניו" - דאס איז דער זעלבער עד כזבים, וואס רעדט מיט א וועג פון עזות, ווייל דער דרך פונעם מענטש איז צו שעמען זיך און רויט ווערן ווען ער רעדט א ליגן, דעריבער שטעלט ער אן א פנים מיט נאך מער עזות כדי מען זאל עס נישט דערקענען אויף אים.
"וישר הוא יבין דרכו" - דער ישר הערט נישט אויף צו בודק זיין, און ווערט נישט נתפעל פון זיין עזות פנים, נאר ער פארשט און קוקט נאך ביז ער קומט צום תמצית פונעם אמת; ווייל ער ווייסט אויך אז "העז איש רשע בפניו", און ער קען די אלע טעכניקעס און מהלכים. און מער פון דעם זאגט רבינו יונה: עס קען גאר זיין אז פונקט דערפון וועט ער דערקענען אז יענער זאגט ליגן, ווייל פון גרויס פחד טאמער וועט מען אים ענטפערן בפניו אז ער זאגט ליגן, פארפרעכט ער זיך דאס פנים פיל מער ווי דער דרך פון אמת'ע רעדערס. ווען א מענטש איז אן אמת'ער - זעסטו אז ער רעדט פון גאנצן הארצן; און ווען ער קומט זאגן ליגן, פלאגט ער זיך דאס צו טאן "פון גאנצן הארצן" א ביסל צו פיל. דאס איז שוין "דאס גאנצע הארץ מיט א האלב", און דאס וועקט אויף א חשד.
און מען פלעגט שוין זאגן: ווען דו האסט נישט קיין באווייזן אויף דיינע רייד - הייבסטו אן צו שרייען. ווען דו האסט ווען הוכחות, וואלסטו געבליבן רואיג און געלאסן און זיי פארגעלייגט, און קעגן הוכחות קען מען זיך דאך נישט דינגען; אבער ווען מיינע רייד זענען נישט איבערצייגנד, פרוביר איך צו איבערצייגן מיט אנדערע וועגן. דאס זעט מען קלאר ביי קינדער: זיי זענען נאך נישט קיין גוטע שוישפילער, און אויף זייער פנים זעט מען גלייך ווען זיי זאגן ליגן, אבער די טעכניק קענען זיי שוין. מען פרעגט אים: האסט געברענגט? ענטפערט ער מיט א היץ - "יא, איך האב געברענגט, איך האב יא געברענגט!" - און פון דער גאנצער היץ פארשטייסטו שוין אז דאס אלעס קומט צודעקן דעם "איך האב נישט געברענגט".
און נאך א סימן: דאס איבערחזר'ן. ווען א מענטש זאגט דעם אמת, איז אים גענוג איין מאל; ווען ס'איז ליגן, חזר'ט ער עס איבער נאכאמאל און נאכאמאל, ווייל ער מיינט אז דאס פילע איבערחזר'ן וועט איבערצייגן. און עס איז אויך פאראן אין דעם אן אויטאסוגעסטיע - ער רעדט זיך אליין איין: "יא, איך האב עס געטאן, זיכער האב איך עס געטאן, איך זאג דיר אז איך האב געטאן", און ער וועט עס איבערזאגן אכט מאל - ווייל ער האט עס נישט געטאן. אבער דער ערלעכער מענטש וועט פארשטיין זיין וועג: ער פארמאגט גענוג שכל אויפצוכאפן צי דאס איז אמת צי שקר.
דער גר"א ערקלערט: "העז איש רשע בפניו" - דער רשע ווייזט עזות פנים און שעמט זיך נישט, ווייל די מדה פונעם צדיק איז די מדה פון בושה, און די מדה פון עזות איז די מדה פונעם רשע. און אין נאך א פירוש: דער רשע דערוועגט זיך מיט עזות פנים קעגן זיין בורא, און טוט עבירות להכעיס - ווייל אין יעדן מצב און אין יעדער פעולה שטייט דער מענטש פארן קדוש ברוך הוא. און אויף די דאזיגע עבירות, עזות פנים און גאווה, געפינען מיר אז מען האט געדארפט א כפרה דורך די בגדי כהונה - די מצנפת און דער ציץ, וואס זיי זענען קעגן גאווה און קעגן עזות פנים. און לעומת זה "וישר הוא יבין דרכו": ער פארשטייט וואס עס איז דער ריכטיגער וועג אין וועלכן מען דארף גיין, און פירט זיך אויף מיט צניעות און ענווה און נישט מיט קיין עזות פנים.
אֵין חָכְמָה וְאֵין תְּבוּנָה וְאֵין עֵצָה לְנֶגֶד יְהֹוָה׃ (כ"א, ל) - עס איז נישטא קיין חכמה, און נישטא קיין פארשטאנד, און נישטא קיין עצה קעגן דעם אויבערשטן.
רבינו יונה פארבינדט דאס מיט וואס עס שטייט פריער "עיר גיבורים עלה חכם" - אז דער חכם האט איינגענומען א שטאט פון גיבורים מיט זיין חכמה. אויף דעם קומט דער פסוק און זאגט: וויסן זאלסטו, עס איז נישטא קיין חכמה קעגן דעם אויבערשטן. אויב די זאך איז קעגן דעם רצון הבורא יתברך, וועסטו מיט דיין גאנצער חכמה נישט קענען ארויפגיין אויף קיין שטאט פון גיבורים און גארנישט אויפטאָן. די חכמה, די תבונה און די עצה - האבן נישט קיין כוח מבטל צו זיין קיין גזירות, ווי עס שטייט "אם ה' לא יבנה בית שווא עמלו בוניו בו, אם ה' לא ישמור עיר שווא שקד שומר".
און אויב וועסטו פרעגן: עס שטייט דאך אז דער חכם "ויורד עוז מבטחה", און אז "עיר גיבורים עלה חכם" - זעט מען דאך אז די חכמה העלפט יא? דער תירוץ איז: ווער נישט צומישט. מען דרייט אויס די זכות און דעם נצחון דורך דער חכמה, אבער נישט מצד דער חכמה אליין. דער הקדוש ברוך הוא וויל אז די זאך זאל געשען, און ער דרייט עס אזוי אז דיין הצלחה זאל קומען דורך דיין חכמה - פונקט ווי אמאל דרייט מען אויס דעם נצחון מכוח זיין גבורה. אבער ווען די זאך איז קעגן דעם רצון השם, וועט דיר נישט העלפן קיין חכמה, נישט קיין גבורה, און גארנישט אויף דער וועלט.
דער ווילנער גאון ערקלערט, אז דאס ווארט "עצה" דא באדייט דעת, און חכמה מיט תבונה איז דאך באקאנט דער טייטש - חכמה איז וואס א מענטש נעמט מקבל בקבלה, און תבונה איז פארשטיין איין זאך פון א צווייטער. און זאגט דער הגר"א: אפילו איינער וואס ביי אים קומען צוזאם די אלע דריי, די דריי העכסטע מדריגות פון התבוננות, פארטיפונג, פארשטאנד און שיקול הדעת, וואס עס איז נישטא העכער פון דעם - אויב איז די זאך נישט לרצון השם, וועט אים גארנישט העלפן. "אבער איך וויל דאך מאכן פרנסה" - "לא לחכמים לחם". "אבער איך בין דאך זייער קלוג" - עס וועט דיר גארנישט העלפן.
און מיר האבן שוין דערציילט וועגן יענעם לערער פון חשבון, וואס איין טאג האט ער איינגעקויפט אין מארק און באגעגנט איינעם פון זיינע עם-הארצישע תלמידים פון צוואנציג יאר צוריק, וואס פירט היינט א סוחר-טיש אין מארק. "שלום עליכם דני, וואס הערט זיך?" "ברוך השם, איך האב עטליכע געשעפטן, דריי ווילעס, נכסים דא און נכסים דארט", און ער פארט אויף א נייעם בי-עם-ווע. דער לערער, וואס זיצט אויף א באשיידענעם געהאלט פונעם חינוך-מיניסטעריום, הערט דאס און זאגט אים: דני, איך געדענק דיך נאך אין קלאס, פיר מיט פיר האסטו נישט געקענט צוזאמענרעכענען - ווי אזוי האסטו צונויפגעשטעלט אזעלכע פארמעגנס? ענטפערט ער אים: הער לערער, אין מארק דארף מען נישט פארשטיין צופיל. איך קויף א קאסטן גרינצייג פאר צען שקל און פארקויף עס פאר פופציג, און איך האב מיין צען פראצענט, און דאס איז מיר גענוג... מען דארף נישט קיין גרויסע חכמה. תכלית - אויב עס איז באשערט פון הימל, וועט ער פארדינען. און וואס דער רצון השם איז, דאס איז צום סוף וואס וועט פירקומען, און נישט דוקא לויט דיין חכמה און תבונה.
נאך א פשט פונעם גר"א: "אין חכמה ואין תבונה ואין עצה לנגד השם" - שטימט מיט דעם וואס חז"ל זאגן אז אין חולקין כבוד לרב אין אלעם וואס בארירט כבוד שמים. ווען עס רעדט זיך פון כבוד שמים, טאר מען נישט זאגן "לאמיר מכבד זיין דעם רב" אין דער צייט וואס דער כבוד פונעם אויבערשטן יתברך ווערט פארטרעטן. "אבער ער איז דאך א חכם, מען דארף דאך מכבד זיין דעם חכם" - אויף דעם שטייט "אין חכמה"; מען קוקט נישט אויף קיין חכמה ווען עס קומט צו א זאך וואס איז קעגן דעם כבוד פונעם בורא יתברך.
און א דריטער ביאור: אלע חכמה, תבונה און עצה וואס דו וועסט נאר נעמען - וואס זענען זיי קעגן דער חכמה פונעם בורא יתברך? "חכמים כלי מדע ונבונים כבלי השכל", גארנישט מיט נישט. קלויב צונויף די גאנצע מענטשליכע חכמה אינאיינעם - וואס איז דאס לעבן זיין חכמה יתברך? און וואס מער די וויסנשאפטלער פארטיפן זיך און פארשן, שטייען זיי פארגאפט און דערשטוינט פאר זייער אייגענער נישטיגקייט קעגן דער ג-טלעכער חכמה. וואס פאר א געוואלדיגע חכמה ליגט אין איין איינציגן צעל פון DNA, און אין יעדע איינציגע זאך וואס מען באטראכט אין דער בריאה. און וואס מער א מענטש פארטיפט זיך און פארשט, אלץ מער זעט ער ווי ווייניג ער פארשטייט און וויפיל טיפער די זאכן זענען פון וואס ער האט זיך פארגעשטעלט.
דער רלב"ג ערקלערט אן אייגנארטיגן ביאור: נישט אינעם זין אז די זאך איז קעגן דעם רצון השם, נאר "לנגד" איז מלשון אקעגן, פארנט פון. דאס הייסט: ווער עס איז מדבק אינעם אויבערשטן און שטייט פאר זיין פנים - דארף נישט קיין חכמה, נישט קיין תבונה און נישט קיין עצה כדי זיין רצון זאל ערפילט ווערן, ווייל דער הקדוש ברוך הוא וועט אויסגלייכן זיינע וועגן און אים אלעס מסדר זיין. און דאס איז דער טייטש פון "השלך על ה' יהבך והוא יכלכלך": אויב דו שטייסט פארן אויבערשטן, איך בין גארנישט, און איך ווארף דעם גאנצן לאסט אויפן רבונו של עולם - פעלט נישט אויס קיין חכמה, נישט קיין תבונה און נישט קיין עצה; דער הקדוש ברוך הוא וועט שוין זארגן פאר דיר, דו ביסט אין גוטע הענט.
סוּס מוּכָן לְיוֹם מִלְחָמָה וְלַיהֹוָה הַתְּשׁוּעָה׃ (כ"א, לא) - א פערד ווערט אנגעגרייט אויפן טאג פון מלחמה, אבער צום אויבערשטן געהערט די ישועה.
דער מלבי"ם פארבינדט די צוויי לעצטע פסוקים איינע מיט די אנדערע. הגם א מענטש האט באקומען בחירה חופשית, און אין פריוואטע ענינים, אויב ער וועט אויסוועלן דאס גוטע וועט ער מצליח זיין אינעם וועג וואס ער האט געקליבן, דורך הכנה און דורך שקידה. דער הקדוש ברוך הוא האט געגעבן פארן מענטש די מעגלעכקייט צו טאָן און מצליח זיין, וואס אויב נישט וואלט דער מענטש נישט געלעבט, נישט עקזיסטירט און גארנישט געקענט אויפטאָן, ווייל זיינע מעשים וואלטן דאך נישט געברענגט קיין שום רעזולטאטן. אבער אין די ענינים וואס זענען באשטימט פון דער השגחה, און בפרט אין כלליות'דיגע זאכן וואס זענען נוגע פאר מדינות און לענדער - כאטש מען דארף טאָן השתדלות, זאלסטו וויסן אז צום סוף וועט נאר די עצה פונעם אויבערשטן בלייבן שטיין.
במילים פשוטות: אויב עס איז נישט פאראן קיין התנגדות פון אויבן קעגן דער זאך, וועט די השתדלות דיר העלפן, און דו ביסט מחויב צו טאן השתדלות - און דערפאר "סוס מוכן ליום מלחמה". זאג נישט "דאך ה' איש מלחמה, און ער וועט מנצח זיין" - דאס פטור'ט דיך נישט פון אנגרייטן דעם פערד צום טאג פון קאמף. און מיט דעם אלעם דארף מען וויסן, אז דער וואס פסק'נט למעשה צי עס וועט דא זיין א נצחון צי נישט - עצת ה' היא תקום, און א סאך השתדלות קעגן עצת ה' וועט גארנישט אויפטון.
און דער מלבי"ם ערקלערט דריי כלים מיט וועלכע א מענטש איז מצליח על פי טבע: דער ערשטער - חכמה, וואס ער האט מקבל געווען פון זיינע רבי'ס א געהעריגן וועג פון הנהגה, און פירט זיך אויפן ריכטיקן אופן. דער צווייטער - תבונה, וואס ער פארטיפט זיך ארויסצוברענגען א דבר מתוך דבר, ציט אויספירן פון אנדערע פעלער וואס ער האט געהאט, און באשליסט וואס איז די פאסיגע הנהגה. דער דריטער - עצה, וואס דאס איז די שלמות פונעם כוח המדמה און משער. משל למה הדבר דומה: צו א מומחה'דיקן שאך-שפילער. ווער איז דער בעסטער שאך-שפילער? דער וואס קען אויסרעכענען דאס מערסטע צוקונפטיגע טריט - איך וועל ריקן דעם לויפער, דו וועסט ריקן דעם זעלנער, און דערנאך אזוי און אזוי, און ביים זעקס-און-פערציגסטן צוג - מאט. און פארוואס באזיגט דער קאמפיוטער על פי רוב? ווייל זיינע מעגליכקייטן פון אויסרעכענען זענען כמעט אומבאגרענעצט. אן איש עצה איז דער וואס קען זיך פארטיפן און אויסרעכענען: אויב איך וועל רעאגירן אזוי, וועט ער רעאגירן אזוי, און דאן וועל איך זאגן דאס, און דאן וועט געשען דאס.
און מיט דעם אלעם, אפילו עס האבן זיך צונויפגענומען אין דיר אלע דריי - חכמה, תבונה און עצה - אויב די זאך איז קעגן השי"ת, וועט דיר גארנישט העלפן צו ענדערן דאס וואס עס איז נגזר ונחרץ געווארן מאת האלקים. און זע: "סוס מוכן ליום מלחמה". אין יענע צייטן איז דער פערד געווען דער הויפט כלי מלחמה; היינטיגע צייטן וואלט מען געזאגט טאנקען, עראפלאנען און באמבעס. אלעס איז גרייט - און פונדעסטוועגן "ולה' התשועה". און וויבאלד א מלחמה באשטימט צי א לאנד וועט שטייגן צי פאלן, צי א פאלק וועט מצליח זיין צי אונטערגיין, זענען דאס דאך השגחה'דיגע ענינים, און אין ענינים וואס רירן אן דעם כלל איז פאראן א פיל גרעסערע השגחה פרטית. און אזוי ווי מיר זאגן "לב מלכים ושרים ביד ה'": וויבאלד עס רעדט זיך פון אן השגחה כללית, וואס וועט זיין מיטן גאנצן פאלק, פירט דער הקדוש ברוך הוא סיי דעם קעניג און סיי דעם שר.
און עס לוינט זיך צוריקצוגיין צו ספר שופטים: סיסרא האט געהאט זעקס הונדערט אייזערנע וועגענער, און ביי עם ישראל? "וברק שולח ברגליו" - אפילו קיין וואגן האט ער נישט געהאט, אפילו א טאקסי וואס זאל אים ברענגען צום שלאכטפעלד האט ער נישט געהאט. און וואס איז געווען ביים סוף? "נחל קישון גרפם, נחל קדומים". זעט מען דאך אז ס'קען זיין א סוס מוכן ליום מלחמה, אבער אויב די פלענער פונעם הקדוש ברוך הוא זענען אנדערש - וועט גארנישט העלפן. די נאטירלעכע מיטלען העלפן נאר אויף א פלאץ וואו עס איז נישט געשניטן געווארן קיין גזירה; אבער אויף א פלאץ וואו עס איז נחרץ געווארן א גזירה, ברענג אלע מיטלען פון דער וועלט און זיי וועלן גארנישט אויפטון. און וויפיל ווייסן מיר אז מעני מעטים האבן מנצח געווען מרובים, און די היסטאריע איז פול דערמיט, בפרט ביים אידישן פאלק.
רבינו יונה ערקלערט אויפן זעלבן שטייגער. און דער הגר"א זאגט: "סוס מוכן ליום מלחמה" - דער עיקר מלחמה אין יענע צייטן איז געווען דער פערד, און דער פערד איז זייער געלונגען פאר דער פעולה פון מלחמה, און מיט דעם אלעם "שקר הסוס לתשועה וברוב חילו לא ימלט", נאר לה' הישועה; אלעס איז מאת השם. און דער רלב"ג ערקלערט אז דער פערד איז גרייט צום טאג פון קאמף צו זיין א כלי נאכצולויפן דעם שונא און אים באזיגן, אבער די ישועה איז מאת השם.
פון דא לערנט אונז אויס דער פסוק, אז קיין שום אנשטרענגונגען און פרואוון וועלן נישט העלפן מבטל צו זיין די גזירה פונעם אויבערשטן, און דאס וואס ווערט פארלאנגט פונעם מענטש איז מבטל צו זיין זיין דעת און זיין רצון צום רצון פונעם בורא יתברך שמו. און דערפאר, שטענדיג ווען מיר דאווענען, און ווען מיר טוען אן השתדלות - נישט צו פרואוון צווינגען דעם רצון שמים. און אפילו אויב אמאל מאכט זיך אז מען איז מצליח, קענען נאר ארויסקומען דערפון צרות. א מענטש וואס דרוקט און דרוקט מען זאל אים נאכגעבן זיין בקשה, קען זייער מעגליך זיין אז די זאך וועט זיין א חורבן פאר אים און ברענגען א קלקול.
דערפאר איז דער בעסטער וועג פארן מענטש צו זאגן: רבונו של עולם, איך דאווען און בעט אזוי; אויב איז די זאך צו מיין טובה - אנא ה', פיל אן מיין רצון און ערפיל מיין בקשה, און אויב די זאך וועט מיר שאטן - וויל איך נישט עס זאל געטון ווערן מיין ווילן. אין רוחניות'דיגע ענינים האבן מיר שוין פריער גערעדט אז מען זאל מפציר זיין אן אן אויפהער; אבער אין גשמיות'דיגע ענינים קענסטו דאך נישט וויסן וואס איז גוט פאר דיר. און דערפאר זאלסטו מתפלל זיין: רבונו של עולם, אויב דאס איז באשערט פאר מיר - זאל עס מיר קומען מיט גרינגקייט. ווייל איך ווייס דאך אז לה' הישועה, און איך ווייס אז אין חכמה ואין תבונה ואין עצה נגד השם, און איך וויל נישט באקומען קיין שום זאך קעגן זיין רצון יתברך, נאר בלויז מיט זיין רצון - און דורך דעם וועט מיר זיין א גוטע און אן אייביגע ישועה.
דער סוף פונעם קאפיטל איז איין קייט: דער שקר האט נישט קיין קיום - "עד כזבים יאבד" - און בלויז אן אמת'ע קבלה וואס ווערט איבערגעגעבן מדור לדור "לנצח ידבר". דער רשע וואס פארפרעכט זיינע פנים קעגן דעם אמת, גיט זיך ארויס דווקא דורך זיין עזות און זיין געשריי, און דער ערליכער מענטש מיט זיין פארשטאנד באמערקט דאס און לאזט זיך נישט באאיינפלוסן. און איבער אלעם: יעדע חכמה, תבונה און עצה אין דער וועלט קענען נישט באשטיין קעגן דעם ווילן פונעם בורא, און דער וואס שטייט פאר זיין פנים יתברך - וועט ער אויסגלייכן זיינע וועגן. מיר זענען מחויב אנצוגרייטן דעם פערד צום טאג פון מלחמה, צו טאן א פולע השתדלות, און גלייכצייטיג וויסן אז "לה' התשועה" - און בעטן נאר דאס וואס איז באמת זיין רצון און צו אונזער טובה.