הקדמה
קאפיטל כ"א אין משלי ציט ווייטער דעם דרך פון שלמה המלך אין שטעלן שארפע קעגנזאצן צווישן דעם וועג פון חכמה און דעם וועג פון נארישקייט, צווישן דעם צדיק און דעם רשע, צווישן דעם וואס לעבט צוליב דעם תכלית און דעם וואס לעבט בלויז פאר דעם יעצטיגן מאמענט. אין דעם שיעור וועלן מיר עוסק זיין אין דריי פסוקים - פסוק ה' איבער דעם חילוק צווישן דעם חרוץ און דעם 'אץ', פסוק ו' איבער אוצרות וואס ווערן געזאמלט מיט לשון שקר, און פסוק ז' איבער די רשעים וואס ווילן נישט טון קיין משפט - און מיר וועלן זיי לערנען לאור די פירושים פון רבנו יונה, דער גר"א, דער רלב"ג און דער גאון מלבי"ם.
מחשבות חרוץ - וואס איז אמת'ע זריזות
מַחְשְׁבוֹת חָרוּץ אַךְ־לְמוֹתָר וְכָל־אָץ אַךְ־לְמַחְסוֹר׃ (ה) - די מחשבות פונעם פלייסיקן מענטש ברענגען נאר איבערפלוס און ריוח, אבער יעדער וואס איילט זיך פירט נאר צו א חסרון.
רבנו יונה הייבט אן מיט א גרויסן יסוד: גיכקייט איז נישט קיין סימן פון חריצות און זריזות. א מענטש זאל נישט מיינען אז אויב ער האט געטאן א זאך געשווינד, איז עס א סימן אז ער איז א חרוץ און א זריז. נישט דוקא. "מחשבות חרוץ" - מיינט דער וואס איז מקדים דעם מחשבה צום מעשה, און דאס איז דער עיקר פון זריזות. כאטש לכאורה ברענגט דער מחשבה אן עיכוב, ווייל ווען מען וואלט גלייך צוגעטראטן צום טון וואלט מען פריער געענדיגט, און יעצט אז מען האט זיך געמאסטן און מתבונן געווען אין דער זאך האט מען זיך פארהאלטן. זאגט רבנו יונה: וויסן זאלסטו אז דאס איז נישט קיין חסרון נאר א מעלה. "אך למותר" - אפילו דו האסט אוועקגעגעבן עטליכע שעה צו קלערן די דאזיגע מחשבות, וועט דיר פון דעם ארויסקומען נאר א ריוח. און לעומת זה "וכל אץ אך למחסור" - דער וואס זאגט "צו וואס דארף איך אזוי פיל טראכטן, כ'האלט זיך סתם אויף, מען דארף דאך זיין זריז" - וועט אים פון דעם ארויסקומען בלויז אן הפסד.
און עס האט שוין געזאגט איינער פון די מחברי ספרי מוסר: די פרי פון יעדע גיכקייט איז חרטה. וואס איז די פרי וואס וואקסט אויפן בוים וואס הייסט גיכקייט? חרטה. דאס איז וואס מען רופט אין אונזער שפראך פזיזות.
צוויי שלבים: מתון ביים באשליסן, זריז ביים אויספירן
דער מסילת ישרים אין שער הזריזות שטעלט זיך אויף דער פראגע: מצד אחד זאגט מען פאר א מענטש ער זאל זיין מתון, ומצד שני זאגט מען אים ער זאל זיין זריז. נו, מאך אפ - מתון אדער זריז? און ער ענטפערט א הערליכן חילוק, וואס איז ענליך צו די ווערטער דא. איידער דו טוסט עפעס - זיי מתון. דארף מען דאס אדער מען דארף עס נישט? איז עס נויטיג אדער נישט נויטיג? וועט ארויסקומען דערפון א תועלת אדער א שאדן? קלער זיך גוט דורך און מאך דעם ריכטיגן באשלוס. אבער איינמאל דו האסט באשלאסן, זאג נישט "גוט, איך האב באשלאסן, איבערמארגן וועל איך האבן צייט דערצו" - ניין! דא זאלסטו זיין זריז. ווי דו האסט באשלאסן, אויפן פלאץ, שטיי אויף און טו למעשה. דאס זענען צוויי שלבים: דער שלב פון קבלת ההחלטה - מתינות; דער שלב פון ארויסברענגען מכח אל הפועל - זריזות, אן זיך פארהאלטן און אן זיך זוימען.
בועז, און די מאמענטן וואס האבן מכריע געווען די שושלת פון בית דוד
ווער איז דאס דער וואס עס שטייט אויף אים אז ער וועט נישט אפשטופן די זאך אויף מארגן? נעמי האט געזאגט פאר רות זי זאל זיך נישט זארגן: "כי לא ישקוט האיש כי אם כילה הדבר היום" - נאך היינט וועט בועז פארארדענען די זאך און נאך היינט וועט ער דיך נעמען פאר א ווייב. און אזוי איז טאקע געווען. בועז איז געגאנגען צו די זקנים, טוב דער גואל איז אנגעקומען, ער האט אים געפרעגט צי ער וויל גואל זיין, און יענער האט געענטפערט "גאל לך אתה, פן אשחית את נחלתי". נאך יענעם טאג האט בועז חתונה געהאט מיט רות, יענע נאכט איז זי נפקד געווארן, און אין יענע נאכט אליין איז בועז נפטר געווארן. זעט וואס וואלט געווען ווען ער זוימט זיך אפילו א ביסל.
און אזוי במשך דעם גאנצן וועג זעט מען אז אלע ענינים פון ביאת המשיח זענען געווען אנגעהאנגען ממש אין סעקונדעס. פון וואו איז דוד געקומען אויף דער וועלט? פונעם כח פון לוט און זיינע טעכטער. ווען די טעכטער וואלטן זיך געזוימט נאך איין נאכט - וואלט ער בכלל נישט געבוירן געווארן. "מצאתי דוד עבדי" - וואו האב איך אים געפונען? אין סדום. ווייל נאך איין נאכט וואלטן זיי שוין געוואוסט אז עס זענען באמת דא נאך מענטשן אויף דער וועלט, און אז נישט די גאנצע וועלט איז פארטיליקט געווארן ווי זיי האבן געמיינט לכתחילה. נאך א קליין ביסל עיכוב - און אלעס וואלט בטל געווארן. און אזוי אויך יהודה און תמר: ווען ער באגעגנט איר נישט בפתח עינים, און ווען אין דעם מאמענט וואס מען האט איר ארויסגעפירט צום פארברענען וואלט ער נישט מוותר געווען און מודה געווען - וואלט זי פארברענט געווארן, און עס איז געווען ממש ווי א שפאן צווישן איר און דעם פארלוסט פון דער גאנצער שושלת בית דוד. און אזוי אויך בועז: ווען ער וואלט געזאגט "מיר וועלן דאס מארגן מסדר זיין, מיר וועלן צוגרייטן א סעודה ווי עס פאסט, מיר וועלן מאכן א חתונה" - וואס וואלט אויסגעוואקסן פון דער גאנצער שושלת בית דוד?
און א מענטש זאל נישט זאגן "איך בין שוין אנגעקומען צו א טיפער עלטער, איך האב א ביטוח". אפילו ווען א מענטש ווערט געבענטשט מיט אריכות ימים - צי ווייסט מען דען וואספארא אריכות ימים דאס איז? אפשר וועט ער זוכה זיין צו אריכות ימים אלס א צמח וואס אטעמט בלויז אויף א פשוט'ן אופן. און א מעשה וואס איז געווען: מען הערט אין אן הקלטה ווי הרב עובדיה יוסף האט געזאגט אויף אריאל שרון, וואס פלעגט זיך בארימען מיט זיינע משפחה מיטגלידער וואס האבן זוכה געווען צו אריכות ימים, און ער האט געזאגט אויף אים "ה' ייתן לו בנה אחת בראשו, יישן ולא יקום" - און צוויי וואכן שפעטער איז יענער מענטש איינגעשלאפן אויף אכט יאר. מכל מקום פארשטייען מיר אז עס זענען דא זאכן וואס אויב מען טוט זיי נישט אין דעם מאמענט - איז עס פארביי. נאכדעם וואס מען האט אפגעמאכט דעם באשלוס, זאל מען זיך מער נישט פארזוימען.
דער ביאור פונעם מלבי"ם: דער חרוץ קוקט אויפן תכלית
דער גאון דער מלבי"ם ערקלערט: די מחשבות פונעם חרוץ זענען שטענדיק אויפן תכלית, און דעריבער אין די מעשים וואס ער טוט איז קיינמאל נישט פאראן קיין הפסד נאר בלויז "מותר" - א לשון פון איבערפלוס, א לשון פון רווח. ווייל אלץ וואס ער טוט איז געצילט אנצוקומען צום תכלית וואס ער שטרעבט דערצו. "וכל אץ" - ווער עס קוקט נישט צום תכלית נאר קוקט בלויז אויפן שנעילן, אויגנבליקלעכן נוצן, "אך למחסור": עס וועט אים שטענדיק ארויסקומען בלויז א חסרון און אן הפסד, און קיינמאל נישט קיין רווח, ווייל ער קוקט דאך נישט וואס עס וועט זיין אויף ווייטער נאר בלויז אויפן הנאה פון דעם מאמענט.
א משל דערצו איז באקאנט א מעשה וועגן א מעקלער אין אשדוד. ער האט געהאט א גוטן פריינד, איינער פון די מנהלים אינעם אשדוד'ער פארט, וואס האט געקויפט דורך אים עטלעכע דירות, און פלעגט אויך שיקן צו אים ארבעטער פונעם פארט. און אינעם אשדוד'ער פארט, ברוך השם, הונגערט מען נישט - אפילו א פשוטער ארבעטער פארדינט פינף און צוואנציק טויזנט שקל, און אין אשדוד איז זייער פארשפרייט צו קויפן דירות און פארדינגען, ממש א מכת עיר, און זיי קענען זיך עס ערלויבן. איין טאג קומט דער מנהל צו אים און זאגט: איך האב געזען א דירה אויף יענעם גאס, האסטו פרטים דערוועגן? איך דארף נישט זאלסט מיר מעקלען, נאר גיב מיר בלויז אינפארמאציע. ענטפערט אים דער מעקלער: פון געווענלעכע מענטשן נעם איך צוויי פראצענט, אבער פאר דיר - איין פראצענט. זאגט ער אים: איך דארף נישט דו זאלסט מיר מעקלען, נאר בלויז אינפארמאציע. זאגט ער אים: יא, אבער אין אונדזער פעלד קאסט אינפארמאציע געלט, און איך דארף דאך אויך האבן פרנסה. יענער האט זיך באדאנקט און איז געגאנגען לדרכו.
יענער מעקלער האט אין יענעם רגע פארלוירן זיין בעסטן קונה. דאס איז געווען דאס לעצטע מאל וואס ער האט אים געזען, און נישט בלויז אים, נאר אלע יענע ארבעטער וואס ער פלעגט שיקן צו אים. א גמורה'דיגער סכל, א פאלקאמער נאר. פאר אזא קלייניקייט קומט אים דאך נאך אלץ שירות - און דו זיצסט און קריגסט זיך מיט אים וועגן איין פראצענט? און נישט בלויז דאס, נאר אלע יענע קונים וואס ער האט דיר געברענגט - קומט אים דען נישט פאר דעם עפעס? און וואס האט ער דען בסך הכל געבעטן פון דיר? בלויז אינפארמאציע, אפילו קיין דירה האט ער נישט געבעטן. "איך דארף האבן פרנסה"... דאס איז "אץ אך למחסור": ער זעט געלט, און באלד לייכטן אים די אויגן ווי אין די קינדערישע מעשה'לעך, אבער קיין שכל און היגיון איז נישטא דא. "מחשבות חרוץ אך למותר" - דער חרוץ טראכט פונעם תכלית און דעריבער האט ער א רווח; דער 'אץ' זעט בלויז די הנאה פונעם מאמענט, און עס וועט אים גארנישט ארויסקומען דערפון חוץ שאדן און חסרון.
דער חרוץ און דער אץ ביים לערנען די תורה
אזוי זאגט אויך דער גר"א בנוגע לימוד התורה. ווער עס לערנט לשם דעם תכלית, וואס דאס איז ידיעת התורה לשם שמים, וועט שטענדיק זוכה זיין צו "מותר", ווייל ער חזר'ט שטענדיק איבער און געפינט שטענדיק א נייעם טעם אין דעם וואס ער האט געלערנט. און אזוי ווי חז"ל האבן געזאגט: פארוואס איז די תורה געגליכן געווארן צו א ברוסט? וואס א ברוסט, יעדעס מאל וואס דאס קינד זויגט דערפון געפינט עס דערין א טעם. דאס איז דער וואס לערנט מיט "מחשבות חרוץ" - ער לערנט ווי עס פאסט, באמת לשם שמים, מתוך התמדה און מתוך א שטענדיקער חזרה.
אבער דער 'אץ' וויל בלויז יאגן און יאגן, בלויז אנקומען: "דאס האבן מיר שוין געזען נעכטן, נישט אינגאנצן פארשטאנען, נישט געפערלעך, לאמיר גיין ווייטער". ער זוכט בלויז איבערצודעקן בלעטער און שפרינגט פאראויס - און דאס איז "אך למחסור", און עס וועט אים גארנישט ארויסקומען דערפון חוץ אן הפסד. אפילו דאס וואס ער האט געלערנט גייט פארלוירן פון אים, יעדער טייערער פארמעגן גייט ביי אים פארלוירן, ווייל אויב מען האט נישט איבערגעחזר'ט און נישט אריינגענומען אין זיך די זאכן - וועלן זיי פארגעסן ווערן. ווידעראום דער וואס טראכט אריין אין דעם וואס ער האט געלערנט און איז מעיין אין די זאכן און טראכט זיך אריין אין זיי - "אך למותר", ער וועט זוכה זיין דורך דעם צו א יתרון און צו גרויסע ידיעות אין דער תורה.
און בקיצור, ווי מיר האבן געזען אינעם רבינו יונה: דער חרוץ איז דער זריז, וואס ער וועגט אפ יעדער זאך פון פאראויס מיט אלע אירע מעגלעכקייטן און טוט עס דערנאך אויפן בעסטן און סאמע געלונגענסטן אופן, און דעריבער איז עס "למותר". און אויב דו וועסט פרעגן: בעת ער פארהאלט זיך און טראכט אריין וועט דאך אים געשען א שאדן? דערויף זאגט דער פסוק "אך למחסור" - דוקא ווען דו טוסט בליציקע פעולות אן זיך אריינצוטראכטן דערין, דערפון וועט דיר ארויסקומען א שאדן.
אוצרות וואס זענען צונויפגעקליבן געווארן מיט א לשון שקר
פֹּעַל אֹצָרוֹת בִּלְשׁוֹן שָׁקֶר הֶבֶל נִדָּף מְבַקְשֵׁי־מָוֶת׃ (ו) - דער וואס שאפט אוצרות מיט א לשון פון שקר, דאס איז א ווינד-געבלאזענע נישטיקייט, און די וואס זוכן דעם טויט.
רבינו יונה ערקלערט: די אוצרות וואס דער מענטש קלייבט אן זענען דאך ווי שפייכטלעך וואס דער ווינט בלאזט אוועק, און א לייכטער צופאל קען זיי פארלירן. און אויב מיר האבן געמיינט אז אין אונדזערע צייטן איז נישט אזוי גרינג צו פארלירן געלט - מיט די עקאנאמישע צוזאמענברוכן און די זאכן וואס מיר זעען אין די לעצטע יארן, זעען מיר ווי מענטשן וואס זענען געווען אדירי העשירים זענען געבליבן מיט גאר קליינע נכסים. און נישט בלויז דאס, נאר די אוצרות העלפן נישט פאר די וואס קלייבן זיי אן נאר פארדארבן זיי נאך מער. ווייל עס איז א מציאות אז ווען א מענטש פארמאגט פיל געלט ווערט ער נישט מער ערליך צוליב דעם, נאר אדרבה: "וישמן ישורון ויבעט, שמנת עבית כשית, ויטוש אלוה עשהו וינבל צור ישועתו". "אין ארי נוהם אלא מתוך קופה של בשר" - ווען עס איז גוט פארן מענטש, ערלויבט ער זיך מזלזל צו זיין אין תורה, אין מצוות, אין שיעורים און אין עסק התורה, מכוח דעם עשירות וואס ער האט דערגרייכט. און דעריבער זאגט רבינו יונה אז די אוצרות זוכן זייערע בעלי-בתים און יאגן נאך זייער אונטערגאנג.
"פועל אוצרות בלשון שקר" - און בפרט ווען מען האט זיי צונויפגעקליבן אויף א וועג פון רמאות, מיט קאמבינאציעס און חכמות און מיט פארשידענע אומאיידעלע און נישט-ערלעכע וועגן - זאלסטו וויסן אז דאס איז א "הבל נידף", א נישטיקייט וואס איר סוף איז צו פארשוואונדן ווערן פון דיר, און עס קען נאך חלילה ברענגען דעם מענטש לידי מיתה. און אזוי איז טאקע געווען די באקאנטע מעשה מיט יענעם גרויסן קאנטראקטאר מיט בערך פינף און דרייסיג יאר צוריק, וואס ער האט געהאט א שווערן עקאנאמישן פאל און ער האט עס נישט געקענט פארנעמען, און ער האט זיך געלייגט האנט אויף זיין לעבן. מיר פארשטייען אז יענער "הבל נידף" קען ברענגען דעם מענטש ביז צום טויט - און ווער עס האט נישט אנגעזאמלט קיין געלט, האט גארנישט פון די אלע צרות.
דער גר"א: שוחד און נפשות
דער גאון מווילנא ערקלערט אז "פועל אוצרות בלשון שקר" רעדט פון א מענטש וואס רעדט ליגנט ווייל ער נעמט שוחד. מכוח דעם שוחד פארדינט ער א רווח שלא כדין און שלא כהלכה, און אויף אים ווערט געזאגט: דאס געלט וואס ער וועט באקומען איז א "הבל נידף", עס וועט גארנישט בלייבן אין זיין האנט, און ער איז פון די "מבקשי מוות".
און וואס מיינט "מבקשי מוות"? די גמרא דערציילט אויפן חכם אז ווען ער פלעגט ארויסגיין צום בית דין פלעגט ער זאגן אויף זיך: "ברעות נפשיה לקטלא משתליח" - מיט מיין אייגענעם רצון גיי איך צום טויט. ווייל אויב דער דיין איז מטה דין, און נעמט געלט פון דעם וואס איז נישט שולדיג און גיט עס פאר דעם וואס איז נישט בארעכטיגט, זאגט די גמרא "וקבע את קובעיהם נפש" - "קובע" איז לשון גזל, ווי דער פסוק זאגט "כי אתם קובעים אותי הגוי כולו". ווען דער דיין גזל'ט, מאנט דער הקדוש ברוך הוא פון אים זיין נפש, און נישט בלויז ממון. דערפאר פלעגט דער חכם זאגן אויף זיך כביכול מיט ציניזם: איך גיי יעצט ארויס צום בית דין און איך בין מוסר נפש, ווייל איך קען זיך דארט אריינשטעלן אין א גאר גרויסע סכנה און קומען לידי מיתה. און דאס איז "פועל אוצרות בלשון שקר": דורך דעם וואס ער נעמט שוחד און רעדט א לשון שקר פארמערט ער זיינע אוצרות - און מען זאגט אים אז דאס איז א הבל נידף וואס עס וועט גארנישט בלייבן דערפון, און דערצו "מבקשי מוות", אז דער הקדוש ברוך הוא וועט פאר דעם צונעמען זיין נפש.
דער רלב"ג: וואקעלדיגע יסודות און פארדרייטע מסקנות
דער רלב"ג, כידוע, פירט אויס די זאכן אויפן ענין פון חכמה. א מענטש וואס הייבט אן זיין לימוד און זיין התחלה איז, ווי זיין לשון לויטעט, א "התחלה כוזבת", דאס הייסט וואקעלדיגע יסודות - איז דאך זיכער אז די מסקנות וועלן זיין פארדרייט. ווארום אויב די יסודות זענען נישט ריכטיג, זענען אלע בנינים וואס מען בויט אויף זיי בנייני הבל ורעות רוח, ווייל אלעס איז געקומען פון א פאלשער הנחת היסוד. אבער אויב פארשטייט מען דעם יסוד לאשורו, ממילא אלע בנינים וואס מען וועט בויען דערנאך וועלן זיין געזונט און שטארק.
א משל פון אונזער צייט: א מענטש האט מחליט געווען אז די חרדים דארפן ארויסגיין צום שוק העבודה, ער האט מחליט געווען מען דארף יעדן איינעם מגייס זיין, ער האט מחליט געווען אז מען האט נישט קיין ברירה און כלל ישראל דארף דעם כח און זיי מוזן טראגן דעם יאך. און פון וואספארא יסוד קומט דאס אלעס? פון דעם יסוד אז עסק התורה איז גארנישט און האט נישט קיין שום באדייט, און ממילא דער איינציגער וועג זיך צו ראטעווען איז די ארמיי, און זי אליין איז דער מגן ומציל.
אבער דיין יסוד איז וואקעלדיג. ווען דער יסוד וואלט געווען ריכטיג, און דו וואלסט געוואוסט "אם לא בריתי יומם ולילה חוקות שמים וארץ לא שמתי", און דו וואלסט געוואוסט די רייד פון דער גמרא אז תלמידי חכמים וואס הארעווען אין דער תורה זענען די "נטורי קרתא" - די היטער פון דער שטאט דורך זייער לימוד אליין, בעת די וואס דו מיינסט אז זיי קעמפן קענען מיט זייערע עבירות זיין בגדר "חרובי קרתא"; און ווען דו וואלסט געוואוסט אז אלע מלחמות ווערן קודם געענדיגט אין הימל און ערשט דערנאך הייבן זיי זיך אן דא אונטן, און אין הימל קעמפט מען נישט מיט ראקעטן און נישט מיט קיין אטאם באמבע נאר מיט מיימינים ומשמאילים, מיט זכויות קעגן חובות - און דו וואלסט פארשטאנען וואספארא זכויות עס האט דער וואס זיצט און הארעוועט אין דער תורה, אז ער האט די כח צו ראטעווען דעם כלל - דעמאלט וואלסטו געשטעלט וואכן, ווי די ווערטער פונעם אור החיים הקדוש, און אוועקגעשטעלט משמרות אינעם בית המדרש.
און יעדן אברך וואס וואלט ארויסגעגאנגען וואלסטו אפגעשטעלט: וואוהין גייסטו יעצט? טרינקען קאווע? נישט יעצט, לערן נאך צוויי שעה און ערשט דעמאלט גיי ארויס. וואוהין גייסטו? דיין ווייב האט אנגעקלונגען? נישט יעצט, אין איין שעה ארום גייסטו ארויס. מען וואלט געשטעלט וועכטער ביים בית המדרש אז קיינער זאל נישט ארויסגיין: זיי מתמיד! דו ווייסט נישט וואספארא סכנה דו ברענגסט אויף כלל ישראל ווען דו פאסקענסט אפ פון דיין לימוד! אזוי וואלט מען זיך געפירט.
נאר וויבאלד דער יסוד איז וואקעלדיג, און זיי פארשטייען נישט די פשוט'ע באגריפן פון דער מעלה פון לימוד התורה, ממילא קומט דער מענטש צו מסקנות וואס לויט זיין שכל זענען זיי לאגיש: מען דארף שוויון בנטל, פארוואס זאלן אלע גיין אין מיליטער און דו נישט, פארוואס זאלן אלע לערנען ליב"ה און דו נישט. און ווי לעכערליך איז די זאך, אז דער זעלבער מענטש מאנט פון דיר אלעס וואס ער אליין פארמאגט נישט: קיין דיפלאם האט ער נישט, קיין צוועלף יאר שולע האט ער נישט געענדיגט, אין מיליטער איז ער נישט געווען - אבער ער וועט זיך זארגן אז די חרדים זאלן לערנען און אז די חרדים זאלן זיך גייזן.
זאגט דער רלב"ג: "פועל אוצרות" - דער וואס האט פארשאפט פיל אוצרות, איז אנגעקומען צו מסקנות, אויפגעשטעלט קאמיסיעס און אלעס, אבער אלעס "בלשון שקר", אלעס צוליב א וואקעלדיגן יסוד וואו דער מענטש פארשטייט נישט די מעלה פון עסק התורה - זאלסטו וויסן אז דאס איז א הבל נידף, א הוילער נישטיגער הבל. און אזוי ווי רבי חיים קנייבסקי פלעגט זאגן: זיי באשליסן גארנישט. א פונקט. ווער נישט איבערגענומען. ער וועט דיר קענען טשעפען, ער וועט דיר קענען גזל'ענען תקציבים וואס קומען זיך דיר בדין און נישט בחסד, ער וועט דיר קענען מאכן צרות - אבער אין הימל באשליסן זיי גארנישט. און דאס איז וואס א מענטש דארף פארשטיין: אויב קומסטו צו גרייזיגע מסקנות, איז א סימן אז דיינע יסודות זענען וואקעלדיג. האסט אויפגעטון אוצרות - אבער בלשון שקר, און די אוצרות זענען "מבקשי מוות", אז ער וועט דורך זיי נישט משיג זיין קיין אורחות חיים, נאר זיי וועלן גיין מיט אים ביז אן אבדן הנפש און אונטערגאנג.
א געוועט אויפן לעבן פון א פאלשן יסוד
א קלאסישער משל דערויף: מיט ארום הונדערט יאר צוריק אדער מער איז געווען א מענטש וואס האט זיך אויסגעטראכט א מין באזונדערע, אויסגעשפרייטע פליגלען, מיט וועלכע מען קען לויט זיין מיינונג פליען. כדי אויפצוווייזן די המצאה האט ער ערשט געטראכט אויסצולערנען א מאלפע, זי אראפווארפן פון א הויכן טורעם, און זי זאל שוועבן ווי אן אדלער. ער איז געווען זיכער אז דאס איז די המצאה פונעם יארהונדערט, אז ער גייט ווערן א מיליאנער און יעדער וועט קויפן פון אים דעם פאטענט. אינעם לעצטן מאמענט האט ער חרטה געהאט, באשלאסן אז אפשר וועט עס נישט גיין ווי געהעריג מיט א מאלפע, און האט מחליט געווען אז ער וועט דאס טון אליין. זיינע משפחה מיטגלידער האבן אים פרובירט אפצורעדן - עס רעדט זיך דאך פון שפרינגען פונעם אייפעל טורעם, נישט פון אן ערשטן שטאק - אבער ער האט געגלייבט אין זיין המצאה, איז געשפרונגען, און איז אומגעקומען. און דאס אלעס פאר די אויגן פון טויזנטער צוקוקער וואס זענען געקומען זען די המצאה פונעם יארהונדערט.
"פועל אוצרות בלשון שקר" - א מענטש האט געמיינט אז ער האט געפונען אן אוצר, אז ער האט אין דער האנט אן ערפינדונג, אבער אלעס איז געבויט אויף א פאלשן יסוד. האסטו דען בודק געווען? ווייסטו דען פאר זיכער? שטעלסטו דען דיין לעבן אין סכנה? און פאר וואס? פאר עפעס וואס בסוף וועסטו אפשר זאגן "איך האב ליידער געמאכט א טעות" - און ביי יענעם טעות איז מער נישטא קיין שום מעגליכקייט צו פאררעכטן, עס איז פארטיג, ער איז מער נישטא. "הבל נידף מבקשי מות", כפשוטו. און אגב, עס איז נישט געווען בלויז איין פאל אדער צוויי וואו א דאָקטער אדער כעמיקער האט אנטוויקלט א רפואה, און וויבאלד מען האט נישט געפונען קיין פרייוויליגן עס אויסצופרובירן, האט ער באשלאסן עס אויסצופרובירן אויף זיך אליין - און דאס איז געווען די לעצטע בדיקה, וואס האט געוויזן אז די רפואה טויג נישט. השם יצילנו. דו טוסט "פועל אוצרות בלשון שקר", און טראכסט "איך וועל ווערן א מיליאנער, איך האב אויסגעטראפן א וואקצין" - און צום סוף איז דאס נישט קיין חיסון נאר א חיסול. און אזוי למעשה, זאגט דער רלב"ג, ווען מען קומט צו ציען מסקנות, איז זייער וויכטיג אז די יסודות זאלן זיין פעסט; און אויב נישט, וועלן אויך די מסקנות זיין וואקלדיג פונקט ווי די יסודות, און זיי וועלן קענען זיין בבחינת הבל נידף און אפילו ברענגען דעם טויט פונעם בעל דבר.
ביאור המלבי"ם
דער מלבי"ם טייטשט: "פועל אוצרות" - דער וואס קלויבט צונויף אוצרות "בלשון שקר", דאס הייסט דורך עדות שקר, מזייף זיין שטרות אדער פעלשן מעטאלן, דאס וואס מען רופט היינט קאמבינאציעס. און הגם ער שאפט טאקע אוצרות, זענען זיי אבער "הבל" - עס איז נישטא אין זיי קיין שום ממשות, און "נידף" - ווי א זאך וואס דער ווינט בלאזט אוועק און עס צעגייט. און נישט בלויז דאס, נאר די דאזיגע אוצרות זענען "מבקשי מות", ווייל ווען מען וועט אים כאפן וועט מען אים אויפהענגען אויפן תליה - די אוצרות אליין ברענגען אים ממש צום טויט.
שוד רשעים - דער גזל וואס שניידט אפ דעם בעל הבית
שֹׁד־רְשָׁעִים יְגוֹרֵם כִּי מֵאֲנוּ לַעֲשׂוֹת מִשְׁפָּט׃ (ז) - דער רויב פון די רשעים וועט זיי אפשניידן, ווייל זיי האבן זיך אנטזאגט צו טאן משפט.
זאגט רבינו יונה: אויסער דעם עונש וואס די רשעים זענען עתיד צו באקומען ווען זיי וועלן ארויפגיין אין הימל און ווערן געמשפט אויף זייער גזל וחמס, איז פארהאן ביי זיי אויך "יגורם" - א לשון פון שלעפן און אפשניידן, אזוי ווי א זאך וואס ווערט געשניטן מיט א זעג, אז דער גזל אליין וועט זיי פארקנאקן און אפשניידן. און וואו? דא, אויף דער וועלט, אויסער דעם וואס עס ווארט אויף זיי אויף יענער וועלט. און פאר וואס? "כי מאנו לעשות משפט" - ווייל דער רשע גייט דאך נישט צום שופט מיט זיין אייגענעם רצון, און ווען מען פארלאנגט פון אים זיך צו שטעלן צום דין, פרובירט ער אנטלויפן און זיך ארויסדרייען, און אז ער קערט דעם רוקן צום שופט, ווערט זיין שטראף נאך גרעסער און שווערער.
און עס איז שווער: ווי אזוי קען מען זיך אנטזאגן פון גיין צו א משפט? יעדער בית משפט האט דאך פאליציי, כח, און עמעצער וואס זארגט אים צו ברענגען. וואס מיינט "מאנו"? קען מען דען סתם אזוי אפזאגן? דעריבער לייגט רבינו יונה צו נאך אן הסבר: עס קען זיין אז דער פסוק רעדט פון דער כת פון עריצים און בעלי גאווה, וואס אויב זיי האבן מיט א מענטש א סכסוך אדער א דין ממונות, ווילן זיי גארנישט הערן פון גיין צו א שופט, און זיי פירן זיך אויף נאר לויט ווי זיי געפעלט. דאס זענען די עריצים וואס ווארפן א פחד אויף דער ערד, וואס גיבן נישט קיין דין וחשבון פאר קיינעם - און דער שופט אליין ציטערט זיך אפצוגעבן מיט זיי.
צום סך הכל:
די דריי פסוקים וואס מיר האבן געלערנט שטעלן אונז אויף דער זעלבער צענטראלער נקודה: קוקן אויפן תכלית קעגן קוקן אויפן מאמענט. "מחשבות חרוץ אך למותר" - ווער עס טראכט פאר מען טוט, איז מתון ביים באשליסן און געשיקט ביים אויספירן, בלייבט תמיד מיט א ריוח; און דער 'אץ', וואס יאגט זיך נאך א שנעלער הנאה, זיין חלק איז חרטה און חסרון, ווייל דער פרי פון יאגעניש איז תמיד חרטה. "פועל אוצרות בלשון שקר" - יעדער אוצר וואס מען זאמלט אן מיט קרומקייטן, שוחד, אדער אויף פאלשע יסודות, איז אן הבל נידף וואס צעגייט נישט בלויז, נאר יאגט נאך דעם מענטש ביז זיין לעבן. "שד רשעים יגורם" - דער גזל אליין שניידט אפ די גזלנים, בפרט יענע עריצים וואס אנטזאגן זיך זיך צו שטעלן צום משפט. און פון דעם קומט א לימוד פאר יעדן פון אונז: בויען די יסודות ריכטיג, מתבונן זיין פארן מעשה, געדענקען די מעלה פון עסק התורה וואס היט טאקע אפ די שטאט - און דעמאלט וועט דער גאנצער בנין וואס ווערט געבויט אויף דעם זיין א בנין של קיימא.