קאפיטל כ"א אין ספר משלי גייט ווייטער אן צו מברר זיין די באציאונגען פונעם מענטש מיט זיין באשעפער און מיט די מענטשן: דער כח פון צדקה בסתר, די שמחה פונעם צדיק אין משפט, דער גורל פון דעם וואס בלאנדזשעט אפ פונעם שכל'דיגן וועג, און די סכנה פון נאכלויפן תענוגים. מיר וועלן דא עוסק זיין אין עטליכע פסוקים פונעם קאפיטל, כסדרן, לויט די מפרשים און דער מלבי"ם.
מַתָּן בַּסֵּתֶר יִכְפֶּה אָף וְשֹׁחַד בַּחֵק חֵמָה עַזָּה׃ (יד) - א מתנה בסתר בארואיגט צארן, און א שוחד אינעם בוזעם ברעכט א שטארקן כעס.
פארוואס ניצט דער פסוק דווקא די ווערטער "בסתר" און דווקא "בחיק"? ווייל מיר אלע ווייסן אז די גרעסטע צדקה איז ווען א מענטש גיט און דער ארימאן ווייסט נישט פון וועמען ער האט באקומען, און דער געבער אליין פארציילט נישט און ווייסט אפילו נישט פאר וועמען ער האט געגעבן. דאס איז די מדרגה פון מתן בסתר, און דערפאר ניצט דער פסוק לשונות פון באהאלטנקייט: "בסתר", "בחיק" - וואס ער לייגט אים אריין אינעם בוזעם אן דעם וואס ער זאל באמערקן. דאס איז א דרגה וואס העכער פון איר איז נישטא, און אין איר כח איז צו בייגן דעם צארן און אוועקנעמען א שטארקע חימה.
אמאל האט הגאון רבי יעקב גלינסקי זצ"ל געזאגט, בדרך מילתא דבדיחותא, אז זיין מצות צדקה איז שענער ווי פונעם רבונו של עולם. האט מען אים געפרעגט: ווי אזוי? האט ער זיי געענטפערט: דער קדוש ברוך הוא ווען ער גיט צדקה - ווייסט מען דאך ווער ס'איז דער געבער, ווייל אלעס קומט דאך פון אים יתברך, און ער אליין ווייסט אויך ווער ס'איז דער מקבל. אבער איך, ווען איך גיב, ווייס איך נישט פאר וועמען איך האב געגעבן, און דער מקבל ווייסט נישט פון וועמען ער האט באקומען. קומט אויס אז דא איז פאראן א מער אויסגעארבעטע צדקה...
דער גר"א ערקלערט: "אף" איז דער אנהויב פונעם כעס. דורך מתן בסתר מאכסטו אז דער כעס זאל בכלל נישט אנהויבן - אפילו א ביסל, אפילו נאר אן "אף". אבער דער וואס גיט שוחד בחיק, ברענגט אויף זיך א חימה, ווייל ער גיט הערשט נאכדעם וואס די צרה האט זיך שוין אנגעהויבן, נאכדעם וואס ער געפינט זיך שוין אין א פראבלעם. און דאס איז "חימה עזה": גלייך ווי מ'האט א תרעומת אויף אים, פארוואס ער האט נישט געגעבן פון פאראויס און האט הערשט געגעבן ביים סוף.
אין דער ברייתא פון ל"ב מידות פון רבי יוסי הגלילי ווערט געברענגט "מתן בסתר יכפה אף", און די זאכן זענען אויך געזאגט געווארן בנוגע שוחד, און די קשיא שטעלט זיך פון זיך אליין: ס'שטייט דאך ביים קדוש ברוך הוא "לא יקח שוחד", אויב אזוי ווי קען מען צווינגען און איינשטילן דעם אף און די חימה עזה דורך שוחד? ערקלערט דער גר"א: אויב א מענטש גיט נישט מתן בסתר פאר עניי ישראל, וועט ער מוזן געבן פאר די שרי האומות כדי איינצושטילן די חימה עזה. און דאס איז א וואונדערליכער ביאור: ווען דו גיסט בסתר פאר דיין ארימען שכן, וועט דאס אראפנעמען פון דיר דעם אף און מבטל זיין חרון אף פון הימל. און אויב נישט - זאלסט נישט מיינען אז דו האסט זיך געראטעוועט און אז "דאס געלט איז געבליבן אין קעשענע", נאר "ושחד בחיק חימה עזה": דו וועסט מוזן אריינשטיקן שוחד אינעם בוזעם פונעם גוייאישן באאמטן כדי לבטל זיין כעס. ווען דו וואלסט געגעבן פארן ארימאן אין צייט, וואלט קיין שום גזירה נישט געווען; האסט נישט געגעבן און געמיינט אז דו שפארסט זיך געלט - יעצט וועסטו מוזן געבן כפל כפליים כדי אוועקצונעמען פון זיך יענע חימה עזה. קומט אויס אז דאס ווארט "יכפה" גייט ארויף אויף ביידע חלקים פונעם פסוק: מתן בסתר יכפה אף, און אויב נישט - וועט דער שוחד בחיק מוזן איינשטילן די חימה עזה.
דער מלבי"ם ערקלערט: געלט וואס א מענטש גיט בסתר - אמאל איז עס לטובה און אמאל לרעה. "מתן" מיינט א נתינה וואס איז נישט אין אויסטויש פאר עפעס א זאך, נאר ווי א מתנה: געלט וואס מ'גיט פאר אן ארימאן הייסט א מתנה, און אזוי אויך געלט וואס מ'גיט פאר שרים און עשירים. אויף דעם שטייט "יכפה אף": די נתינה פון צדקה בארואיגט דעם אף פון אויבן, און די נתינה פונעם געלט צום שר אדער עשיר בארואיגט דעם אף פון אונטן. דאס הייסט, אויב דער שר האט ארויסגעגעבן א גזירה און דו האסט אים געגעבן א מתנה בסתר, וועט דאס אוועקנעמען זיין כעס פון דיר. אבער געלט וואס מ'גיט בסתר כדי פאלש צו מאכן דעם משפט - דאס ווערט אנגערופן שוחד. דער מלבי"ם איז דער איינציגער מפרש דא וואס ערקלערט "ושחד" כפשוטו: שוחד וואס מ'גיט פאר א שופט. דאס וואס א מענטש גיט כדי צו פארדרייען דעם דין, און לייגט עס אריין אינעם שופט'ס בוזעם כביכול אן דעם וואס ער זאל שפירן - דאס וועקט אויף א חימה עזה, סיי אויבן און סיי אונטן. אויבן, ווייל דער קדוש ברוך הוא האט דאך געזאגט "לא תקח שחד", און דו מאכסט דעם שופט זינדיגן מיט נעמען שוחד; און אונטן, ווייל אויב די זאך וועט אנטפלעקט ווערן פאר די רעגירונגס באאמטע - אוי וויי. קומט אויס אז געבן שוחד ברענגט א חימה עזה סיי ביי די עליונים און סיי ביי די תחתונים, בעת וואס מתן בסתר - סיי פאר אן ארימאן און סיי פאר א שר - שטעקט איין דעם אף, אויבן אדער אונטן, אז דער שר זאל אוועקנעמען זיין חרון אף און אונז נישט מאכן קיין צרות.
און דער מלבי"ם האט שוין פריער מסביר געווען דעם חילוק צווישן אף און חימה: אף איז דאס וואס איז אינדרויסן, און חימה איז אינעווייניג. "אף" איז ווען ס'גייט ארויף רויך אין דער נאז פונעם מענטש און די נאז ווערט רויט - א סימן פון כעס וואס זעט זיך אן אינדרויסן. "חימה" איז עפעס אינעווייניגסטנס, ווי מיר האבן געזען ביי אחשורוש "וחמתו בערה בו" - אין אים, אינעווייניג (און דארט האבן מיר מבאר געווען בשם דעם מלבי"ם באר היטב פארוואס ס'שטייט סיי אף און סיי חימה, א ביאור מתוק מדבש). זעט מען פון דעם אז חימה איז שווערער פון אף: דער אף גייט שוין ארויס אינדרויסן, אבער די חימה עסט אויף דעם מענטש פון אינעווייניג, און דאס איז פיל שווערער. און נאך שטעלט דער מלבי"ם אונטער א יסוד: שוחד איז שטענדיג עפעס וואס מ'גיט פאר א דיין אדער שופט כדי צו פארדרייען דעם דין. דאס וואס מ'רופט היינט אן שוחד - א נתינה פאר א באאמטן אדער א שר וכדומה - כאטש אין די וועלטליכע געזעצן ווערט דאס אנגערופן שוחד, איז עס לויט דער תורה נישט קיין שוחד, ווייל שוחד לויט דער תורה איז נאר צו פארדרייען א משפט. מ'זאגט נישט אז דער מעשה איז ערליך, ווייל מ'האט דאך געגעבן כדי צו פארדרייען די מציאות, אבער ס'האט נישט קיין שם פון שוחד לויט דער הלכה'דיגער הגדרה.
שִׂמְחָה לַצַּדִּיק עֲשׂוֹת מִשְׁפָּט וּמְחִתָּה לְפֹעֲלֵי אָוֶן׃ (טו) - א שמחה איז פארן צדיק צו טון משפט, און א שרעק און צובראכנקייט איז פאר די וואס טוען אומרעכט.
רש"י ערקלערט: עס איז א שמחה פארן קדוש ברוך הוא צו טון דין מיט די צדיקים. ווען דער אויבערשטער רעכנט זיך אפ פונעם צדיק און מאכט מיט אים א דין - איז פאראן דערין א שמחה פאר אים יתברך, כדי זיי צו מזכה זיין מיט חיי העולם הבא. און עס איז אויך א שמחה פארן צדיק אליין ווען דער קדוש ברוך הוא ברענגט אויף אים יסורים, ווייל ער וויל דאך אויך זוכה זיין צום לעבן אין עולם הבא. און אזוי ווערט געברענגט אין מדרש תהלים.
עס איז קלאר אז די דאזיקע שמחה איז נישט קיין שמחה כפשוטה, ווארום ווען א מענטש ליידט צער, זאגט די שכינה הקדושה "קלני מראשי, קלני מזרועי" - די שכינה מצטערת זיך אינעם צער פון כלל ישראל. נאר דאס איז א שמחה פון דעם סארט ווי א מענטש פרייט זיך ווען ער נעמט זיין קינד צום ציין-דאקטער: הגם עס זענען געווען געשרייען און עס איז געווען צער און מען האט געוויינט צוזאמען מיט אים, אבער סוף-כל-סוף איז די זאך שוין הינטער אונז און ער וועט מער נישט ליידן. אזוי אויך איז דא א שמחה ווען דער קדוש ברוך הוא מאנט אפ פון די צדיקים דא אויף דער וועלט, מיט א ביסל יסורים, דאס וואס קומט זיי, כדי זיי צו געבן אן אומענדלעכן שכר אויף יענער וועלט.
"ומחיתה לפועלי אוון" - דאס זעלבע "עשות משפט" ווערט געטייטשט אויף ביידע זייטן. פארן צדיק איז דא א שמחה אינעם משפט, בעת פאר די רשעים, ווען דער אויבערשטער פירט מיט זיי א משפט, העלפן זיי די יסורים גארנישט: זיי ליידן אן קיין שום תועלת, ווייל זיי טוען דאך נישט קיין תשובה און טוישן נישט זייערע וועגן. און וואס איז דער תכלית פון די יסורים אויב זיי האבן נישט אויפגעטאן? קומט דאך אויס אז די דאזיקע יסורים זענען א גרוב און א ברעכונג, א מכשול פאר פועלי אוון. און בפרט אויב די פועלי אוון פארשטייען נישט די מעלה פון יסורים, און דערצו בריקענען זיי נאך קעגן זיי און קומען מיט טענות צום קודשא בריך הוא - איז דאך נישטא קיין גרעסערע מחיתה פון דעם. דאס איז א ממשות'דיגער גרוב: אנשטאט צו זאגן "צדיק הוא השם כפי אמרתו", זאגט מען חס ושלום אז דער אויבערשטער טוט מיט זיי א דין בלא דין, "פארוואס קומט עס מיר", מיט טענות און קלאגעס. קומט אויס אז דאס "עשות משפט" אליין ווערט פאר זיי נאך א גרוב וואו זיי זאלן אריינפאלן און געשעדיגט ווערן. ווען מען וואלט געהאט שכל, וואלט מען פארשטאנען אז עס קומט זיך, און אז דער קדוש ברוך הוא וויל אונז אויסלייטערן, און אז דאס איז בלויז א שטיקל פון דעם וואס קומט זיך אויף די מעשים. אבער ביי די פועלי אוון איז דער דורכפאל א דאפלטער: ערשטנס, טוען זיי נישט קיין תשובה, און די תועלת פון די יסורים גייט פארלוירן; און צווייטנס, נעמען זיי נישט די יסורים באהבה, און קומען דערפון צו כפירה רחמנא ליצלן.
רבינו יונה ערקלערט אויף נאך א וועג: עס ליגט אויף אונז א חוב צו דינען דעם אויבערשטן מיט שמחה, "תחת אשר לא עבדת את השם אלוקיך בשמחה ובטוב לבב מרוב כל", "עבדו את השם בשמחה". און דער צדיק פרייט זיך ווען ער זעט נאך מענטשן וואס זענען עובדי השם, ער פרייט זיך ווען ער זעט מענטשן וואס טוען נישט קיין עוול נאר פירן זיך מיט משפט, און ער שפירט צער ווען ער זעט אומרעכט און אומיושר - "אם עושק וגזל משפט יראה במדינה". לעומת זה ביים רשע: צומאל שטערט אים נאך גאר דער יושר און דער משפט און שאדט אים. און דאס איז דער המשך פונעם פסוק: "עשות משפט מחיתה לפועלי אוון". עס הייבט זיך אן אן ארדנונג פון געזעץ און משפט? "אוי, איך בין פארפלאנטערט". דאס אויספירן דעם משפט אליין איז פאר זיי א שבר ופחד, און זיי ציטערן פונעם יום הדין והמשפט. בעת דער צדיק וואס פירט זיך מיט גערעכטיקייט - אדרבה, ער האט א שמחה ווען דער אויבערשטער מאכט א משפט, און ער קוקט ארויס דערויף, ווייל ער ווייסט אז ער האט זיך געפירט לויט די געזעצן פון יושר אין אלע זיינע ענינים.
אָדָם תּוֹעֶה מִדֶּרֶךְ הַשְׂכֵּל בִּקְהַל רְפָאִים יָנוּחַ׃ (טז) - א מענטש וואס בלאנדזשעט אפ פונעם וועג פונעם שכל, וועט רוען אין דער קהילה פון די טויטע.
רבינו יונה ערקלערט אז דער וואס בלאנדזשעט אפ פון דרך השכל איז א מענטש וואס ציט זיך נאך דער תאוה, און צוליב דער תאוה גייט ער נישט נאכן שכל. ווי מיר האבן שוין געזאגט עטליכע מאל: ווען די תאוה פירט דעם מענטש, הענגט דער שכל אויף א שילד "שלעפ-וואגן". א מענטש בלאנדזשעט אפ פון דרך השכל ווען די תאוה רעדט, און דאס איז דער היפך פון חכמה. "בקהל רפאים ינוח" - אזא מענטש איז נישט ראוי צו שטיין צווישן די לעבעדיגע, נאר עס פאסט פאר אים צו שטיין צווישן די מתים, און עס פאסט אז זיינע יסודות זאלן צוריקקערן צו זייער שורש. "רפאים" זענען מתים, און זיי ווערן אזוי אנגערופן צוליב דעם וואס זיי ווערן אפגעשוואכט און שלעפשיק; ווארום אינעם מאמענט פון דער מיתה ווערן די מוסקלען פונעם מענטש אפגעלאזט און שלעפשיק (און ערשט שפעטער טריקענען זיי אויס און דער גוף ווערט פארשטייפט), און אלע ערשיינונגען וואס קומען דערמיט שטאמען פון דעם וואס דער מת איז רפוי.
און רבינו יונה פארטיפט זיך: ווען דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן דעם מענטש, איז די כוונה געווען אז די נפש - די חכמה און דער שכל - זאל הערשן איבער די תאוות. און מיר האבן שוין מסביר געווען אז דער שכל איז די לייצעס אין די הענט פונעם רייטער אויפן אייזל אדער פערד וואס הייסט דער גוף, און אין זיינע הענט ליגט צו פירן די בהמה צום רצון פונעם אויבערשטן. ווארום די בהמה מצד עצמה זוכט עסן און טרינקען, הנאות און תענוגים; און ווער קען אפשטעלן דעם מענטש, איר אנטאן א צוים און איר פירן אויפן דרך המלך? דאס איז דער שכל, דאס איז די נפש.
און ווער עס פארלאזט דעם דרך השכל, און פאלגט נישט די פירערשאפט צום דרך השם, צו עבודת השם, קיום המצוות און פארמינערן תענוגים, נאר גייט נאכן שקר - האנדלט קעגן דער כוונה פון דער בריאה. ווארום "כל הנברא לשמי ולכבודי בראתיו יצרתיו אף עשיתיו": אלעס וואס איז באשאפן געווארן אויף דער וועלט, איז באשאפן געווארן פארן כבוד פונעם אויבערשטן יתברך. און אויב מען טוט נישט אזוי, האט מען נישט משלים געווען דעם תכלית הבריאה. רבינו יונה רופט דאס אן: "עשה ההפך הכוונה ביצירתו" - דאס פארקערטע פון דעם צוועק פאר וואס מען האט דיך באשאפן. און אויב אזוי, פארוואס ביסטו באשאפן געווארן? בעסער וואלט געווען נישט באשאפן צו ווערן, און ממילא "בקהל רפאים ינוח", עס איז גוט ער זאל צוריקקערן צו זיין קבר. ווארום חז"ל האבן דאך געפסקנט: נוח לו לאדם שלא נברא משנברא, און יעצט ווען מען איז שוין יא באשאפן געווארן - זאל מען בודק זיין זיינע מעשים און עוסק זיין אין תורה ומצוות; און אויב מען טוט נישט אזוי, זענען מיר צוריק ביים אנהייב: נוח לו שלא נברא.
קומט אויס אז דער רשע האט נישט משלים געווען די כוונה פון זיין באשאפונג. "נעשה אדם" איז געזאגט געווארן פאר דיר - אויב ביסטו ווי רשב"י און אין זיין דרך, פאר דיר איז געזאגט געווארן "נעשה אדם"; און אויב נישט, יתוש קדמך - דער מוק איז פריער פון דיר. און פארוואס איז דער יתוש פריער פון דיר? ווייל דער יתוש ערפילט זיין באשטימונג. די קו ערפילט איר באשטימונג: צו עסן גראז און מאכן מילך, און זי טוט דאס אויסגעצייכנט. בעת דער מענטש ערלויבט זיך צו נעמען א קו, איר צו שעכטן און עסן סטייקס.
און וואס האט מען דערמיט געטאן? מען האט גענומען א באשעפעניש וואס טוט דעם רצון השם, און אנגעשטאפט דערמיט איינעם וואס טוט נישט דעם רצון השם. דאס איז דער טעם פארוואס חז"ל זאגן: עם הארץ אסור לאכול בשר. וואס איז דער שכל אז איינער וואס טוט נישט דעם רצון פונעם אויבערשטן און ערפילט נישט זיין ראלע אין דער בריאה, זאל גיין און נעמען א באשעפעניש וואס ערפילט יא איר תפקיד אין דער בריאה, איר בראטן אויפן פייער - כדי אנטצושטאפן איינעם וואס וועט דערמיט עובר זיין עבירות? מען האט אמאל געזאגט אז אין דעם האבן אלע וואס זענען קעגן עסן פלייש צוגעטראפן, זיי האבן נבואה געזאגט און נישט געוואוסט וואס זיי זאגן: זיי טענה'ן אז עס איז אסור צו שעכטן און עסן - און מען איז טאקע מסכים מיט זיי: פאר דיר איז טאקע אסור! דו האסט צוגעטראפן צו דער השקפה פון אידישקייט: באמת, ווי דו קוקסט אויס און וואס דו טוסט אין דיין לעבן - פאר דיר איז אסור צו עסן פלייש, און עס איז טאקע אזוי ווי דו דעפינירסט. אבער אויב א מענטש קומט דורך עסן דאס פלייש צום שיעור, דורך עסן דאס פלייש האט ער געדאוונט, דורך עסן דאס פלייש האט ער מקיים געווען די מצוות פונעם אויבערשטן - בעט זיך די קו: טו א טובה, מאך אפשר פון מיר א סטייק! איך עס סתם גראז, איך בין אויף א נידעריגער מדרגה; דו וועסט מיך עסן און עס וועט ארויסקומען פון מיר עבודת השם, חלבי ודמי וועל איך געבן פארן קודשא בריך הוא. און דאס איז "כל הנברא לשמי ולכבודי בראתיו יצרתיו אף עשיתיו": מען האט דערהויבן די מדרגה פון דער בהמה צו דער העכסטער מדרגה צו וועלכער זי קען אנקומען, דורך עסק התורה און קיום המצוות.
קומט אויס אז דער וואס בלאנדזשעט אפ פון דרך השכל וואס פירט דעם מענטש צו דער עבודה פון זיין באשעפער, און גייט נאך תאוות און הנאות - "בקהל רפאים ינוח": עס וואלט בעסער געווען פאר אים ווען ער וואלט נישט געקומען אויף דער וועלט, און עס איז גוט ער זאל צוריקקערן צום שטויב ווי ער איז געווען. און אדרבה, וואס ווייניגער ער וועט לעבן, אלץ ווייניגער ברענשטאף וועט ער זיך אנגרייטן דארט אויבן. זיין אריכות ימים איז געווען צו זיין שלעכטס, און דערפאר זאגט מען אז פאר רשעים איז די מיתה א טובה פאר זיי, ווארום רשעים בחייהם קרויים מתים; בעסער ער זאל נישט זיין דא, ווייניגער ברענשטאף אויבן. אבער יעדע יאר וואס ער לעבט, לייגט ער צו נאך האלץ צום פייער, און ווי שווער וועט אים דארט נאכדעם זיין.
און דאס איז א המשך צו וואס מיר האבן פריער געזאגט: די פועלי אוון ציטערן פונעם משפט, זיי פיינטן דעם משפט און דעם אמת און האבן ליב דעם שקר. און די דאזיקע מענטשן בלאנדזשען אפ פונעם דרך פון דער נפש המשכלת, ווארום דער שקר איז דער היפך פונעם אמת, און דער אמת איז דער שכל און די חכמה. דערפאר, ווער עס ציט זיך נאך זיינע תאוות בלאנדזשעט אפ פון דרך השכל, און זיין שטראף איז ריזיג און גרויס, ובקהל רפאים ינוח.
דער רלב"ג ערקלערט אז דער וואס בלאנדזשעט פון וועג פון שכל איז א מענטש וואס בלאנדזשעט אין זיינע דעות, א מענטש וועמענס דעות זענען פארדרייט: אמונה אינעם אויבערשטן, בטחון אינעם אויבערשטן, השגחה פרטית - אלעס וואס איז פארבונדן מיט דעות אין עבודת השם איז ביי אים פארדרייט. דער מענטש "בקהל רפאים ינוח": אין דער געמיינדע פון מענטשן וואס גייען צום טויט און אונטערגאנג, אדער בעסער געזאגט אויפן גליטשיקן בארג-אראפ וואס פירט צום טויט און אונטערגאנג. און די דאזיגע מענטשן פילן זיך גוט צוזאמען מיט אים, וויבאלד ער איז פונקט ווי זיי, און זיי פרייען זיך מיט זיינע דעות. און פארוואס? ווייל זיינע פארדרייטע דעות, די אלע כפירה-דעות פון "עס איז נישטא קיין השגחה פרטית" און "קיינער איז נאך נישט צוריקגעקומען פון דארט", גיבן ברענשטאף פאר בעלי עבירה. ביז יעצט איז נישט געווען קיין לעגיטימאציע, ביז יעצט זענען געווען נקיפות מצפון; קומט דער פארדרייטער מענטש און פארדרייט מיט זיינע שיבושים, און דורך דעם פילט מען זיך בעסער מיט דער עבירה. דערפאר "בקהל רפאים ינוח" - ביי די רשעים, ביי די רפאים, דארט וועלן זיי געפינען אין אים מנוחה און דארט וועלן זיי זיך פילן גוט מיט אים: "גוט וואס דו ביסט דא", ווייל דיין וועג גיט מיר לעגיטימאציע ווייטער צו גיין אויפן וועג פון רשעות, אט האב איך א מורה דרך וואס ערקלערט מיר אז מיינע מעשים זענען גוט און יושר'דיג.
דער מצודת דוד ערקלערט: א מענטש וואס בלאנדזשעט פון וועג פון שכל, דאס הייסט פון וועג פון דער תורה, "בקהל רפאים ינוח" - נאך דער מיתה, ווען ער וועט זיין אינעם קהל פון די מתים, דעמאלט וועט ער רוען, דאס הייסט זיין טעות וועט זיך אפשטעלן. יעדן טאג וואס ער לעבט גייט ער ווייטער אן אין זיין טעות, און ווען וועט ער רוען פון זיין טעות? אינעם טאג פונעם טויט. דעמאלט איז עס פארענדיגט, און דער טעות וועט מער נישט אנגיין. אבער יעדן איינציגן טאג וואס ער לעבט, בלאנדזשעט ער מער און מער, און גייט טיפער אריין אין געדעכטעניש פונעם וואלד, אין געדעכטעניש פון דער סטרא אחרא.
דער מלבי"ם מאכט א חילוק צווישן שכל, חכמה, בינה און די איבעריגע כוחות הנפש. די השכלה, לויטן מלבי"ם, איז דער כח אינעם מענטש צו משיג זיין אלוקות, די מעטאפיזישע און רוחניות'דיגע ענינים - זאכן וואס האבן נישט קיין הקדמות און באגריפן מכח היקשים און ראיות, נאר אן השגה אלוקית. ווען מען זאגט אויף א מענטש אז ער "איז אריין אין פרדס", מיינט מען אז ער איז אנגעקומען צו אן השגה און צו א הויכער רוחניות'דיגער מדרגה פון זיך באהעפטן מיט רוחניות, און דאס איז נישט מכח בינה, דעת אדער חכמה, נאר מכח השכל. דער לשון "השכלה" קומט תמיד ארויסצוברענגען די השגה אין אלוקות און רוחניות, און אמאל דורך רוח הקודש. ווידער "דעת" איז א זאך וואס קומט דורך די חושים: דורך דעת פארשטייען מיר אז עס איז פאראן איינער וואס האט באשאפן די וועלט און האט דאס געטאן צוליב זיינע טעמים - דאס איז א בחינה פון דעת, און דאס קען מען משיג זיין מיט דעת. אבער זיך צו באהעפטן צום אלוקות - דערצו דארף מען שוין השכלה. און על פי רוב באגלייט די דאזיגע השכלה א רוח הקודש, און דעמאלט ווערט עס אנגערופן "שכל טוב", אזוי ווי דער לשון "ורוחך הטובה נתת להשכילם": "רוחך הטובה" - רוח הקודש, און דורך איר "להשכילם" - די השגה פון אלוקות.
לויט דעם ווערט דער פסוק מפורש: "אדם תועה מדרך השכל" - ער בלאנדזשעט אין די אמונות אלוקיות. א מענטש וואס איז א כופר, וואס בלאנדזשעט אין פארשטיין די מציאות הבורא, זיין השגחה אויף דער וועלט און אין שכר ועונש, ער הייסט א תועה מדרך השכל. דאס זענען די מינים, דאס זענען די כופרים, די וואס האבן נישט קיין חלק לעולם הבא. "בקהל רפאים ינוח" - ער וועט אראפגיין אין גיהנום, ווייל רפאים זענען די מתים, די וואס זענען אפגעשוואכט געווארן.
אִישׁ מַחְסוֹר אֹהֵב שִׂמְחָה אֹהֵב יַיִן וָשֶׁמֶן לֹא יַעֲשִׁיר׃ (יז) - א מענטש פון מאנגל איז דער וואס האט ליב שמחה, דער וואס האט ליב וויין און אויל וועט נישט רייך ווערן.
דער פסוק איז גלייך ווי געשריבן פארקערט: אוהב שמחה - איש מחסור. א מענטש וואס זוכט אלעמאל שמחות און פארשידענע הנאות, תענוגים און פארברענגענישן, בתי מלון און אויספלוגן - זיין סוף וועט זיין אן איש מחסור. אפילו ווען דער מענטש איז אן עושר, וועט ער דורך זיין פארשווענדערישקייט און נאכגיין תענוגים אנקומען צו א מאנגל.
רבינו יונה ערקלערט אז "אוהב שמחה" דא איז אזוי ווי דער לשון "והנה ששון ושמחה הרוג בקר ושחוט צאן". מען רעדט נישט דא פון א רוחניות'דיגער שמחה, און נישט פון דער שמחה פון "פקודי השם ישרים משמחי לב", נאר פון אזא מין שמחה, אזוי ווי "לשחוק עושים לחם". און היות פריער האט דער כתוב גערעדט בשבח פונעם צדיק וואס דינט דעם אויבערשטן, רעדט ער יעצט לעומת זה לגנות פון דער שמחה אין תענוגים און הנאות פון פארשידענע גשמיות'דיגע זאכן, וואס דאס ברענגט דעם מענטש צום חסרון.
און מער פון דעם, לייגט רבינו יונה צו נאך טעמים לגנות פון דער שמחה: א מענטש וואס פרייט זיך מיט ענינים פון גשמיות מאכט עולם הזה פארן עיקר, פרייט זיך מיט אירע הבלים, ציט זיך נאך חומר און דערווייטערט זיך פון זיין באשעפער. ווארום דער חומר און דער רוח זענען צרות איינע פאר דער צווייטער, און גשמיות מיט רוחניות קענען נישט וואוינען אינאיינעם; און וואס מער דער מענטש זינקט אריין אין גשמיות, אין נאכגיין תענוגים און לויפן נאך הנאות, דערווייטערט ער זיך במוכרח פון רוחניות. קומט אויס אז אפילו אן אנצוקומען צום צד פון "איש מחסור" - אז די הנאות ברענגען צו ארימקייט - צייגט דאס אליין וואס ער ציט זיך נאך תענוגים אז דער מענטש מאכט עולם הזה פארן עיקר, און דורך דעם דערווייטערט ער זיך פון אלוקות.
מיר האבן געזען אין די דאזיגע פסוקים איין קו: א פארבארגענער מעשה פון געבן פאר אן ארעמאן בייגט אונטער כעס און גזירות פונעם מענטש, בעת דער וואס שפארט איין זיין געבן וועט זיך געפינען געבנדיג שוחד און ערוועקן א שטארקן צארן אויבן און אונטן. דער צדיק פרייט זיך מיט משפט - סיי מיט דעם משפט וואס דער אויבערשטער פירט מיט אים כדי אים צו מזכה זיין צום עולם הבא, און סיי מיטן משפט און צדק וואס ער זעט אויף דער וועלט - בעת פאר די פועלי און איז די זעלבע עשיית משפט א שבר און א מכשול, ווייל זיי לערנען זיך נישט אפ פון די יסורים און בריקענען נאך דערצו אויף זיי. דער וואס בלאנדזשעט פון וועג פון שכל, סיי דער וואס ווערט נאכגעצויגן נאך זיינע תאוות און סיי דער וואס איז פארדרייט אין זיינע דעות, פארלירט די תכלית פון זיין באשאף און זיין ארט איז אין קהל רפאים. און לעומת זה, דער וואס דערקענט אז דער שכל איז די לייצעס וואס פירן דעם חומר צום רצון פונעם בורא, דערהויבט דורך דעם זיך אליין און זיין גאנצע סביבה, און היט זיך אפ פון דער חומריות'דיגער שמחה וואס איר סוף איז מאנגל און ריחוק פון אלוקות.