קאפיטל כ"א אין משלי הייבט זיך אן מיט איינעם פון די מערסט יסודות'דיגע פסוקים אין דער אידישער השקפה איבער היסטאריע, איבער הערשאפט און איבער בחירה חופשית. אין דעם שיעור וועלן מיר עוסק זיין אינעם ערשטן פסוק אליין, ווייל פון אים צעצווייגן זיך גרויסע יסודות אין פארשטיין די הנהגה פונעם בורא אויף דער וועלט: וואס איז איבערגעגעבן אין דער האנט פונעם מענטש, וואס איז איבערגעגעבן אין דער האנט פון השי"ת, און צו וועמען איז פאקטיש כדי מיר זאלן זיך ווענדן ווען א צרה קומט אויף דער וועלט.
פַּלְגֵי־מַיִם לֶב־מֶלֶךְ בְּיַד־יְהֹוָה עַל־כׇּל־אֲשֶׁר יַחְפֹּץ יַטֶּנּוּ׃ (משלי כא, א) - ווי וואסער-שטראמען איז דאס הארץ פון א מלך אין דער האנט פון השי"ת, צו וואס אימער ער באגערט נייגט ער אים.
רבנו יונה ערקלערט: וויבאלד דער ציבור איז אנגעוויזן אויפן מלך, און דער הקדוש ברוך הוא האט אריינגעלייגט אין זיין האנט דעם כח צו טויטן און צו לעבן מאכן, ווען דער מלך וואלט באנוצט דעם דאזיגן כח אויף אן אומבאגרענעצטן אופן וואלט ער אנגעמאכט א כאאס אין דער וועלט, שרעקליכע און שוידערליכע מצבים פון הריגות און מיתות. ס'איז גענוג זיך צו פארטיפן אין די מלכים פון אונזערע צייטן כדי צו פארשטיין וויפיל בלוט איין הערשער קען פארגיסן. און אוודאי אין די פריערדיגע תקופות איז דער כח פון א מלך געווען כמעט אומבאגרענעצט. אוי און וויי ווען דער הקדוש ברוך הוא וואלט זיך נישט אריינגעמישט דערין.
דערפאר, זאגט רבנו יונה, כאטש איינער פון די יסודות'דיגסטע און עיקר'דיגסטע פרינציפן פון אידישקייט איז "ובחרת בחיים" - ראה נתתי לפניך את החיים ואת הטוב ואת המות ואת הרע, און די בחירה איז דיינע - דאך, אין אלעס וואס איז נוגע צו ענינים פונעם כלל, האט דער הקדוש ברוך הוא צוגענומען די דאזיגע בחירה פונעם מלך. אין זיין פריוואטער בחירה, אלס א פריוואטער מענטש, האט דער מלך אויך א בחירה; אבער אין אלעס וואס רירט אן דאס לעבן פון א רבים, היט דער הקדוש ברוך הוא אפ זיין הארץ אז ער זאל זיך נישט אומבייגן פון טון די גזירה פונעם אייבערשטן. דער הקדוש ברוך הוא זארגט דערפאר אז דער מלך זאל אויספירן דאס וואס השי"ת וויל.
און פון דעם קומט ארויס א וואונדערבארע מסקנא: ס'פאסט אז דער ציל און ווענדונג פון די הערצער זאל זיין מורא צו האבן פארן אויבערשטן און נישט מורא צו האבן פארן מלך. אויב דער מלך איז נישט מער ווי א פקיד פונעם רבונו של עולם, און זיין הארץ ווערט גענייגט דורך די הענט פונעם אויבערשטן - ווען דו האסט א פראבלעם, ווענד זיך נישט צום באאמטן. ווענד זיך צום עכטן מלך, צום רבונו של עולם.
פון די ווערטער פון רבנו יונה קומט אויס אז דווקא א מלך האט נישט קיין בחירה חופשית לגבי אנדערע, און מכלל הן דו הערסט אז אלע אנדערע מענטשן האבן יא א בחירה, און קענען מיר שאטן אפילו אויב ס'איז נישט נגזר געווארן אויף מיר. לויט דעם, פון א געווענליכן מענטש דארפסטו זיך היטן און פרובירן אים צופרידנצושטעלן; אבער דעם מלך פעלט נישט אויס צו פאפילירן, נאר מ'דארף זיך ווענדן גלייך צום רבונו של עולם.
נאר די דאזיגע נקודה איז נישט איינשטימיג. די שיטה איז די שיטה פון פילע, צווישן זיי דער אור החיים הקדוש און נאך ראשונים, אז א בעל בחירה קען יא שאטן אפילו פאר איינעם אויף וועמען ס'איז נישט נגזר געווארן. א ראיה דערצו: ראובן האט געזאגט "אל תשפכו דם, השליכו אותו אל אחד הבורות" - זיין גאנצער ווילן איז געווען אוועקצונעמען יוסף פון די הענט פון בעלי בחירה, דאס הייסט די ברידער, וואס אין זייערע הענט איז צו שאטן אפילו אן א גזירה, און אים איבערגעבן אין דער האנט פון אזעלכע וואס זענען נישט קיין בעלי בחירה, אין דער האנט פון נחשים ועקרבים, און דארט וואס השי"ת וויל וועט געשען. און אזוי אויך שמואל, ווען ער איז געשיקט געווארן זאלבן דוד, האט ער געזאגט "ושמע שאול והרגני" - אויב דער רבונו של עולם שיקט דיך, פארוואס האסטו מורא? נאר מען זעט פון דעם אז א בעל בחירה האט א כח צו שאטן, ווייל דאס איז א חלק פון דער בחירה חופשית.
לעומת זה איז די דעת פונעם גאון מווילנא, און מיר האבן מקובל פון גדולי ישראל אנצונעמען ווי אים למעשה, אז קיין שום בעל בחירה קען נישט שאטן פאר קיין שום מענטש אויף דער וועלט אויב ס'איז נישט נגזר געווארן אויף אים. ס'איז נישטא קיין מציאות אז איינער זאל מיר שאטן אן דעם וואס ס'איז אויף מיר פריער באשלאסן געווארן. מכל מקום, בנוגע א מלך איז די זאך מוסכם, ווייל יעדער באשלוס זיינער האט אן השפעה אויף א גאנצן עם רב, און דערפאר "פלגי מים לב מלך ביד השם". רבי חיים פרידלענדער, דער תלמיד פון הרב דסלר, האט מאריך געווען אין די צוויי שיטות אין זיין ספר, און האט צווישן זיי געברענגט א השוואה און חיבור צו ווייזן אז זיי זענען זיך נישט סותר.
דער גאון מווילנא ערקלערט צום ערשט כפשוטו: אזוי ווי די וואסער צעטיילט זיך, און פונעם פלג מים גייט ארויס א קאנאל אהער און א קאנאל אהין, אזוי איז דאס הארץ פונעם מלך אין דער האנט פון השי"ת, סיי לטוב און סיי לרע, און צו וואס אימער דער הקדוש ברוך הוא באגערט, נייגט ער דאס הארץ פונעם מלך. און דאס איז אויך דער מהלך פון די ווערטער פון רבנו יונה.
און דער גר"א לייגט צו: "לב מלך" איז אויך געזאגט געווארן אויף תלמידי חכמים, ווי חז"ל זאגן "מאן מלכי - רבנן". און ווען א מענטש וויל גיין אין דעם דרך השם, וועט דער קדוש ברוך הוא נייגן זיין הארץ צום גוטן לויט זיין רצון. וואס פאדערט זיך פון דיר? צו שטרעבן און אנפאנגען. שטרעב, פאנג אן - און דער קדוש ברוך הוא וועט דיר העלפן, ווי חז"ל זאגן: בדרך שאדם רוצה לילך בה מוליכין אותו. לויט דעם קען מען טייטשן "על כל אשר יחפוץ יטנו" - אויף אלעס וואס דער מענטש באגערט, נייגט עס השי"ת. אויב דו האסט אן אמת'ן חפץ און א רצון צו דינען דעם קדוש ברוך הוא, וועט דער קדוש ברוך הוא אנבייגן דיין הארץ אז דאס זאל באמת זיין דיין ציאונג, און דו זאלסט זיך נישט ציען צו שלעכטע זאכן.
נאך ערקלערט דער גר"א אין דעם זעלבן גאנג: תלמידי חכמים זיצן אין בית המדרש, די זאגן טמא און די זאגן טהור, די מאכן כשר און די פסל'ן, די מתיר'ן און די אסר'ן. וויאזוי ווייסן מיר ווי צו פסק'ענען? מען גייט נאכן רוב, און אמאל קומט די הכרעה מן השמים. און דאס איז דער טייטש "לב מלך ביד השם" - ווען דער חכם זאגט א סברא, איז דאס נישט קיין אייגענע פריוואטע מיינונג זיינע, נאר פון השי"ת, דברי אלוקים חיים.
דערפאר איז נאריש די קשיא: פלוני האט געזאגט אזוי און אלמוני האט געזאגט אזוי, וואס איז דער אמת? רבי עקיבא זאגט טהור און רבי טרפון זאגט טמא, וואס איז דער אמת? די מושגים פון "אמת אדער שקר" אין דעם זין האבן נישט קיין ארט אינעם לעקסיקאן פון אונזער הייליגער תורה. דער קדוש ברוך הוא האט איבערגעגעבן זיין תורה מיט מ"ט פנים טהור און מ"ט פנים טמא: ניין און פערציג פנים'ער צו מטהר זיין און ניין און פערציג צו מטמא זיין. להלכה דארף מען טאקע מכריע זיין ווי איין דעה, און מיר האבן כללי הפסק - מען גייט נאכן רוב און נאך כללים. אבער צו זאגן אז דער זאגט דעם אמת און יענער זאגט נישט דעם אמת, איז זיכער נישט ריכטיג. דער באווייז: בית שמאי און בית הלל. בית הלל איז אמת, ווייל מען פסק'נט דאך ווי זיי איצט; בית שמאי איז אמת, ווייל לעתיד לבוא וועט מען פסק'ענען ווי זיי. די נוגע'דיגע שאלה איז נישט ווער עס איז דער אמת, נאר ווי וועמען מען דארף זיך פירן. אלעס איז אמת, אלעס איז תורת השם: ווען דער חכם זאגט "טהור", זאגט כביכול דער קדוש ברוך הוא טהור, און ווען זיין חבר זאגט "טמא", זאגט כביכול דער קדוש ברוך הוא טמא.
און וואוהין וועט גענויגט ווערן דער פסק הלכה? "על כל אשר יחפוץ יטנו" - צו וועמען השי"ת וויל, נייגט ער און שטעלט אוועק די הלכה ווי אים. אזוי ווי עס איז ארויסגעגאנגען א בת קול און געזאגט הלכה כבית הלל, וויבאלד זיי זענען געווען שפלים און ענוותנים און האבן געלערנט די ווערטער פון בית שמאי פאר זייערע אייגענע ווערטער. זעט מען דאך אז אהין האט השי"ת גענויגט דעם פסק.
און מען דארף באמערקן אז תוספות מוטשעט זיך מיט דעם: אויב דער קדוש ברוך הוא באשטימט די הלכה, איז דאך "לא בשמים היא", די תורה איז דאך געגעבן געווארן אויף דער ערד און די הכרעה איז נישט אין הימל. און תוספות ענטפערט אז באמת זענען בית הלל געווען די מערהייט, דער רוב, און וויבאלד זיי זענען געווען דער רוב איז די הלכה ווי זיי, און די בת קול האט נאר מחזק געווען די זאך, און איז נישט געקומען קובע זיין א הלכה קעגן די כללי הפסק. אדרבה, וואס די בת קול האט געזאגט שטימט מיט די כללי הפסיקה אז מען גייט נאכן רוב. כאטש עס איז געווען א צד צו פסק'ענען ווי בית שמאי ווייל זיי זענען געווען שארפער און מער מפולפל, און הגם אויך בית הלל זענען געווען עוקרי הרים וטוחנים זה בזה נאר זיי זענען געווען ווייניגער שארף - פונדעסטוועגן, וויבאלד זיי זענען געווען דער רוב, האבן מיר געפסק'נט ווי זיי.
דער מלבי"ם באטאנט א וויכטיגע נקודה: הגם דאס פריוואטע הארץ פון א מענטש איז איבערגעגעבן אין זיין אייגענער רשות, און די בחירה חפשית איז אין זיין האנט, איז אבער נישט אזוי דאס הארץ פונעם מלך, ווייל אין אים איז תלוי דער גאנצער כלל, און אויב ער וועט זיך פירן נישט ווי עס פאסט וועט ער פארדארבן פילע און גרויסע מאסן. דערפאר איז דאס כללות'דיגע הארץ פונעם מלך אין די האנט פון השי"ת, אבער זיין פריוואטע הארץ - וועלכע עבירות ער זאל טאן צווישן זיך און זיך - דאס איז אין זיין אייגענער האנט.
און פארוואס חזר'ט דער מלבי"ם און באטאנט דאס? ווייל אויב מען וואלט געזאגט אז אלעס איז אין די האנט פון השי"ת, וואס פארא תביעה איז דא אויף דוד המלך ביי דער פרשה פון בת שבע? "לב מלך ביד השם", אלעס איז דאך פון השי"ת אליין! נאר ניין: אין די ענינים פונעם כלל קען דער מלך נישט טאן קיין זאכן וואס זענען קעגן דעם רצון הבורא, אבער אין די פריוואטע ענינים האט דער מלך זיכער א בחירה חפשית, און ער קען אויסוועלן א פאלשע ברירה.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם משל: דאס וואסער וואס קומט אראפ פון די בערג זאמלט זיך אן צו א שוועמענדיגן טייך, און דער טייך צעטיילט זיך אין פילע קאנאלן. אויב מען נוצט נישט דעם טייך און מען נייגט אים נישט אויס צו די ערטער וואס דארפן וואסער, וועט ער פארשוועמען פעלדער, הייזער און בערג. וואס טוט מען? מען בויט דאמבעס, מען גראבט קאנאלן, מען פארקירעוועט דאס וואסער - און אזוי ניצט מען דאס וואסער מיט שכל, אז עס זאל ארויסקומען דערפון א תועלת און נישט קיין היזק. אבער אויב לאזט מען דאס וואסער פליסן ווי ס'גייט, וועט עס אלעס פארשוועמען. מיט יארן צוריק האט זיך איבערגעריסן א דאמבע אין כינע און פארשוועמט דערפער, און הונדערטער טויזנטער מענטשן זענען אומגעקומען. דאס איז א גרויסע סכנה. א חלק פון דער טובה פונעם כלל איז איינצוטיילן דאס וואסער אין קליינע טייכן און קאנאלן, וואס זאלן זיך צעשפרייטן צו די ערטער וואס דארפן זיי צום לעבן, און זיי נישט לאזן פליסן מיט א שטראם.
גענוי אזוי איז אויך מיט'ן לב המלך: פון זיינע מעשים קומט ארויס אן השפעה אויפ'ן גאנצן ציבור, צי צום שטראף צי צום חסד, צי צו מלחמה צי צו שלום. אויב האבן זיי זוכה געווען, נייגט השי"ת דעם קאנאל צו א פלאץ וואו ער וועט משפיע זיין גוטס; און אויב האבן זיי נישט זוכה געווען, לאזט השי"ת דעם שטראם פון די פילע וואסערן פארשוועמען דערפער און לענדער, ווי א צונאמי וואס מעקט אלעס אויס. צו אזוי און צו אזוי - אלעס איז אין די האנט פון השי"ת.
דערפאר איז א טעות צו טראכטן אז דער אדער יענער הערשער איז ארויס אין מלחמה ווייל עס איז אריין אין אים א רוח שטות. "לב מלך ביד השם". דער הקדוש ברוך הוא האט געוואלט אז בבל זאל באצאלן דעם פרייז, אזוי ווי עס שטייט אין די נבואות אז בבל וועט ווערן א שממה, א חורבה, און אז דער אויבערשטער וועט זיך נוקם זיין אין איר, "אשרי שיאחז וניפץ את עולליך אל הסלע". נישט מיר וועלן דאס טאן - אנדערע וועלן דאס טאן, און דארט רייסט זיך אויף אן אויטא-באמבע יעדע עטליכע שעה. כאטש אויפן טעמפא קען מען זיך אפשר באדויערן, אבער נישט אויף דער זאך אליין: עס איז אונז קלאר אז לב מלך ביד השם, און דער הקדוש ברוך הוא ברענגט אויף יענע אומות אלעס וואס זיי האבן אונז אנגעטאן. און אזוי אויך אלעס וואס טוט זיך אין סיריע - אויך דאס איז ביד השם.
און גיט א קוק, אז אלע אומות וואס האבן אונז גערודפ'ט, און בעיקר אין מזרח אייראפע, זענען רוב פון זיי היינט צוריקגעבליבן. שפאניע, וואס האט אונז אנגעטאן די שרעקליכע און ביטערע זאך פון גירוש ספרד, האט זיך זייט דעמאלט נישט געקענט אויפהייבן. היסטאריקער שרייבן אז זייט זי האט פארטריבן פון זיך דעם עם חכם ונבון, האט זי אנגעהויבן זינקען און פאלן, וואס ביזן היינטיגן טאג האט זי זיך דערפון נישט באפרייט, ביז דער אייראפעישער פארבאנד קוקט אויף אירע דעפיציטן און עקאנאמישע שאדנס ווי א לאסט אויף גאנץ אייראפע. מען פארשטייט אז עס איז דא א וועג ווי אזוי דער הקדוש ברוך הוא רעכנט זיך אפ במשך די יארן מיט די אומות וואס האבן אונז געפייניגט און געמאכט שאדנס דורכאויס די היסטאריע.
און מען דארף צוגעבן: אמאל טוט דער קעניג א מעשה, און דער הקדוש ברוך הוא זארגט אז דער אויסקום זאל זיך איבערדרייען. פרעה גזר'ט "כל הבן הילוד היאורה תשליכוהו", און פונקט מכח דער דאזיגער גזירה קומט ארויס משה: מען ווארפט אים אין נילוס, פרעה ציט אים אויף אין זיין הויז, און פון דארט וואקסט אויס דער גואל ישראל. לכאורה וואלט געווען משמע אז דער הקדוש ברוך הוא "קומט אריין אינעם בילד" ערשט ביים סוף פון דער מעשה, אז פרעה האט געגזר'ט און דער אויבערשטער האט אים געלאזט טאן ווי זיין מחשבה און בלויז דעם אויסקום האט ער איבערגעדרייט.
זאגט דער מלבי"ם: ווען מיר זאגן "פלגי מים לב מלך ביד השם", איז נישט די כוונה אז דער הקדוש ברוך הוא ווארט אפ צו ענדערן בלויז דעם סוף פונעם סיפור, נאר שוין דעם אנהייב פון דער נייגונג פונעם הארץ נייגט ער לויט זיין רצון. אזוי ווי מען פירט וואסער-שטראמען גלייך פון אנפאנג, און מען ווארט נישט ביז די פארפלייצונג שוועמט איבער בערג, טאלן און דערפער און ערשט דעמאלט גראבט מען קאנאלן, נאר מען גראבט די קאנאלן פון פריער כדי דאס וואסער זאל זיך צעטיילן ווי געהעריג. אזוי אויך דער ערשטער רצון פונעם קעניג איז שוין אינגאנצן אין די הענט פונעם אויבערשטן. און אויב דו זעסט א קעניג וואס פירט זיך אויף אכזר'יש צו אונז, זאלסטו וויסן אז דאס איז נישט פון אים, נאר מאת השם יתברך.
א ביישפיל דערצו געפינען מיר אפילו ביי די מלכי ישראל: "ויסת השם את דוד" צו ציילן די אידן. חז"ל פרעגן מיט וואונדער: וואס מיינט דאס, אז דוד פון זיך אליין וואלט זיי נישט געציילט, און דער אויבערשטער רעדט אים איין זיי צו ציילן? און חז"ל ערקלערן אז עס זענען געווען ביי זיי עבירות נסתרות, און מען האט געדארפט באצאלן דערפאר. און ווי אזוי? דער אויבערשטער לייגט אריין א פאלשע מחשבה אין דוד'ס הארץ צו ציילן עם ישראל, א זאך וואס אפילו א תינוק שבחדר ווייסט אז מען טאר נישט אזוי ציילן קיין מענטשן. יואב פרובירט אים אפצורעדן, און עס העלפט גארנישט - און פארוואס? ווייל "פלגי מים לב מלך ביד השם". און אויב וועסטו פרעגן: איז דען דוד שולדיג? ער איז נישט שולדיג, נאר ער איז געווען דער שטעקן מיט וועלכן דער הקדוש ברוך הוא האט זיך אפגערעכנט פונעם עם, און דורכן ציילן איז געקומען א נגף אויפן עם, און דער עם האט באצאלט פאר די עבירות נסתרות וואס זיי האבן געהאט.
און וואו איז די זאך מרומז? דווקא אין דער פרשה וואס רעדט פונעם ציילן די בני ישראל: "כי תשא את ראש בני ישראל לפקודיהם" - צו וויסן זייער צאל און מניין, "ונתנו איש כופר נפשו להשם בפקוד אותם" - יעדער גיט א מטבע, מען ציילט מטבעות און מען ציילט נישט קיין קעפ, "ולא יהיה בהם נגף בפקוד אותם" - כדי עס זאל נישט שולט זיין אין זיי קיין עין הרע און קיין מגיפה. און יואב'ס טענה צו דוד איז דארט מרומז: לייען די ווערטער "בִּפְקֹד אֹתָם וְלֹא יִהְיֶה" פון הינטן אויף פראנט - יהיה א י', ולא א ו', אותם א א', בפקוד א ב' - ראשי תיבות "יואב". צו זאגן אז יואב האט געטענה'ט: וועסטו זיי דען ציילן און עס וועט נישט זיין אין זיי קיין נגף? און דוד האט אים נישט אויסגעהערט, ווייל ווי געזאגט האט דער אויבערשטער אים צוגעפירט דערצו. פלגי מים לב מלך ביד השם.
פון דא לערנט מען א גרויסן מוסר השכל: ווען מיר האבן צרות, זאלן מיר נישט טראכטן אז אויב מען וועט אראפנעמען דעם קאפ פון דעם אדער ליקווידירן יענעם וועלן זיך די פראבלעמען לעזן. מען האט פטור געווארן פון ערפאת, און דער מצב איז געווארן נאך ערגער, ווייל אבו מאזן פארשטעלט זיך מיט פעדערן פון א טויב, בשעת מיר ווייסן אז פאר אונז שטייט א רייסיגער וואלף. און די וואס פארשטייען זאגן אז דורכאויס דער גאנצער תקופה פון די געשפרעכן מיט ערפאת, איז דווקא אבו מאזן געווען דער וואס האט ארויסגעוויזן די שארפסטע פאזיציעס, ער האט זיך עקשנ'ט און נישט געלאזט אונטערשרייבן קיין הסכם. היינט האבן מיר א שווערע פראבלעם מיט אים פונקט צוליב די טויבנפעדערן: ער רעדט נישט אפן פון דזשיהאד און הויבט נישט אויף קיין קאלאשניקאוו, ער זעט אויס ווי א שטאטסמאן, אבער וואס פארקויפט ער בפועל? שנאה און רציחה, און אלעס אונטער דער מאסקע פון דיפלאמאטיע.
און אזוי אויך ביי נסראללה: זיין פריערדיגן האט מדינת ישראל אומגעברענגט, און היינט בענקט מען נאך אים, ווייל דער וואס איז אויפגעשטאנען נאך אים איז זיבן מאל ערגער - ער האט פאראויסגעריקט די ארגאניזאציע, די וואפנס און די ראקעטן אין יעדן הינזיכט, און האט אונז אנגעמאכט צרות טויזנט מאל מער ווי זיין פארגייער. וואס איז דער אויספיר? עס מאכט א טעות דער וואס מיינט אז אונזער פראבלעם איז מיטן קעניג. "פלגי מים לב מלך ביד השם" - דער אויבערשטער איז דער וואס נייגט אים. מיט וועמען דען איז אונזער פראבלעם? זיך אויסגלייכן מיטן רבונו של עולם. "הוֹי אַשּׁוּר שֵׁבֶט אַפִּי" - אשור איז נישט מער ווי דער שטעקן פונעם צארן פון הקדוש ברוך הוא.
אויפן פסוק "ויהי בימי אחשוורוש" זאגט דער מדרש: "דא עקתא" - דאס איז א צרה; "הוא אחשוורוש המולך מהודו ועד כוש" - "דא רווחא", דאס איז די הרחבה. לכאורה איז דאס א מדרש וואס איז אינגאנצן פארשטאפט: "ויהי בימי אחשוורוש", אוי וויי וואס פאר א צרה, און ווידער "הוא אחשוורוש המולך", ברוך השם ס'איז דא אן הצלה און הרחבה? לויט וואס מיר האבן געלערנט לייכטן די זאכן: כל זמן אחשוורוש איז געווען א פשוט'ער אומבאקאנטער מענטש און נישט קיין מלך, בייגט נישט דער אויבערשטער זיין הארץ, און ער קען מאכן גרויסע צרות און שווערע היזקים - און דאס איז לויט דער שיטה פונעם אור החיים הקדוש און דעם רד"ק וואס מיר האבן דערמאנט, אז א בעל בחירה קען מזיק זיין אפילו אין דעם וואס איז נישט נגזר געווארן. דאס איז "ויהי בימי אחשוורוש - דא עקתא". אבער "הוא אחשוורוש המולך" - ווי נאר ער איז געווארן א מלך, איז דאך זיין הארץ איבערגעגעבן אין דער האנט פונעם אויבערשטן, "דא רווחא".
און דאס איז אויך וואס חז"ל האבן געזאגט: כל המצר להם לישראל נעשה ראש (יעדער וואס טוט ענג מאכן און רודפ'ן אידן ווערט א ראש). לכאורה איז דאס דאך א חידוש און א פלא: באקומט ער דען א פרס דערפאר וואס ער האט אונז געמאכט צרות, אז דער אויבערשטער מאכט אים פאר א ראש? נאר דער אור החיים הקדוש ערקלערט: יעדער וואס איז מצר לישראל קען אונז מאכן גרויסע צרות און אונז אומגליקליך מאכן, ווייל ער האט דאך א בחירה חופשית. אבער אין דעם רגע וואס דער אויבערשטער מאכט אים פאר א ראש, פאר א מלך - זאגט דער רבונו של עולם: די שליסלען זענען ביי מיר. "פלגי מים לב מלך ביד השם". און ממילא איז די קייט פונעם הונט אין דער האנט פון זיין בעל הבית. כל זמן ער איז א יונג הינטל - גור ממנו, האב מורא פאר אים; אבער ווי נאר ער ווערט א מלך, איז די קייט שוין אין דער האנט פונעם אויבערשטן, און ער קען אונז שוין מער נישט מזיק זיין. קומט אויס, אז דאס וואס דער אויבערשטער מאכט אים פאר א ראש - איז לטובתנו.
און מיט דעם ווערט אויך פארענטפערט דער פסוק "עֲבָדִים מָשְׁלוּ בָנוּ פֹּרֵק אֵין מִיָּדָם". מילא מלכים וואס האבן געוועלטיגט איבער אונז - איז דא ווער ס'זאל ראטעווען פון זייער האנט, ווייל די קייט פונעם הונט איז דאך אין דער האנט פון זיין בעל הבית; אבער עבדים וואס האבן געוועלטיגט איבער אונז, וואו איז דא א ישועה? "פֹּרֵק אֵין מִיָּדָם" - זיי האבן דאך א בחירה חופשית און זיי קענען אונז מזיק זיין, אוי וויי. איז אונז דעריבער בעסער ס'זאל זיין א מלך, כדי דורך דעם זאל די קייט פונעם הונט זיין אין דער האנט פונעם רבונו של עולם, און מיר זאלן נישט ליידן מער וויפיל דער הקדוש ברוך הוא וויל.
"פלגי מים לב מלך ביד השם" - אין אלעס וואס איז נוגע צו כלל ישראל און צו דער גאנצער וועלט, איז דער מלך בלויז א קאנאל וואס דער קדוש ברוך הוא דרייט אהין אדער אהער, אזוי ווי וואסער וואס פליסט אראפ פון די בערג וואס מען פירט עס דורך דאמבעס און ערוצים. דאס פריוואטע הארץ פונעם מלך איז איבערגעגעבן צו זיין בחירה, אבער זיין אלגעמיינע הארץ איז ביד השם, און נישט בלויז ביים סוף פון דער פעולה נאר שוין גלייך ביים אנהייב נטיית הלב. לויטן גר"א איז דער פסוק אויך געזאגט געווארן אויף תלמידי חכמים: ווער עס וויל גיין אין דרך השם - בייגט דער אויבערשטער זיין הארץ, און די רייד פון די חכמים אין בית המדרש זענען דברי אלוקים חיים, און די הכרעה צו וועלכער זייט דער פסק זאל זיך נייגן קומט אויך פון אויבן. און פון דעם אלעם קומט ארויס דער גרויסער מוסר השכל: ווענד זיך נישט צום באאמטן נאר צום אמת'ן מלך. אונזער פראבלעם איז נישט מיט דעם אדער יענעם הערשער, נאר מיטן פארבינדונג צווישן אונז און דעם רבונו של עולם; און פונעם מאמענט וואס דער הקדוש ברוך הוא קרוינט דעם צר פאר א מלך - איז די קייט פונעם הונט שוין אין די הענט פון זיין בעל הבית.