פתיחה
אין קאפיטל כ' פון משלי גייען מיר ווייטער מיט קורצע און טיפע משלים, וואס יעדער איינער פון זיי איז א גאנצע וועלט פאר זיך. אין דעם שיעור וועלן מיר עוסק זיין אין דריי סמוכות'דיגע פסוקים - פסוק י"ב איבער דעם אויער און דעם אויג וואס דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן, פסוק י"ג איבער ליב האבן שלאף און עפענען די אויגן, און פסוק י"ד איבער דעם קונה וואס פארשעמט זיין מקח. מיר וועלן זען ווי אזוי די דאזיגע פסוקים זענען פארבינדן איינער מיט'ן צווייטן, און ווי אזוי די מפרשים - רש"י, רלב"ג, רבינו יונה, דער הגר"א און דער מלבי"ם - פירן אונז פונעם פשוט'ן פשט צום רוחניות'דיגן נמשל.
א הערענדיג אויער און א זעענדיג אויג - מעשה ידיו פונעם הקדוש ברוך הוא
אֹזֶן שֹׁמַעַת וְעַיִן רֹאָה יְהֹוָה עָשָׂה גַם שְׁנֵיהֶם׃ (יב) - אן אויער וואס הערט און אן אויג וואס זעט, דער אויבערשטער האט געמאכט זיי ביידע.
רש"י טייטשט: דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן דאס הערענדיגע אויער און דאס זעענדיגע אויג, זיי זענען דאך מעשה ידיו - און דאס איז וואס דער אויבערשטער פארלאנגט פונעם מענטש: זיין אויער זאל זיין גרייט צו הערן מוסר, און זיין אויג זאל זיין א רואה את הנולד.
און תיכף פרעגט זיך די קשיא: ווי אזוי קען מען פאדערן פון מיר צו זען דאס געבוירענע, בין איך דען א נביא? נאר ראיית הנולד איז דער עצם גדר פון חכמה. דער ווילנער גאון ערקלערט וואס מען זאגט ביי א פרוי וואס זיצט אויפ'ן משבר, אז מען רופט א חכמה פון אן אנדער ארט זי זאל קומען העלפן געבוירן - פארוואס ווערט די מיילדת אנגערופן א "חכמה"? ווייל "איזהו חכם? הרואה את הנולד", און די מיילדת איז די ערשטע וואס זעט דאס קינד וואס ווערט געבוירן. דאס איז א מליצה, אבער עס ליגט דערין א יסוד: צו זיין א רואה את הנולד מיינט צו זיין א חכם.
אזוי פארשטייט מען אויך וואס יוסף האט געזאגט פאר פרעה: "וְעַתָּה יֵרֶא פַרְעֹה אִישׁ נָבוֹן וְחָכָם וִישִׁיתֵהוּ עַל אֶרֶץ מִצְרָיִם". לכאורה, פארוואס פעלט אויס א נבון וחכם? מען דארף דאך א גוטן באאמטן, א גוטן בוכהאלטער, א גוטן מאגאזינער. נאר דער תירוץ איז: אין די זעטע יארן לעבט דער מענטש אין א שפע, און ער כאפט גארנישט וויפיל מען דארף איינזאמלען. מען וועט אים זאגן: לאז אפ, מיר האבן מיליאנען, דאס וועט קלעקן אויף דרייסיג יאר! אבער דער וואס קען זען מיט זיינע גייסטיגע אויגן דעם מצב אין נאך ניין און צען יאר, ער זאל דאס זען לעבעדיג יעצט - ער וועט פארשטיין אז יעדער ווייצל איז טייערער פון גאלד און פערל, און מיט אזא ברען וועט ער איינזאמלען די תבואה. דערפאר דארף מען אן איש נבון וחכם, דאס הייסט א רואה את הנולד.
און פון וואו האט פרעה געוואוסט אז יוסף איז אזא איינער? "אין נבון וחכם כמוך" - ווייל ער האט געהערט וואס איז געווען מיט אים און אשת פוטיפר. א מענטש וואס איז ביכולת זיך מתגבר צו זיין אויף אזא נסיון, איז ער דאך בעל כורחו א רואה את הנולד. ווייל ווער ס'זעט נישט ווייטער פון זיין נאז זאגט: ס'איז דא דא א תאוה, ס'איז דא דא א הנאה, און אז נישט יעצט ווען דען - קום לאמיר הנאה האבן! און וויפיל וועסטו ליידן דערפאר? לאז אפ, דאס איז נאך ווייט. דאס הייסט גאר נישט זען דעם נולד. יוסף האט זיך מתגבר געווען אויף דער תאוה ווייל ער האט געוואוסט אז אין דער צוקונפט קען זיין נאמען פארמעקט ווערן פון די אבני החושן. איז ער דאך א חכם און א נבון, ווייל ער איז א רואה את הנולד.
דאס איז וואס רש"י זאגט: דער הקדוש ברוך הוא באגערט אן אויער וואס הערט מוסר און אן אויג וואס איז רואה את הנולד. וויסן זאלסטו אז על הכל יביאך האלקים במשפט - זאלסט זיין א רואה את הנולד, אז די דאזיגע מאמענטאלע הנאה און תאוה, וויפיל וועל איך ליידן דערויף און וויפיל וועל איך זיך מוטשען דערפאר שפעטער. און דאס אלעס ווייל "ה' עשה גם שניהם".
צוויי חושים - צוויי גרויסע כלים לטוב ולמוטב
דער רלב"ג ערקלערט: דאס הערענדיגע אויער און דאס זעענדיגע אויג זענען די כלים וואס דער בורא האט אונז געגעבן משיג צו זיין דעם אמת, סיי אין דעות (אין די השקפות פונעם מענטש) און סיי אין מידות (אין זיינע הנהגות). ווען מיר משפט'ן א זאך - און נישט דווקא א משפט פון בית דין, נאר יעדע זאך וואס מיר טראכטן דערוועגן און זאגן דערויף א מיינונג - וואס זענען די כלים אין אונזערע הענט? משמע האוזן און מראה העין. "די זאך איז שלעכט" - פון וואו ווייסטו? איך האב געהערט. פון וואו ווייסטו? איך האב געזען. אלע הקדמות פון וואו דער מענטש הויבט אן דן צו זיין אין א זאך קומען פון שמיעה און פון ראייה, און זיי ביידע האט דער הקדוש ברוך הוא באשאפן כדי דורך זיי זאל דער מענטש משלים זיין זיך אליין אין מידות און אין דעות און נישט צוקומען צו א חטא.
נאר דער רלב"ג פירט אויס ווייטער און זאגט: זע, דאס זענען אויך די צוויי כלים וואס ברענגען דעם מענטש דאס מערסטע צו זינדיגן. "אוזן נכוות תחילה לאיברים" - שמיעה אסורה, לשון הרע, רכילות, דברי ליצנות, דיבורים של גסות און עריות. און איבער דעם אויג פעלט דאך נישט אויס מאריך צו זיין: זי איז דער כלי צו אלע עבירות, דורך איר זעט דער מענטש מראות אסורות, און דורך איר זעט ער וואס דער צווייטער פארמאגט און גליסט אז ער זאל עס אויך האבן, און אזוי ווייטער. פון איין זייט זענען זיי געוואלדיגע כלים צו ברענגען דעם מענטש צו עבודת הבורא, און פון דער צווייטער זייט זענען זיי געוואלדיגע כלים אים אראפצושליקן אין פי באר שחת, צו א מציאות וואס האט חס ושלום נישט קיין תקומה. "ה' עשה גם שניהם" - די דאזיגע צוויי חושים האט דער הקדוש ברוך הוא באשאפן כדי דו זאלסט זיך באנוצן מיט זיי צום גוטן.
דער מלבי"ם: שמיעה, ראייה און דעת
אויך דער מלבי"ם ערקלערט, אז די צוויי חושים, דאס אויג און דאס אויער, זענען די מערסטע בייהילפיג אין השגה - זיי העלפן דעם מענטש דאס מערסטע משיג צו זיין זיין באשעפער. און וואס קומט פריער? דאס אויער. קודם הערט א מענטש וועגן א זאך, און דערנאך גייט ער דאס זען: איך האב געהערט אז עס איז פאראן אזא זאך, און דערנאך האב איך געזען. רוב מאל גייט שמיעה פאר ראייה (ביי בליצן און דונערן איז עס פארקערט, אבער בדרך כלל הערט א מענטש, פאראינטערעסירט זיך, און דערנאך זעט ער).
מער פון דעם: אויב א מענטש וועט נאר זען, קען ער אמאל נישט פארשטיין וואס ער האט געזען. מען דארף אים לאזן הערן די זאך, אים מסביר זיין, און ערשט דערנאך אים ווייזן. דערפאר אסאך מאל, איידער מען ווייזט דיר א פרעזענטאציע אדער א בילדער-רייע וואס האט א מסר, גיט מען פריער א דרשה. פארוואס? ווייל מען קען די זאכן ריכטיג אויפנעמען נאר ווען מען באקומט קודם אן הסבר. נאכן הסבר, ווען דאס אויער האט געהערט און מען האט שוין אויפגעכאפט די זאכן, קען מען דיר ווייזן. אויב מען וועט דיר ווייזן איידער דו הערסט במה מדובר, וועסטו נישט ריכטיג אויפכאפן דעם מסר.
אויב אזוי, דער ערשטער שלב איז שמיעה, דער צווייטער שלב ראייה, און דער דריטער שלב - ידיעה. וואס איז ידיעה? משיג צו זיין די פולע הבנה אין די זאכן, א גאנצע ידיעה אין דעם ענין. דאס איז די בחינה פון דעת, משיג צו זיין די זאכן און זיי פארשטיין לעומקם. חכמה איז דער ערשטער שלב, וואס מען נעמט אן די זאכן אלס א פשוט'ער פאקט; דעת איז דער שלב וואו מען האט זיך פארטיפט אין זיי און זיי משיג געווען לאשורם. און דאס איז וואס עס שטייט: "שמעו שמוע ואל תבינו, וראו ראו ואל תדעו" - עס איז דא שמיעה, און זי איז נישט גענוג; עס איז דא ראייה; און דער דריטער שלב איז "ואל תדעו" - די דעת. דאס הייסט: אפילו איר האט געהערט און געזען, זענט איר נאך אלץ נישט צוגעקומען צו קיין ידיעה.
"ה' עשה גם שניהם" - און מיר האבן שוין געלערנט אינעם מלבי"ם, אז יעדעס מאל וואס עס שטייט "גם" מיינט עס צוזאמען. דער קדוש ברוך הוא האט געמאכט ביידע צוזאמען, אז איינער זאל משלים זיין דעם צווייטן און אים העלפן: וואס דו וועסט זען וועט דיר בעסער פארשטענדליך ווערן אויב דו באקומסט אן הסבר, און וואס דו הערסט וועט דיר בעסער פארשטענדליך ווערן אויב דו וועסט דערנאך גיין אויך זען. דאס איז אויך דער חילוק צווישן דעם זוהר און דער גמרא: די גמרא, ווען זי וויל אונז עפעס לערנען, זאגט זי "תא שמע"; דער זוהר הקדוש זאגט "תא חזי". פארוואס? ווייל דורך ראייה נעמט א מענטש די זאכן אריין אין זיך פיל בעסער. אבער ראייה אליין איז נישט גענוג, און דערפאר דארף מען די שמיעה אינאיינעם מיט דער ראייה - "עשה ה' גם שניהם". די צוויי חושים זענען באשאפן געווארן כדי מען זאל זיי נוצן לכבוד עושם: צו לערנען תורה מפי החכמים, און בודק צו זיין די מעשים פונעם אויבערשטן אין זיינע באשעפענישן, ווי עס שטייט: "אראה שמיך מעשה אצבעותיך ירח וכוכבים אשר כוננת" - אז דורך ראייה קען מען דערגרייכן צו יראת שמים.
אל תאהב שינה - פארוואס שטערסטו די אברים צו טון זייער פעולה?
אַל תֶּאֱהַב שֵׁנָה פֶּן תִּוָּרֵשׁ פְּקַח עֵינֶיךָ שְׂבַע לָחֶם׃ (יג) - האב נישט ליב שלאף, טאמער וועסטו פארארימט ווערן; עפן אויף דיינע אויגן, זעטיג דיך מיט ברויט.
רבינו יונה פארבינדט דעם דאזיגן פסוק צום פריערדיגן פסוק. דער קדוש ברוך הוא האט געגעבן אינעם מענטש אן אויער, דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן אין אים אן אויג. און ווי זיין לשון שטייט: "ולמה בני אדם תפריעו האיברים האלה אשר יצר ממעשיהם?" - אזוי ווי פרעה'ס לשון "למה תפריעו את העם ממעשיו". דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן צוויי אזעלכע וואונדערבארע כלים, און פארוואס שטערסטו זיי צו טון זייער פעולה? די אויגן האט דער בורא באשאפן כדי דער מענטש זאל זיך אויפוועקן און אנכאפן די חכמה, אז ער זאל נישט פארמאכן זיינע אויגן נאר עוסק זיין אין תורה.
א מענטש וואס שלאפט - וואס מען רופט "ער שלאפט זיך אן א שיעור" - נוצט נישט זיינע אויגן פאר דעם צוועק פאר וואס זיי זענען באשאפן געווארן. די אויגן זענען באשאפן געווארן כדי דו זאלסט לערנען תורה, פארשטיין דאס ווארט פונעם אויבערשטן, זען "אראה שמיך מעשה אצבעותיך", "מבשרי אחזה אלוה", און אנשטאט דעם פארמאכסטו דיינע אויגן און גייסט שלאפן. פארשטייט זיך אז א מענטש דארף שלאפן וויפיל עס פאדערט זיך, און ער זאל נישט אראפנעמען דערפון כדי זיין לערנען זאל נישט געשעדיגט ווערן; אבער צו שלאפן מער ווי דעם, צו זיין אין א בחינה פון "תאהב שינה" - אזא מענטש וועט פארארימט ווערן.
לויטן פשוט'ן פשט איז "תִּוָּרֵשׁ" גאנץ פשוט: ווער עס שלאפט אסאך גייט נישט צו זיין ארבעט, און ווען מען גייט נישט צו דער ארבעט ווערט מען א רש. אבער שלמה המלך רעדט דאך נישט צו אונז מטעם דעם ארבעטס-מיניסטעריום, נאר מטעם דער הייליגער תורה, און דערפאר איז דער עיקר דער נמשל: אויב דו וועסט ליב האבן שלאף, וועסטו ווערן אן ארימאן אין תורה.
און אויב אזוי, פארוואס האט ער נישט דערמאנט אויך א "האנט וואס טוט" און א "פוס וואס גייט"? עס איז דאך אלעס מעשה ידיו? נאר עס איז פאראן א גוואלדיגער חילוק: די פעולה פונעם אויג און פונעם אויער איז סטאטיש - איך טו גארנישט און איך זע, איך טו גארנישט און איך הער. לעומת זה איז די פעולה פון דער האנט און דעם פוס א רצונית'דיגע: אן צו טון א מעשה, קען איך נישט אויפהייבן דאס גלאז און עס צוריקלייגן. און ווען א מענטש גייט שלאפן שטעלט ער אפ דאס אויג און דאס אויער, כביכול בידיים, ער מאכט אן אפשטעל-פעולה. דערפאר איז גענוג אים צו זאגן "אל תאהב שינה" - און דעמאלט ארבעטן זיי אויטאמאטיש: אן אויער הערט און אן אויג זעט. אבער מען קען נישט זאגן "אל תאהב שינה" און ממילא וועלן די האנט און דער פוס ארבעטן, וואייל אפילו ווען איך שלאף נישט קען איך זיצן אן צו טון גארנישט. דערפאר האט ער גענומען א ביישפיל וואס עס איז גענוג אז דו שלאפסט נישט כדי זיי זאלן טון זייער פעולה. און עס פארשטייט זיך אז מען דארף אז זיי זאלן טון זייער פעולה אויף א פאזיטיוון אופן: אז דו זאלסט הערן דברי תורה און זען זאכן פון קדושה.
"וקרעים תלביש נומה" - דער חילוק צווישן תנומה און שינה
דער גר"א (דער גאון מווילנא) ערקלערט דעם פסוק "אַל תֶּאֱהַב שֵׁנָה פֶּן תִּוָּרֵשׁ" לויטן כתוב "וּקְרָעִים תַּלְבִּישׁ נוּמָה". דער פשוט'ער פשט איז: ווער עס דרעמלט א גאנצן טאג, וועט נישט האבן אפילו מיט וואס זיך אנצוטון, און ער וועט גיין מיט צעריסענע קליידער, ווייל ער גייט דאך נישט ארבעטן צו זיין מלאכה. דאס איז דער משל. און וואס איז דער נמשל? האבן חז"ל געזאגט: כל הישן בבית המדרש, תורתו נעשית קרעים קרעים, שנאמר "וקרעים תלביש נומה" - ווער עס שלאפט אין בית המדרש, ווערט זיין תורה צעריסענע שטיקער.
און די זאכן זענען זייער מדויק: ווען א מענטש דרעמלט אין בית המדרש, ווארט דער חכם (דער מגיד שיעור) נישט אויף אים, נאר לערנט ווייטער. דער מענטש כאפט זיך אויף - וואו האלט מען? פיר שורות ווייטער. ער הערט אויס צוואנציג מינוט, דרימלט ווידער איין, כאפט זיך ווידער אויף - מען האלט שוין אויפן צווייטן בלאט. וואו טרעפט ער זיך מיט זיי צום סוף? ביים סיום, ווייל ביים סיום איז דא א סעודה און יעדער קומט. אבער וואס בלייבט אים פון דער תורה? בלויז קרעים: א שטיקל גמרא דא, א שטיקל דארט, נאך א משנה, נאך א פערטל רש"י. די תנומה ברענגט קרעים, און מאכט דעם גאנצן לימוד פארוואנדלט אין צעריסענע שטיקער.
אבער מען דארף באמערקן דעם חילוק צווישן תנומה און שינה: תנומה איז א לייכטער דרימל, און שינה איז א טיפער, פולקאמער שלאף. ווען די גמרא וויל מלמד זכות זיין אויף א חכם וואס האט געזאגט א זאך וואס מען קען שווער אננעמען, זאגט זי: "כי נים ושכיב מר, אמר להא שמעתא" - בשעת ער האט געדרימלט האט ער די זאכן געזאגט. אדער "נים ולא נים, תיר ולא תיר" - האלב שלאפנדיג און האלב וואך; דאס איז דער טייטש פון תנומה. דער וואס דרימלט - איז זיין לימוד פול מיט קרעים, אבער עס בלייבט אים נאך א פערטל סוגיא דא און עטליכע שורות דארט, ער האט כאטש וואס אנצוטון, נאר עס איז צעריסן. אבער דער וואס "אוהב שינה" - "תִּוָּרֵשׁ", ער ווערט אן ארימאן אינגאנצן, ער פארמאגט גארנישט. דאס איז דער פשוט'ער פשט: דער וואס האט ליב צו שלאפן וועט פארארימט ווערן, און ווער עס פארמאכט זיינע אויגן אין שלאף וועט אפילו קיין ברויט נישט האבן. "פְּקַח עֵינֶיךָ שְׂבַע לָחֶם".
"פְּקַח עֵינֶיךָ שְׂבַע לָחֶם" - עפענען די אויגן פונעם שכל
און יעצט צום טיפערן מליצה-טייטש. ווער איז דער מענטש וואס עסט און ווערט נישט זאט? דער סומא (דער בלינדער). די גמרא זאגט אז דער בלינדער ווערט נישט זאט פון זיין עסן. פארוואס? ווייל א חלק פון דער זעטיגונג איז "ראתה עין שבעה נפש" - ווען דאס אויג זעט, ווערט די נפש זאט. ווען א מענטש זעט א שפע פאר זיך, טוט דער אנבליק אליין אים שוין אביסל זעטיגן.
און אדרבה, ווען עס פעלט - ווערט די תאווה נאך שטערקער. עס איז אמאל געווען א מעשה אין א האטעל וואו מען האט געברענגט דאס עסן פון אן אנדער ארט, און עס האט אויסגעפעלט טשיפּס. מענטשן האבן דארט געגעסן פי אכט מער טשיפּס ווי אין זייער גאנץ לעבן! פארוואס? יעדעס מאל איז מען געגאנגען צום קיך און געברענגט נאך א פארציע, און עס איז נישט געווען גענוג, און מען האט געברענגט נאך, און מענטשן האבן גענומען און אנגעפילט און ווידער צוריקגעקומען. וואס איז געשען? עס האט געפעלט. און אזוי האט איינער דערציילט פאר א שטורעם אין ירושלים: ער איז געגאנגען אין געשעפט, און מען האט געזאגט אויפן ראדיא אז עס איז דא א מאנגל אין חלות - האט ער געקויפט אכט חלות. ביי זיך אינדערהיים עסט מען צוויי חלות אויף שבת, און ער האט גענומען אכט. פארוואס? ווען עס פעלט, גיט דאס א געפיל אז מען מוז צוכאפן. דאס איז אויך דער טעם פארוואס מען עסט אזוי פיל אויף פסח: דאס געפיל אז "עס איז נישטא וואס צו עסן" מאכט אז מען זאל עסן נאך און נאך און שטענדיג בלייבן הונגעריג. דער אבן עזרא זאגט דאך פונקט פארקערט, אז מצות זענען מאכל עבדים ווייל זיי זעטיגן אויף א לאנגע צייט; טא אויב אזוי פארוואס שפירט מען אויף פסח שטענדיג הונגעריג? ווייל מען מיינט אז "עס איז נישטא וואס צו עסן". און דער פראבלעם ליגט אין קאפ, נישט אין דער מציאות.
דער סומא זעט נישט וואס ער עסט, ממילא פעלט אים די "שבעה נפש", זיין נפש ווערט נישט זאט, און ער עסט און עסט ווייטער. און פון דעם קומט מען צום ביאור: "פְּקַח" מיינט נישט דאס עפענען די פליישיגע אויגן, נאר דאס עפענען די אויגן פונעם שכל. און דער ראיה דערויף: ווען מען וויל זאגן אויף א מענטש אז ער איז קלוג, רופט מען אים אן א "פיקח". און וואס האט פיקח צו טון מיט א חכם? שרייבט דער רמב"ם אין מורה נבוכים: פקיחת העין מיינט נישט די אויגן פון זען, נאר דאס עפענען די אויגן פונעם שכל. א פיקח - זענען די אויגן פון זיין שכל אפן; א בלינדער - זענען די אויגן פון זיין שכל פארמאכט.
דערפאר זעען מיר אז דער נביא רופט דאס פאלק וואס גייט אויף א קרומען וועג "עיוורים": "הַעִוְרִים רְאוּ וְהַחֵרְשִׁים שְׁמָעוּ", "הָעָם הַהֹלְכִים בַּחֹשֶׁךְ רָאוּ אוֹר גָּדוֹל". א מענטש וואס עפנט נישט זיין שכל איז א בלינדער, די אויגן פון זיין שכל זענען בלינד. און פון דעם פארשטייט מען אויך אז עס מאכט זיך א מציאות וואס א מענטש שלאפט נפש'דיג און רוחניות'דיג. פונקט ווי "פיקח" מיינט נישט בלויז אפענע בשר-ודם'דיגע אויגן, אזוי אויך איז "שינה" נישט בלויז פארמאכטע פליישיגע אויגן, נאר אז דער מענטש טוט נישט קיין פעולות; זיין רוחניות'דיגע נפש שלאפט, און די אויגן פון זיין שכל זענען פארמאכט פון קוקן צום באשעפער.
אזא מענטש געפינט זיך אין א סארט לאנגן ווינטער-שלאף: ער לערנט נישט, ער טוט נישט אין קיין רוחניות'דיגע זאכן. הגם ער אטעמט פון זיך אליין, און ער גייט ארויס און קומט און דרייט זיך ארום, אבער ער איז פארשלאפן. אויב איז ער א רשע - שלאפט ער נישט נאר ער איז שוין א טויטער, ווייל שינה איז דאך איינס פון זעכציג אין מיתה, און רשעים בחייהם קרויים מתים. אבער אויב איז ער נישט קיין רשע, נאר ער טוט פשוט נישט קיין פעולות, ער טרעט נישט אויף די פעדאלן פאראויס נאר שטייט פשוט אויף סטענד-ביי - ווערט ער אנגערופן א שלאפנדיגער, פארשלאפן אויף א רוחניות'דיגן אופן.
זאגט דער מלבי"ם, אז די זאך איז פארבינדן מיטן פריערדיגן פסוק: "אֹזֶן שֹׁמַעַת וְעַיִן רֹאָה ה' עָשָׂה גַם שְׁנֵיהֶם". דאס אויג און דאס אויער האבן א טאפלטן כוח: א גשמיות'דיג אויער און א רוחניות'דיג אויער, א גשמיות'דיג אויג און א רוחניות'דיג אויג. דער מענטש דארף שטענדיג האבן סיי זיין גשמיות'דיג אויער אפן און סיי זיין רוחניות'דיג אויער. ווייל מען קען דאך הערן - און עס גייט אריין פון איין אויער און גייט ארויס פונעם צווייטן; אבער ווען א מענטש איז רוחניות'דיג וואך, ער געפינט זיך מיט א חיות, כאפט שטענדיג אויף, הערט אויס, פירט אויס למעשה, גייט און טוט - דער מענטש איז וואך, וואך אויף א רוחניות'דיגן שטייגער. און דאס איז "עָשָׂה ה' גַּם שְׁנֵיהֶם": צוויי פעולות זענען דא, א גשמיות'דיגע פעולה און א רוחניות'דיגע פעולה. און אויב נישט - "אַל תֶּאֱהַב שֵׁנָה", א רוחניות'דיגן שלאף, "פֶּן תִּוָּרֵשׁ", אז דו זאלסט נישט פארארימט ווערן פון דער רוחניות'דיגער עליה און ווערן אן ארימאן פון עבודת ה'; און צוליב דעם וואס דו עפנסט נישט דיינע אויגן וועסטו נישט זאט ווערן פון קיין ברויט. און די שביעה פונעם ברויט איז דא א רוחניות'דיגע זאך: עפן דיינע רוחניות'דיגע אויגן, און דורך דעם וועסטו זאט ווערן פון ברויט און זוכה זיין צום אייביגן רוחניות'דיגן לעבן.
רַע רַע יֹאמַר הַקּוֹנֶה
רַע רַע יֹאמַר הַקּוֹנֶה וְאֹזֵל לוֹ אָז יִתְהַלָּל׃ (יד) - שלעכט, שלעכט, זאגט דער קויפער, אבער ווען ער גייט זיך אוועק טוט ער זיך בארימען.
לאמיר מקדים זיין א פירוש וואס קומט אויפן געדאנק בדרך צחות, און איך ווייס נישט פון קיין חבר דערצו אין די מפרשים, און עס איז אויך נישט על פי דרך האמת. א מענטש גייט קויפן, ער זעט אז דער פרייז איז טייער, און ער זאגט צו זיך אליין: לאמיר ווארטן ביז דער פרייז וועט פאלן, אדער לאמיר ווארטן ביז דער מוכר וועט פרובירן צו פארקויפן און ער וועט נישט מצליח זיין, און דעמאלט וועל איך דאס באקומען פאר ביליג. און אזוי טוט ער מגנה זיין דעם מקח: "ס'איז גארנישט ווערט, די דירה איז גארנישט ווערט, ס'איז דא דא א פראבלעם, און די לופט-ריכטונגען זענען נישט עפעס באזונדער" - דאס אלעס כדי ער זאל אראפלאזן דעם פרייז. "ואוזל לו" - און ער גייט זיך אוועק, מלשון אזיל, ער גייט און קומט, מיט א האפענונג אז יענער וועט אראפגיין פונעם פרייז. "אז יתהלל" - און מ'קען מפרש זיין מלשון הוללות, אז עס וועט זיך אים שפעטער ארויסשטעלן אז ער האט געטאן א מעשה הוללות, ווייל פלוצלונג וועט זיך ארויסשטעלן אז די זאך איז שוין פארקויפט געווארן. און מ'קען מפרש זיין "ואוזל לו" אויף אן אנדערן אופן: ער איז געגאנגען נאך א וואך, טראכטנדיג אז דער מוכר האט זיך שוין בארואיגט, און פלוצלונג זעט ער אז ס'איז שוין אויסגעגאנגען - אלע האבן זיך געכאפט און געקויפט, און ס'איז שוין נישטא. און דעמאלט שטעלט זיך ארויס אז ער האט געטאן א מעשה הוללות: ווען דו זעסט אז דער מקח איז גוט - קויף, זוך אים נישט אויסצומוטשען מיטן פרייז. נאר דאס איז נישט פשוטו של מקרא, ווייל "יתהלל" דא איז א לשון פון שבח און נישט קיין לשון פון הוללות, און דערפאר איז דאס א דוחק אינעם לשון הכתוב.
דער פשט פונעם פסוק: דער וואס פארשעמט זיין מקח און שפעטער בארימט ער זיך דערמיט
רבינו יונה און דער גר"א ערקלערן א זיסן ביאור לויט דער מציאות. א מענטש גייט קויפן א חפץ און טוט דאס מגנה זיין: "דאס אויטא איז גארנישט ווערט, עס האט בכלל נישט קיין מארק, קוק נאר - דא איז איינגעקלאפט, און דא איז פארזשאווערט, און אויך ביים בודק זיין האט מען געזאגט אז עס מאכט אביסל א גערודער אין די שסתומים". מען האט אלעמאל ליב זיך אונטערצושטיצן מיט וואספארא טענה ס'איז נאר דא. אמאל האט א מעכאניקער געזאגט: ווייז מיר אן אויטא אן קיין גערודער אין די שסתומים - ס'איז נישטא אזא זאך; זיי שרייבן תמיד עפעס ארויף כדי זאלסט ארויסגיין מיט א גוט געפיל אז עס איז געווען כדאי דאס צו נעמען צום באקוקן. דו פרובירסט צו זאגן פארן מוכר אז דאס איז גארנישט ווערט.
אבער וואס פאסירט נאכדעם? ער קויפט דאס אויטא, און גלייך פאר די חברים: "הער זיך איין וואס פאר א געשעפט איך האב געמאכט, א מחי'. ווייסט וואספארא קילאמעטראזש ער האט? קום קוק, ממש א בונבוניירה. געקויפט פון א דאקטאר, א געהיטענער קאר, אלע טיפולים געמאכט אין צייט". עס זענען דא אזעלכע וואס קויפן א קאר וואס זעט אויס ווי מ'האט עס ארויסגעגראבן פון ארכעאלאגישע אויסגראבונגען, און דער דא האט געקויפט פון א דאקטאר... אנהייב, ווען דער חפץ איז נאך ביים מוכר - "רע רע", עס איז גארנישט ווערט. "ואוזל לו" - ווען ער גייט זיך דערנאך צו זיינע חברים - "אז יתהלל", ווייל א מענטש וויל זיך בארימען פאר זיינע חברים און ווייזן פאר יעדן ווי חשוב די זאך איז וואס ער פארמאגט אין די הענט.
דער נמשל: "אוזל לו" - ווען דער מענטש קומט צו זיין בית עולמו
דער גאון מווילנא ערקלערט אויך לויטן רוחניות'דיגן ענין, וואס שלמה המלך קומט דאך אונז נישט לערנען מסחר-וועגן נאר אורחות חיים. א מענטש קויפט דא תורה, ער קויפט דא מצוות - "רע רע יאמר הקונה": ער האט אין זיין פלאג א גרויסן צער, א גרויסע מיוגעקייט און אנשטרענגונג; ער פארטריבט דעם שלאף פון די אויגן, האלט זיך צוריק פון תאוות, ער האט א שוועריקייט. אבער "ואוזל לו" - ווען ער גייט אוועק צו זיין בית עולמו - "אז יתהלל": דארט לויבן אים אלע אויס, ער איז זוכה צו א נאמען אין דער עולם האמת, און ער איז נוחל אן אומגעהויערן כבוד. דאס וואס דא, בשעת ער האט געקויפט תורה און געקויפט מצוות, איז געווען בבחינת "רע רע", וואס ער האט געליטן און געפלאגט און פארטריבן דעם שלאף פון די אויגן - דארט וועט ער זיך באמת בארימען.
רש"י גייט אויפן זעלבן מהלך, נאר ער טוט מפרש זיין "ואוזל לו" אויף דעם וואס שפעטער איז דער מענטש זוכה משיג צו זיין כתרה של תורה און כתרה של חכמה, און דעמאלט אין יעדן ארט וואו ער קומט נאר אן טוט מען אים מכבד זיין, און יעדער ווארט זיינע ווערט אויפגענומען מיט גרויס דארשט.
ס'איז נישטא קיין קורצע וועגן
אבער אין איין רגע איז מען נישט זוכה דערצו, און אין איין סעקונדע קומט מען נישט אן דערצו. עס זענען דא מענטשן וואס זוכן קורצע וועגן: ער פלאגט זיך נישט אין תורה אזוי ווי דער חכם, אבער ער וויל כבוד אזוי ווי דער חכם. עס איז געהערט געווארן אויף איינעם וואס זיינע תלמידים רופן אים א "באבא", וואס ער האט געזאגט פאר זיינע תלמידים: וויסט אייך אז אלעס טוט דער קדוש ברוך הוא מיר מגלה זיין, קיין שום זאך באהאלט ער נישט פון מיר, און איר ווייסט פארוואס מען קומט ארויס קעגן מיר? ווייל איר שטעלט זיך נישט אקעגן די וואס רעדן אויף מיר; ווער עס רעדט קעגן מיר - דארף מען אים גלייך אויפן פלאץ געבן צוויי פליקעס, סיי א מאן און סיי א פרוי, און פרעגט נישט קיין קשיות וועגן איסור נגיעה, ווייל דאס איז דאך נישט לשם חיבה. דאס זענען פונקטליכע ציטאטן, און פאר דעם מענטש זענען דא תלמידים. א שרעק פון א שרעק. זעט נאר אין וואספארא בלינדן דור מיר געפינען זיך, אין וואספארא פינסטערן דור.
טייערער פריינד, טו הארווענען אין תורה, וואקס אויס, און דו וועסט זוכה זיין צו כבוד. צי וועסטו זוכה זיין צו כבוד דערמיט וואס דו דערציילסט זיי אז דער קדוש ברוך הוא אנטפלעקט דיר אלעס? און עס זענען דא שארפע קעפ וואס גלייבן און גייען צו אים. דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "אז יתהלל" - ווען? ווען דו לייגסט אריין כוחות, ווען דו וואקסט באמת, ווען דו וועסט ווערן אן אדם גדול. אבער זוכן קורצע וועגן, טרעפן אויפן בוידעם דעם זיידנ'ס א בעקיטשע וואס איז אפשר טאקע געווען א צדיק, מאכן אים א הילולא און ווערן איבערנאכט א גדול הדור - ס'איז נישטא אזא זאך, ס'איז נישטא קיין קורצע וועגן. פריער דארף זיין "רע רע יאמר הקונה": תורה וואס מען האט געלערנט באף, תורה וואס א מענטש לערנט מתוך יסורים, מתוך שוועריקייט און איבערקומען נסיונות - און דעמאלט וועט סוף כל סוף דער כבוד אנקומען. אבער באקומען כבוד אן קיין שום יגיעה - אזוי ארבעט עס נישט.
נאך א ביאור פונעם גר"א: רוה זיך נישט אפ אויף די לארבערן
נאך ערקלערט דער גר"א: ווען א מענטש גייט קויפן עפעס א זאך, ווייזט מען אים סחורות אין אלערליי מדריגות און סארטן. און ער זאגט לכתחילה: ניין, דאס איז שלעכט, דאס איז גארנישט ווערט - פארוואס? כדי מ'זאל אים ברענגען עפעס א בעסערע זאך. דו קומסט אריין אין א גרינצייג געשעפט און פרעגסט: איז נישטא עפעס פון אינעווייניג? בעסערע פאמידארן? און דער פארקויפער וויל נישט, ווייל ער וויל דאך ענדיגן די גאנצע סחורה וואס ליגט אויסגעלייגט, כדי עס זאל אים נישט בלייבן אויף מארגן. און דו זאגסט: דאס איז גארנישט ווערט, ברענג עפעס בעסערס. און אפילו ווען ער ברענגט - איז דאס אויך נישט הונדערט פראצענט, ברענג נאך בעסערס. "רע רע יאמר הקונה" - כדי מען זאל אים געבן א שענערע און בעסערע. און דערנאך, ווען ער גייט זיך אוועק, בארימט ער זיך מיט דעם וואס ער האט געקויפט.
און יעצט זעט א וואונדערבארע זאך וואס דער גר"א זאגט דא: נעם די זאך צו די ענינים פון עבודת השם. א מענטש געפינט זיך דא אין עבודת ה' - "רע רע יאמר הקונה". דו זאמלסט דיר תורה, זאמלסט מצוות, זאמלסט חסדים - רוה נישט אויף דיינע דערגרייכונגען און זאג: ווייסטו וואס פאר א חסדים איך טו? ווייסטו וויפיל תורה איך האב געלערנט? ניין. ווען מען זאגט דיר: פארוואס מאכסטו זיך אזוי שווער, דו האסט דאך שוין זוכה געווען צו דעם און יענעם - זאלסטו זאגן: וואס פאר א תורה איז דאס באמת? אזוי לערנט מען תורה? ווייס איך דען באמת דאס וואס איך האב געלערנט? דאס איז גארנישט ווערט. חסדים? הלוואי וואלט איך זוכה געווען צו טון; וואס איך האב געטון איז גארנישט. און ווען דו וואלסט געוואוסט וואס דער תביעה אויפ'ן מענטש איז, וואלסטו פארשטאנען אז דאס איז גארנישט מיט נישט. יעדע זאך וואס דו טוסט - "רע רע יאמר הקונה".
און גיט אכט: אוודאי טאר א מענטש זיך נישט מייאש זיין, ווארום אויב ער וועט באמת זאגן אז דאס איז גארנישט ווערט - איז דאך א שאד ווייטער צו גיין. נאר דער טייטש דערפון איז: רוה נישט אויף דיינע דערגרייכונגען, פיל נישט "איך האב געלערנט". וואס האב איך געלערנט? וואס האב איך משיג געווען? לאז מיך צורוה, שטער מיך נישט, איך וויל ווייטער לערנען.
דער רב אלישיב זצ"ל - ווען זיין רעבעצין פלעגט אים בעטן עפעס א זאך, אדער אים זאגן אז עמיצער וויל א ברכה, פלעגט ער נישט לאזן דאס זאל אים שטערן פון זיין לימוד. ער פלעגט איבערלאזן און גיין קיין אוהל שרה, פארמאכן די טירן, פארשליסן די פענסטער, ער זעט נישט פאר די אויגן; מענטשן קומען און קלאפן אין דער טיר, און ער זיצט און לערנט. און ער פלעגט זאגן פאר זיין רעבעצין: איך וויל גיין לערנען, וואס ווילסטו, איך זאל זיין אן עם הארץ? אן עם הארץ? די גאנצע תורה כולה איז דאך געלעגן ביי אים אויפ'ן דלאניע, א בקי אין דער גאנצער תורה אויפ'ן ארט - נישט בלויז אין הלכות בורר אין שבת וואס יעדער ווייסט, נאר אין נגעים און אין אהלות און אין וואס אימער דו פרעגסט אים, און ער שפרייט עס פאר דיר אויס כשמלה. און דאך: "איך זאל זיין אן עם הארץ" - דאס איז געווען די שרעקליכסטע קללה אין זיינע אויגן. דאס איז "רע רע יאמר הקונה": אויף דער וועלט זאלסטו נישט פילן אז דו האסט עפעס דערגרייכט.
און דערפאר שטייט "לב חכם לימינו ולב כסיל לשמאלו". וואס באטייט דאס? ווען א מענטש האט עפעס משיג געווען, ערשטנס זאל ער זאגן: ברוך ה', איך זע אז איך האב הצלחה, איך וועל גיין ווייטער. "לב חכם לימינו" - ער זאל זען וויפיל ער האט געלערנט, אנרייצן זיך אליין: ברוך ה' איך האב א חלק, איך וועל גיין ווייטער. און פונעם צווייטן זייט דארף מען זייער נזהר זיין ער זאל נישט זאגן: איך האב דאך שוין משיג געווען, אויב אזוי וועל איך זיך אפרוהען. און "לב כסיל לשמאלו" - דאס איז דער וואס קוקט אויף דער לינקער זייט און זאגט: וויפיל איז מיר נאך פארבליבן? דאס איז אזוי פיל, איך וועל נישט אנקומען, ווער קען דען דאס אלעס באווייזן? פון איין זייט איז זייער וויכטיג דו זאלסט זיך מחזק זיין, ברוך ה' איך האב געלערנט; און פונעם צווייטן זייט איז זייער וויכטיג אז דער מענטש זאל זאגן צו זיך אליין: אלץ וואס איך האב געלערנט איז ווי א טראפן אין ים, כאין וכאפס לעומת דער חיוב וואס ליגט אויף מיר.
"ואוזל לו" - ווען דו וועסט גיין צו דיין בית עולמך, דעמאלט וועסטו זען וויפיל אוצרות דו האסט משיג געווען און ווי וואונדערבאר דאס איז, ווייל דו האסט דיך דא נישט אפגערוהט קיין איין רגע. אבער אויב וואלסטו זיך דא אפגערוהט און געזאגט "איך האב שוין אסאך משיג געווען", וואלסטו אנגעקומען אויבן און געזאגט: קעגן די תביעות וואס מען האט געפאדערט פון מיר, איז דאס וואס איך האב משיג געווען גארנישט. דערפאר זאלסטו דא זאגן "רע רע", און ווען דו וועסט אנקומען אויבן - דעמאלט וועסטו זען ווי גוט דאס איז באמת און וויפיל דו האסט זוכה געווען צו דערגרייכן.
צום סך-הכל:
די דריי פסוקים וואס מיר האבן געלערנט זענען פארבינדן איינער צום צווייטן ווי גלידער פון איין קייט. "אוזן שומעת ועין רואה ה' עשה גם שניהם" - דער קדוש ברוך הוא האט אריינגעגעבן אין אונזערע הענט צוויי וואונדערליכע כלים, דורך וועלכע מען קען שטייגן ביז'ן הימל אדער חלילה פאלן ביז אין גרוב אריין; און זיי דערגענצן איינער דעם צווייטן - קודם הערן, דערנאך זען, און פון זיי צום שכל און דעת. "אל תאהב שינה פן תיוורש" - שטעל נישט אפ די דאזיגע כלים, נישט מיט קיין איבערגעטריבענעם גשמיות'דיגן שלאף און נישט מיט קיין רוחניות'דיגן שלאף, אין א ווינטער-שלאף פון איינעם וואס טוט גארנישט אויף; "פקח עיניך" זענען די אויגן פונעם שכל, און דעמאלט "שבע לחם", א רוחניות'דיגע און אייביגע זעטיגונג. און "רע רע יאמר הקונה ואוזל לו אז יתהלל" - אויף דער וועלט זאלסטו זאגן אויף אלע דיינע רוחניות'דיגע קנינים "רע רע", רוה נישט אויף דיינע דערגרייכונגען און זוך נישט קיין קורצע וועגן צו כבוד; הארעווע און קויף איין דורך שוועריקייט און מיה, און ווען דער טאג וועט קומען, ווען דו וועסט אנקומען צו דיין בית עולמך, דארט וועט נתברר ווערן די גרויסקייט פונעם קנין און דארט וועט דער מענטש באמת געלויבט ווערן.