דער קאפיטל פאר אונדז גייט ווייטער אינעם יסוד פון דער וועלט: דער ריכטיקער בליק אויפן רשע און אויפן צדיק, אויף יענעמס הצלחה און אויף יענעמס רואיקייט. אין דעם שיעור וועלן מיר זיך אפשטעלן אויף דריי פסוקים: דער כח פונעם צדיק צו פארשטיין דעם רשע און אריינקלערן אין זיין ענדגילטיקער כוונה, די שטראף פון דעם וואס פארשטאפט זיין אויער פונעם געשריי פונעם ארימאן, און דער כח פון צדקה וואס ווערט געטאן בסתר.
מַשְׂכִּיל צַדִּיק לְבֵית רָשָׁע מְסַלֵּף רְשָׁעִים לָרָע׃ (יב) - דער צדיק באטראכט מיט פארשטאנד דאס הויז פונעם רשע, און דרייט איבער די רשעים צום שלעכטן.
איין פירוש אינעם פסוק: דער צדיק איז משכיל און באטראכט דאס הויז פונעם רשע, זיינע שווינדלערישע וועגן, די מזימות פון זיין הארץ און זיין ענדגילטיקע כוונה. און וויבאלד דער צדיק פארשטייט און ווייסט וואס איז דער סוף פון די כוונות פון די רשעים און קען זייער נאטור, פארדרייט ער זיי, נייגט זיי איין און ברענגט זיי צו א פאל.
מ'דערציילט אויפן חזון איש, אז ס'איז צו אים געקומען א ייד פון די פאראייניקטע שטאטן, פון עפעס א קהילה דארט, זיך מייעץ זיין איבער א געוויסער ענין. אינמיטן שמועסן האט יענער געהאלטן אין דער האנט א בריוו אין א קאנווערט, און ער הייבט עס אן צו רוקן אויפן טיש אין דער ריכטונג פונעם חזון איש. דער חזון איש רעדט ווייטער מיט אים, און רוקט עס צוריק צו יענעמס זייט. יענער רעדט ווייטער, און רוקט ווידער דעם קאנווערט צום חזון איש'ס זייט, און דער חזון איש רוקט עס ווידער צוריק צו אים. יענער האט נישט געכאפט, און רוקט עס א דריט מאל. האט דער חזון איש צו אים געזאגט: טו מיר א טובה, לייג דאס אריין אין קעשענע, אדער וועלן מיר נישט קענען ווייטער רעדן. הערשט דעמאלט האט ער געכאפט, איז געווארן פארציטערט, האט עס גענומען און אריינגעלייגט אין קעשענע, גערעדט וואס ער האט גערעדט, געענדיקט און ארויסגעגאנגען.
איז דארט געווען איינער פון די בני בית פונעם חזון איש וואס האט דאס אלעס צוגעזען, און האט זיך געוואונדערט: וואס גייט דא פאר? האט דער חזון איש צו אים געזאגט: עס רעדט זיך פון א קהילה אין אמעריקע וואס האט א געוויסע פראבלעם, און זיי האבן געוואלט איך זאל זיך אנרופן און זאגן א מיינונג. זיי האבן מיר געשיקט א בריוו און איך האב נישט געענטפערט, און נאך א בריוו און איך האב נישט געענטפערט. און דער טעם פארוואס איך האב נישט געענטפערט, ווייל איך קען די סארט טיפן און איך ווייס אז זיי ווילן פון מיר בלויז סיי וועלכע רעאקציע. דעם מאמענט וואס איך וועל רעאגירן, וועלן זיי שוין וויסן ווי אזוי צו פארדרייען די ווערטער און מיר לייגן אין מויל אריין זאכן וואס איך האב נישט געזאגט. צום ביישפיל: "דער בריוו איז שוין געווען פאר די אויגן פונעם חזון איש". דאס אז ער איז דערקעגן געווען וועלן זיי נישט זאגן, נאר בלויז אז דער בריוו איז געווען פאר זיינע אויגן. ביי דריידלעך-זוכער פעלט נישט אויס קיין וועגן ווי אזוי אנצוהענגען בוקי סריקי אויף גדולי ישראל. און וויבאלד איך האב געקענט דעם ענין און געוואוסט וואס זייערע פלענער זענען, האב איך גארנישט געוואלט אפגעבן קיין שום רעאקציע אויף דעם בריוו, אויף קיין שום אופן. און ווען זיי האבן געזען אז איך רוף זיך נישט אן, האבן זיי אהערגעשיקט א שליח ער זאל מיר אריינרוקן דעם בריוו, און דעמאלט וועלן זיי זאגן אז דער בריוו איז געלעגן פאר די אויגן פונעם חזון איש, און אז דער חזון איש איז נישט ארויסגעקומען אין א שארפן ווידערשטאנד דערקעגן. מ'קען שטענדיג טרעפן וועגן ווי אזוי צו פארדרייען דעם מציאות.
איינמאל איז געווען א לויף-פארמעסט צווישן אן אמעריקאנער לויפער און א רוסישן לויפער, און דער אמעריקאנער האט געזיגט. אין אמעריקע האט מען געשריבן אז דער אמעריקאנער לויפער האט געוואונען דעם פארמעסט. אין רוסלאנד האט מען דאך אויך געמוזט מעלדן די רעזולטאטן, האבן זיי געשריבן אזוי: אינעם נעכטיקן פארמעסט צווישן דעם אמעריקאנער און רוסישן לויפער, האט דער רוסישער לויפער דערגרייכט דעם צווייטן פלאץ, און דער אמעריקאנער לויפער דעם איינס פארן לעצטן פלאץ. צי זענען דאס נישט קיין פאקטן? אלעס איז דאך אמת. נאר מיט פאקטן קען מען תמיד שפילן, ווי אזוי זיי ארויסצוברענגען און מיט וואספארא לשון די זאכן זאלן געזאגט ווערן. פון דעם האט דער חזון איש מורא געהאט, און דערפאר האט ער צוריקגעשטויסן דעם בריוו, כדי מ'זאל אפילו נישט קענען זאגן אז דער בריוו איז אנגעקומען צו זיינע הענט.
א וואך שפעטער האט דער בן בית פונעם חזון איש באגעגנט יענעם ייד אין תל אביב, און יענער ייד זאגט אים: זאלסט וויסן, דער חזון איש איז א גרויסער חכם. האט ער אים געפרעגט: פארוואס? זאגט ער אים: מיר האבן א פראבלעם, און מיר האבן געוואלט דער חזון איש זאל כאטש רעאגירן, כאטש עפעס זאגן, כדי מיר זאלן קענען זאגן אז דאס איז געווען פאר זיינע אויגן, און ער האט אפילו נישט געוואלט דער בריוו זאל אנקומען צו אים. האט דער בן בית צו אים געזאגט: ער איז קלוגער ווי דו מיינסט, ווייל אפילו דיין גאנצן פלאן האט ער אויך געוואוסט. אלעס האט ער געוואוסט.
עס זענען דא וואס מיינען אז דער חכם שטייט העכער פון דער וועלט, און וואס פארשטייט ער דען צו שטיק און וואס קען ער שוין פון קאמבינאציעס. אזעלכע מענטשן פארשטייען נישט קיין פשוט'ע זאך: זיי האבן קיינמאל נישט געלערנט קיין גמרא. ווארום אויב זיי וואלטן געלערנט גמרא, וואלטן זיי פארשטאנען אז דער תלמיד חכם קען גאר אלע קאמבינאציעס. אויף וואס שטייט די גמרא? די גאנצע צייט טענה'ט זי זיך אויס מיט שווינדלערס. די גאנצע סדר נזיקין - בבא קמא, בבא מציעא און בבא בתרא - איבער וואס דרייען זיך די שקלא וטריא דארט? אויב ער וועט טענה'ן אזוי, וועט יענער אים זאגן אזוי, און אויב ער וועט פעלשן אזוי, פארוואס זאל מען אים גלייבן? ווייל ער האט א מיגו: גלייב מיר אויף דער טענה ווייל איך וואלט געקענט טענה'ן עפעס אנדערש. יש מיגו לרמאי, אין מיגו לרמאי. די גאנצע גמרא גיבט זיך אפ מיט תחבולות און טענות פון רמאים און דרייערס, און מעסט אויס: אפשר ווען ער טענה'ט אזוי מיינט ער גאר יענץ, און דערפאר האט ער געטענה'ט אזא טענה כדי מ'זאל אים גלייבן אויף דער אנדערער טענה. אלעס איז געבויט אויף חריפות, התבוננות און אראפגיין ביז צום סוף דעת פונעם רמאי. און די גמרא ברענגט אויך אלע פלענער פון די רמאים, אלע ערליי שווינדלערייען, ווי אזוי מ'פלעגט וועגן און פעלשן ביים וואג, ביז חז"ל האבן געזאגט "אוי לי אם אומר, אוי לי אם לא אומר": אויב איך וועל זאגן, וועל איך אפשר אויסלערנען נייע מעטאדן פאר די רמאים, און אויב איך וועל נישט זאגן, וועל איך גורם זיין אז מ'וועט אפנארן מענטשן אן זיי זאלן וויסן אז מ'האט זיי באשווינדלט. די חכמים זענען בקי אין אלעס.
און ענליך צו דעם: דער בריסקער רב האט אמאל געזאגט פאר ר' עמרם בלוי, וועלכער פלעגט ארויסגיין צו הפגנות קעגן חילול שבת אין ירושלים, ווען דער קולנוע האט זיך געעפנט שבת און נאך עניינים, און מ'פלעגט אים שלאגן און ער האט פאר קיינעם נישט מורא געהאט. האט אים דער בריסקער רב געזאגט: דו ביסט א ציוני. און פאר ר' עמרם בלוי, פון די גרעסטע קנאים, איז דאס געווען די שרעקליכסטע קללה. האט ער געפרעגט: ווי אזוי האלט דער רב פון מיר אז איך בין א ציוני? האט ער אים געזאגט: אז דו גייסט צו דער הפגנה, האלטסטו מסתמא אז זיי וועלן דיך נישט הרגענען. אין קיעוו וואלסטו ארויסגעגאנגען פראטעסטירן קעגן דעם רוסישן פאליציאנט? דארט וואלסטו געוואוסט אז דאס קאסט דעם קאפ. און דא זאגסטו, זיי זענען יידן, זיי וועלן מיר גארנישט טאן. איז א סימן אז דו פארלאזסט זיך אויף זיי, און דאס הייסט א ציוני.
און צי האבן זיי דען נישט געהרגעט? צי האבן דען געפעלט מענטשן וואס זענען געשטאנען אין וועג און מ'האט זיי באזייטיקט? ווער ס'האט געוואוסט צופיל זאכן, האט מען אים געטראפן טויט אין תפיסה גלייך נאכדעם וואס זיין פרשה האט אויפגעריסן. און צי איז דען דא נישט געווען וואס ס'איז געווען אין דער תקופה פונעם סעזאן? דער צדיק קען די מעשים פון די רשעים, ער ווייסט צו וואס זיי זענען פעהיג, און אפילו איין רגע באציט ער זיך נישט צו זייערע מעשים כאילו דא איז פאראן א גוטע כוונה. ער פארשטייט אז ס'איז נישטא קיין חכמות: אויב יענער וועט געפינען סיי וואספארא סיבה וואס שטימט אים נישט, אפילו מ'רופט דיך דאקטאר אדער פראפעסאר, אפילו דו ווילסט מאכן שלום אן זיי פרעגן, וועט מען יענעם באזייטיקן. מ'דארף וויסן אז זיי זענען פעהיג אפילו צו מארד, אזוי ווי אברהם אבינו האט געזאגט: "אֵין יִרְאַת אֱלֹהִים בַּמָּקוֹם הַזֶּה וַהֲרָגוּנִי". דער צדיק קען אלע דרכים פונעם רשע, מ'קען אים גארנישט פארקויפן אדער מחדש זיין. און צו מיינען אז ווייל ער איז א צדיק און זיצט אין די ד' אמות של הלכה פארשטייט ער נישט און קען נישט קיין קאמבינאציעס, איז דאס תמימות אינעם בעסטן פאל, און שלעכטקייט אינעם ערגסטן פאל.
דער גר"א ערקלערט: "משכיל" מיינט ער לערנט אויף א וועג פון שכל. דער צדיק לערנט אויס די בני בית פונעם רשע בעת זיי זענען נאך קליין, און ער מאכט זיי קלוג אין א גוטן וועג. דאס איז "משכיל צדיק לבית רשע". אבער אויב זיי פאלגן אים נישט און שפאטן פון אים, דאס הייסט די רשעים אליין, דעמאלט "מסלף רשעים לרע", פארדרייט ער זיי צום שלעכטן.
און מיר האבן שוין געזען וואס דער גר"א האט ערקלערט אויף אן אנדער ארט, און מען האט דאס ערקלערט באריכות ביי עטליכע געלעגנהייטן: ווען א צדיק קומט צוריקברענגען א רשע בתשובה, איז איינע פון צוויי. אדער וועט יענער רשע תשובה טון, און דעמאלט ביסטו זוכה צוזאמען מיט אים אין אלע מצוות וואס ער טוט, ווייל יעדער מצווה וואס ער טוט קומט דאך פון דיין כוח, און "אם תוציא יקר מזולל" כפי תהיה, און מען איז זוכה צו גרויסע און געוואלדיגע מעלות. אדער וועט ער נישט תשובה טון, און דעמאלט זאגט א מענטש צו זיך אליין: וואס האב איך אויפגעטון? איך האב פארברענט צוויי שעה, איך האב פארברענט צוויי טעג, און עס איז גארנישט ארויסגעקומען פון דעם מענטשן. זאגט מען דיר: זארג נישט. זאגן די מקובלים, זאלסט וויסן אז מיט דעם וואס דו האסט גערעדט מיט אים און פרובירט אים איבערצורעדן, פארלאזן אים די הייליגע ניצוצות וואס זענען דא אין אים און קלעבן זיך צו צו דיר, און די ניצוצות פון די קליפות וואס זענען דא אין דיר פארלאזן דיך און קלעבן זיך צו צו אים. מיט פשוטע ווערטער: דאס איז אן השקעה וואס ברענגט אין יעדן פאל איר ריוח. אויב ער האט תשובה געטון, האסטו פארדינט, און אויב ער האט נישט תשובה געטון, האסטו אויסגעזויגט פון אים זיינע ניצוצות הקדושה, און ער האט צוגענומען פון דיר די ניצוצות הקליפות.
מען האט אמאל געזאגט אז דאס איז אויך א לימוד זכות אויף די וואס זאגן "איך גיי נישט צו קיין דרשות, איך גיי נישט צו קיין מחזירים בתשובה". ער זאגט: כאטש האב איך נאך עטליכע ניצוצות פון קדושה, זאלן זיי מיר נאך בלייבן אביסל. וואס ווילסטו, אז יענער רב זאל זיי אויך צונעמען פון מיר? כאטש וויל ער בלייבן מיט זיי. נו, א לימוד זכות אויף זיי. ווי עס זאל נישט זיין, דאס שטייט דא לויטן גר"א: "משכיל צדיק לבית רשע", פאר די קינדער פונעם רשע איז ער משכיל און לערנט מיט זיי תורה, אבער די רשעים אליין וואס ווילן נישט תשובה טון, "מסלף רשעים לרע" - מאכט ער פון זיי אז עס בלייבט אין זיי נאר שלעכטס, ווייל דאס גוטע פון זיי האט ער שוין איינגעזויגט און צוגענומען, און וואס עס בלייבט איבער זענען בלויז די ניצוצות הקליפות און טומאה.
דער רלב"ג ערקלערט: "משכיל צדיק לבית רשע" - דער צדיק האט הצלחה אינעם הויז פונעם רשע, אזוי ווי יעקב אבינו וואס האט געהאט הצלחה אין לבנ'ס הויז. לבנ'ס הויז איז געווארן מער און מער מצליח צוליב דעם וואס יעקב איז געווען ביי אים, און ווי לבן אליין האט געזאגט: "נִחַשְׁתִּי וַיְבָרְכֵנִי ה' לְרַגְלֶךָ", מיין גאנצע הצלחה איז צוליב דיר. און די הצלחה איז אן קיין שום ספק צוגעשריבן צום צדיק. ווארום ווען יעקב איז אנגעקומען אין לבנ'ס הויז, האט ער אפילו נישט געהאט קיין פאסטוך פאר די שאף, און ער האט געמוזט שיקן די טעכטער פאשען די שאף, ווייל זין האט ער נישט געהאט. און אן אנדערער מענטש, ווער איז דען געווען גרייט צו פאשען לבנ'ס שאף, ווען ער ווייסט אז דער עסק וועט זיך נישט ענדיגן גוט? און נאכדעם וואס יעקב איז געקומען, האט אלעס געבליט און זיך מערער געווען לרוב.
און וואס ברענגט די זאך? "מסלף רשעים לרע". די זאך ברענגט צו פארדרייען די רשעים און זיי פירן אויף א שלעכטן וועג, זיי צו צומישן. דער רשע זאגט: זעסטו אז איך בין מצליח? זעסטו אז אלעס ביי מיר איז מסודר און מיר פעלט גארנישט? זאג מיר נישט וואס איז נישט גוט און וואס איז קעגן דעם רצון השם, אט רעדן די פאקטן פארקערט און ווייזן אויף אז ווער עס טוט רשעות איז מצליח. אבער פון וואו קומט די הצלחה? "משכיל צדיק לבית רשע" - די הצלחה קומט באמת צוליב דעם צדיק וואס געפינט זיך אין שטוב פונעם רשע, ער איז דער וואס איז משכיל און ברענגט הצלחה צום הויז פונעם רשע. און די דאזיגע הצלחה ברענגט צום סוף צו פארדרייען די רשעים צום שלעכטן, אז זיי זאלן צולייגן שלעכטס צו זייער שלעכטס און ווייטער גיין אויף זייער קרומען וועג.
נאך א מעגליכקייט זאגט דער רלב"ג: "משכיל צדיק לבית רשע" - ווען דאס גוטע קלעבט זיך אין זיי צוליב זייערע עלטערן. דו האסט געהאט א צדיק א זיידן, דו האסט געהאט א צדיק אן עלטער-זיידן, עס איז דא א צדיק וואס איז געווען אינעם הויז פונעם רשע, און דורך אים קומט די גאנצע הצלחה. און דאס ברענגט "מסלף רשעים לרע", אז זיי זאלן מיינען אז זייער הצלחה קומט צוליב זייער רשעות.
דער מלבי"ם ערקלערט: אפילו ווען דער בית הרשע געפינט זיך אין שלווה, ווען אלעס גייט ביי אים גלאטיג, אין פרץ ואין יוצאת ואין צווחה ברחובותינו - און דאס איז דאך א בית רשע. דאס ווארט "בית" צייגט אז ער זיצט במנוחה אין זיין הויז, אן קיין שום מורא און אן קיין פגע רע. זאלסטו וויסן, "משכיל הצדיק לבית הרשע": דער צדיק קוקט, באטראכט און פארטיפט זיך אין דעם וואס עס קומט פאר אינעם בית הרשע, און פארשטייט די סיבה דערפון. וואס איז די סיבה אז דער אויבערשטער האט געגעבן פאר דעם רשע אזא מנוחה? דער ענטפער איז: "מסלף רשעים לרע". דער אויבערשטער האט אזוי געטון כדי זיי זאלן מוסיף זיין צו טון שלעכטס, און באקומען זייער גוטס אויף דער וועלט, און אנגיין מיט זייערע שלעכטע מעשים און באקומען די גאנצע שטראף אויף יענער וועלט. און דערפאר האבן זיי אזא רואיגקייט.
דער רשע וואס קוקט דערויף זאגט: זע נאר, עס לוינט זיך צו זיין א רשע. אבער דער צדיק קוקט מיט א גאר אנדער אויג. ער זאגט דיר: דאס וואס דו זעסט אז דער רשע זיצט אין זיין הויז, איז אים צו זיין שלעכטס, און נישט צו זיין גוטס. ווארום אדרבה, אויב דער אויבערשטער וואלט געוואלט זיין טובה, וואלט ער אים געפייניגט, ער וואלט געברענגט אויף אים יסורים און שוועריקייטן און נסיונות וואס זאלן אים אויפוועקן. און אז מען וועקט אים נישט אויף פון הימל, אדרבה, איז דאס צו זיין אומגליק. "מסלף" מיינט צו צומישן, צו מאכן אז זיין מצב זאל נישט בלייבן אזוי, און צום סוף וועט ער קומען און באצאלן דעם פולן פרייז.
און נאך א זאך: דורך זייער שלעכטס איילט זיך און קומט גיכער זייער צרה. ווייל וויבאלד ער האט מקבל געווען דאס גאנצע גוטס דא אין א קורצער צייט, נעמט מען אים שנעל אוועק, ווייל ער האט שוין באוויזן צו טון אסאך רשעות אין א קורצער צייט און האט שוין אנגעפילט זיין מאס. נישט לאנג צוריק איז געווען איינער פון די פירער פון דער מאפיע אין נתניה וואס האט מקיים געווען ביי זיך אליין די מצווה פון "וּבִעַרְתָּ הָרָע מִקִּרְבֶּךָ". ביז דעמאלט האט ער מקיים געווען אנדערע מצוות: יעדער וואס האט נישט געטון וואס ער האט געוואלט, השם ישמור. עס זענען דא זאכן וואס ער פלעגט טון אליין, און עס זענען דא זאכן וואס ער פלעגט ערלעדיגן דורך זיין שליח, און מצווה בו יותר מבשלוחו. און דאס מאל האט ער באשלאסן מזכה צו זיין דעם רבים און מוסר נפש זיין, ממש מקיים צו זיין "וביערת הרע מקרבך", און האט זיך גענומען דאס לעבן. און צוליב דעם האבן טויזנטער מענטשן אפגעאטעמט מיט פארלייכטערונג. מענטשן וואס האבן געליטן פון דער מאפיע וואס געפינט זיך דארט, וואס דאס איז געווען שרעקליך. מען קומט צו א מענטש אין געשעפט און מען זאגט אים: הער מיר אויס, פון מארגן אן זענען מיר שותפים. וואס הייסט שותפים, פון וואס רעדסטו? געדענקסט יענעם? יא, נעבעך, ער האט געהאט א שריפה. ער האט זיך אויך קעגנגעשטעלט אין אנהייב. און מען ווענדט זיך צו דער פאליציי, און זיי זענען בכלל נישט גרייט זיך אפצוגעבן מיט זיי. וויפיל מענטשן האבן געליטן און וויפיל האבן זיך געמוטשעט, און מען רעדט שוין נישט פון די וואס מען האט פארצייטיג אוועקגעשיקט קיין עולם שכולו טוב.
דער צדיק זעט דאס און ווערט נישט נתפעל. מען זאגט אים: הער אויס, יענער מענטש איז מצליח. און ער זאגט: ווארט, ווער נישט באגייסטערט, ווארט און וועסט זען. און פלוצים ווערט קלאר: דער פאטער איז אומגעקומען, איין זון האט מען ערמארדעט, א דריטער זון זיצט אין תפיסה, און ער אליין האט זיך גענומען דאס לעבן. דאס איז דער אויבערשטער, "וביערת הרע מקרבך". און דאס איז "משכיל צדיק לבית רשע" - דער צדיק קוקט אויפן בית הרשע און ווערט נישט פארלארן. "מסלף רשעים לרע" - זארג נישט, הקדוש ברוך הוא פארדרייט די רשעים און וועט ברענגען אויף זיי דאס שלעכטס שנעלער ווי דו מיינסט. און ווען יענער רשע פלעגט בלאקירן און סטראשען, וויפיל דרוק איז געווען, און וויפיל צייט איז אריבער ביז מען האט אים געזען ארויסשפרינגען ווי א מויז פון א לאך? ווער נישט דערשראקן. דו זעסט אז דער רשע סטראשעט, ווער נישט דערשראקן, דאס איז צייטווייליג.
דער צדיק איז משכיל, ער קוקט און ווייסט אז דאס אלעס איז כדי צו פארדרייען די רשעים צום שלעכטן, ווייל "השם משלם לשונאיו אל פניו להאבידו". הקדוש ברוך הוא טוט אזוי כדי דער רשע זאל דא שנעל באקומען דאס וואס קומט אים, און דערנאך וועט ער נסתלק ווערן פונעם עולם און אנקומען אויבן צו באקומען זיין עונש. דאס אלעס פארשטייט דער צדיק, אבער דער רשע פארשטייט דאס נישט, און ער זאגט: איך האב געזען מענטשן וואס טוען רשעות און האבן הצלחה. נאר דער צדיק, אן אדם בעל מעלה, קוקט פון אויבן אויפן גאנצן מצב און ווייסט אז אלעס איז נאר צייטווייליג. יענער מענטש וואס איז געגאנגען און געסטראשעט און גערעדט וועגן גיוס בני ישיבות און וועגן שניידן תקציבים, וויפיל גערודער ער האט געמאכט, וויפיל מלחמות, וויפיל ער האט גערעדט קעגן שומרי מצוות, וויפיל ער האט פארשמירט און פארשווארצט דאס פנים פון די אברכים און בני תורה - א ווינט איז אריבער און ער איז מער נישטא, און זיינע אייגענע חברים האבן אים ארויסגעשטויסן. ס'איז נישטא קיין זיסערע נקמה ווי דאס. "יָצִיצוּ כְּמוֹ עֵשֶׂב" - שטייט אז די רשעים זענען ווי גראז, עס וואקסט שנעל און עס פארוועלקט שנעל. דערפאר דארף מען זיך נישט דערשרעקן ווען מען זעט דעם רשע מצליח זיין, און מען דארף זיך נישט דערשרעקן ווען מען זעט אז ס'איז אים גוט און ער האט רואיגקייט. אדרבה, דאס ווייזט אז דער מפלה איז נאנט.
אֹטֵם אָזְנוֹ מִזַּעֲקַת דָּל גַּם הוּא יִקְרָא וְלֹא יֵעָנֶה׃ (יג) - דער וואס פארשטאפט זיין אויער פון געשריי פונעם ארימאן, וועט ער אויך רופן און מען וועט אים נישט ענטפערן.
דער פשט פונעם פסוק איז מידה כנגד מידה: דו הערסט נישט דאס געשריי פונעם דל, וועט ער אויך רופן און מען וועט אים נישט ענטפערן. הקדוש ברוך הוא וועט אים נישט ענטפערן און וועט נישט הערן זיין געשריי.
דער הגר"א זאגט: כפשוטו ממש, ווי מיר האבן מסביר געווען, אבער עס ליגט אין די ווערטער אויך א טיפקייט. דער יצר הטוב ווערט אנגערופן "איש מסכן וחכם". און ווען דער מענטש פארשטאפט זיין אויער פון געשריי פונעם דל, ווער איז דער דל? דער יצר הטוב. דו ביסט נישט גרייט צו הערן צום יצר הטוב, און ער בעט זיך ביי דיר: טו דאס נישט, דאס איז אן עבירה, דאס וועט דיך אראפווארפן, דו וועסט ליידן דערפון. ער שרייט, דאס איז די זעקת דל. אבער ער איז א דל והלך, ער איז אן אומגליקליכער, אן איש מסכן וחכם, און מען הערט אים נישט אויס, און מען ווייכט נישט אפ פון דער נארישקייט.
און דערנאך "גם הוא יקרא ולא יענה". פארוואס? ווייל מען וועט אים זאגן: ר' איד, דו האסט שוין אויסגעהערט דעם יצר הרע, ביסט געווארן זיין קליענט. און ווען דו וועסט אנקומען צום מצב וואס דו ביסט טיף אינעם בלאטע און וועסט וועלן מען זאל דיך ארויסנעמען, וועט זיך דיר ארויסשטעלן אז ס'איז גארנישט פשוט. עס וועט זיך דיר ארויסשטעלן אז זיך אפשאקלען פון אלע קרום-איינגעווארצלטע געוואוינהייטן און פון אלע פארדרייטע הנהגות איז זייער נישט פשוט. ווען דו וואלסט אויסגעהערט דעם יצר הטוב פאר דו ביסט אריין אינעם בלאטע, וואס דאס איז די זעקת הדל, וואלסטו יעצט נישט געדארפט שרייען. אבער דער וואס פארשטאפט זיין אויער פונעם געשריי פונעם דל, פונעם יצר הטוב, אין דער צייט וואס ער האט אים נאך געקענט אויסהערן, וועט ער אויך רופן און מען וועט נישט ענטפערן. עס וועט קומען די שעה וואס ער וועט שרייען "ראטעוועט!", און מען וועט אים נישט ענטפערן, און מען וועט אים זאגן: ר' איד, די שעה איז שוין פארביי, דו געפינסט זיך שוין אויף א פלאץ וואס פון דארט אויף א נאטירלעכן אופן איז שווער צוריקצוקומען.
דער מלבי"ם ערקלערט אז ס'איז פאראן א חילוק צווישן "דל" און "רש". א רש איז אן ארימאן, און א דל איז איינער וואס איז געווען א בעל ממון און איז אראפגעפאלן פון זיינע פארמעגנס. און על פי רוב ווערט א מענטש א דל דורך עושק און חמס, און דאן גייט ער שרייען צו די שופטים מען זאל אים ראטעווען פון דער האנט פונעם עושק און גזלן. און אויב דער שופט פארשטאפט זיין אויער פונעם געשריי פון דעם וואס איז פארדארבן און געדרוקט געווארן צוליב דעם עושק פון די רשעים, און טוט אים נישט קיין דין און ראטעוועט אים נישט, איז זיין שטראף "גם הוא יקרא ולא יענה". דער טייטש דערפון איז: דער זעלבער עושק וואס דו האסט זיך נישט געזארגט אים אפצושטעלן, וועט שוין עשק'נען דיך אויך. אנשטאט וואס דו אלס שופט זאלסט זיך אפגעבן מיט אים, ווערט יענער עושק א מורשה'דיגער עושק, און טוט וואס עס גלוסט זיך אים, און ממילא דער קומענדיגער אין דער רייע ביסטו, מיין הער שופט.
און דאס קען זיין אויף צוויי אופנים. בדיני שמים, מידה כנגד מידה: דו וועסט שרייען און הקדוש ברוך הוא וועט דיר נישט ענטפערן, ווייל דו האסט נישט געענטפערט אויפן געשריי פונעם דל. און בדיני הארץ: היות ער האט נישט געטון קיין משפט און האט נישט אפגעווישט די רשעים, וועלן די רשעים זיך נוקם זיין אין אים און וועלן בסוף אנקומען אויך צו זיין אייגענער אדרעס. אבער אויב דו וואלסט נישט פארשטאפט דיין אויער פון דעם געשריי פונעם דל, נאר דו וואלסט זיך אפגעגעבן מיטן רשע, ממילא וואלט דאס רשעות זיך נישט פארשפרייט אויף דער וועלט, און דורך דעם וואלסטו אויך נישט געליטן.
ווער עס געדענקט, איז דאס איינע פון די טענות וואס די חברים און רעים פון איוב האבן געטענה'ט צו איוב. זיי האבן אים געזאגט: ווען דו ביסט געווען א תקיף און הויך געשטעלט, האסטו נישט אפגעווישט דאס רשעות, און דערפאר האסטו געשאפן א מצב אז אלע די זענען צום סוף געקומען און זיך אפגערעכנט מיט דיר. עס איז געקומען מלכת שבא און עס זענען געקומען די כשדים און עס זענען געקומען די אנדערע. פארוואס? ווייל דו האסט צוגעלאזט עס זאל זיין רשעות, דו האסט געלאזט דאס פארברעכן זאל זיין ארגאניזירט, און דאס דאזיגע פארברעכן האט צום סוף געטראפן דיך אויך. דאס איז "אוטם אוזנו מזעקת דל גם הוא יקרא ולא יענה" אויפן ערדישן פלאן: דורך דעם וואס ער האט נישט פארלעשט דאס רשעות, קלאפט דאס רשעות אים אליין, און ער וועט רופן און מען וועט אים נישט ענטפערן, און פון די זעלבע זאכן וועט ער אליין ליידן.
מַתָּן בַּסֵּתֶר יִכְפֶּה אָף וְשֹׁחַד בַּחֵק חֵמָה עַזָּה׃ (יד) - א מתן בסתר ברעכט אפ דעם כעס, און א שוחד אין בוזעם א שטארקן צארן.
דער פשוט'ער פשט פון "מתן בסתר" איז צדקה, און "יכפה אף" מיינט אז עס בייגט אונטער און בארואיגט דעם צארן און כעס. "ושוחד בחיק" איז אויך צדקה, און דאס צווינגט אונטער אפילו א חימה עזה. רש"י איז דא מקצר ווי זיין שטייגער, און די זאכן זענען מער מבואר אין די איבעריגע מפרשים.
זאגט רבינו יונה: הגם אויב א מענטש גייט נישט נאכפארשן וואו עס זענען דא עניים און ער יאגט זיך נישט נאך זיי כדי זיי צו געבן, איז דאס אויך א פראבלעם, אבער דער פיל ערנסטערער פראבלעם איז ווען מען קומט און מ'שרייט פאר אים און דער מענטש גיט נישט, ווען דער עני שרייט פאר אים און ער עפנט נישט זיין האנט. מן הדין וואלט ראוי געווען ער זאל גיין זוכן, נאכלויפן צדקה, זוכן וואו עס געפינען זיך עניים, זיין א משכיל אל דל, און דורך דעם וועט ער האבן א געוואלדיגן שכר, ווייל "מתן בסתר יכפה אף".
קומט אויס אז דער פסוק איז א המשך פונעם פריערדיגן פסוק. "אוטם אוזנו מזעקת דל גם הוא יקרא ולא יענה" - און וואס וואלסטו געדארפט טון? נישט ווארטן ביז דער דל קומט שרייען, נאר גיין און געבן מתן בסתר נאך איידער דער דל וועט שרייען, נאכלויפן צדקה און צוקומען צו אים נאך איידער ער ווענדט זיך צו דיר. און דער שכר אויף דעם איז אומגעהויער: "מתן בסתר יכפה אף", אז אפילו אויב ער וועט האבן זינד, וועט די זכות פון מתן בסתר אונטערבייגן דעם צארן און אים מבטל זיין.
"ושוחד בחיק חימה עזה". שוחד איז דאס וואס א מענטש גיט ווען ער געפינט זיך אין א צרה, כדי ארויסצוקריכן דערפון. דאס קען זיין א שוחד וואס מ'גיט פאר א שופט כדי ארויסצוגיין גערעכט אין משפט, אדער א שוחד וואס מען גיט פאר א רעגירונגס-באאמטן כדי ער זאל אים באשטעטיגן א קאמפלעקס פון געביידעס אדער ענליכס. שוחד איז א זאך וואס איז געמאכט ארויסצושלעפן א מענטש פון א פראבלעם.
זאגט רבינו יונה: דער סוף פונעם פסוק, "ושוחד בחיק חימה עזה", מיינט אז אפילו אויב דו ביסט שוין אנגעקומען צו א מצב וואס דו ביסט אינמיטן דעם פראבלעם, אז עס איז שוין נגזר געווארן אויף דיר א חימה עזה, וואס אויף דיר איז שוין דא מער ווי בלויז "אף" - ווייל "אף" איז כעס, און "חימה עזה" איז שוין א שווערע גזירה אין הימל - אויב דו גיסט "שוחד בחיק", און די כוונה איז נישט אין א שלעכטן זין, נאר אז דו גייסט צום עני און לייגסט אריין אין זיין בוזעם א סכום געלט, זאלסטו וויסן אז עס איז פאראן א כח אין דער נתינה אראפצונעמען פון דיר א חימה עזה. און פארוואס רופט ער דאס אן שוחד? ווייל עס רעדט זיך פון א מענטש וואס געפינט זיך שוין טיף אינעם פראבלעם, אין א גאר נישט קיין פשוט'ן מצב, און דערפאר גייט ער און גיט "שוחד בחיק". און דורך דער נתינה מבטל ער פון זיך דעם כעס און גרויסן חרון אף וואס הערשט אין הימל.
די דריי פסוקים וואס מיר האבן געלערנט לערנען אונז א וועג פון התבוננות. "משכיל צדיק לבית רשע": דער צדיק איז נישט קיין תמים, ער קען די וועגן פונעם רשע און וואס זיין ענדגילטיגע כוונה איז, און ער דערשרעקט זיך נישט פון זיין רואיגקייט, ווארום "מסלף רשעים לרע" - די רואיגקייט אליין איז צו זייער שלעכטס, כדי זיי זאלן באקומען זייער גוטס דא און איילן צו באקומען זייער שטראף. "אוטם אוזנו מזעקת דל": ווער עס הערט נישט דעם געשריי פונעם עשוק, און ווער עס הערט נישט צום געשריי פון זיין יצר טוב, וועט צום סוף שרייען און נישט געענטפערט ווערן, אין דיני שמים און אין דיני הארץ. און "מתן בסתר יכפה אף": ווארט נישט אויפן געשריי, לויף נאך צדקה בסתר, וואס האט די כח אונטערצובייגן דעם צארן און מבטל זיין אפילו א חימה עזה.