אין המשך פונעם קאפיטל שטייען מיר ביי צוויי פסוקים וואס זייער גאנצער ענין דרייט זיך ארום איין נושא: דער כח פון אן עצה, און די איינציגע זאך וואס קען איר צוברעכן - דאס אויפדעקן דעם סוד. דער פסוק פאר אונז האט זיך פארנומען מיט דער עצה אליין:
מַחֲשָׁבוֹת בְּעֵצָה תִכּוֹן וּבְתַחְבֻּלוֹת עֲשֵׂה מִלְחָמָה׃ (יח) - מחשבות ווערן באפעסטיגט דורך אן עצה, און מיט קלוגע תחבולות פיר מלחמה.
מיר האבן שוין געזען אין פרק ט"ו (כ"ב): "הָפֵר מַחֲשָׁבוֹת בְּאֵין סוֹד וּבְרֹב יוֹעֲצִים תָּקוּם". אן עצה איז גאר וויכטיג, אבער דערין ליגט פונקט די פראבלעם: ווען מען גייט זיך מיישב זיין און מ'נעמט אן עצה, וואס איז למעשה געשען? נאך מענטשן האבן געהערט וועגן דער פראבלעם, און נאך מענטשן האבן געהערט פונעם לעזונג. ס'איז גאר מעגליך אז אזנים לכותל, אז ס'איז דא א שפיאן, און ס'איז פאראן דא איינער וואס ווייסט דעם גאנצן ענין. דעריבער, ווען מען וויל טאן עפעס בסוד, איז די התייעצות זייער באגרענעצט - מ'לאזט נישט אריין אינעם שטיבל פון באשלוסן א מענטש וואס קען חלילה איבערגעבן פאר די שונאים די אדרעסן וואוהין צו שיקן די ראקעטן. און מאידך גיסא, אן רוב יועצים איז מען אין א פראבלעם: אויב די איינע עצה וועט דורכפאלן, וואס איז די אנדערע עצה? און וויאזוי קען זי דורכפאלן? דורך "הפר מחשבות באין סוד" - די מחשבות וועלן בטל ווערן אויב מ'וועט נישט היטן דעם סוד, ווייל דער שונא וועט זיך אנגרייטן. דעריבער דארף מען נאך אן עצה וואס זאל אונז באדינען אויב דער סוד וועט אנטפלעקט ווערן. און דאס איז אויך דער המשך פונעם קומענדיגן פסוק.
גּוֹלֶה־סּוֹד הוֹלֵךְ רָכִיל וּלְפֹתֶה שְׂפָתָיו לֹא תִתְעָרָב׃ (יט) - דער וואס אנטפלעקט א סוד גייט ארום רכילות'ן, און מיט איינעם וואס זיינע ליפן זענען לייכטזיניג זאלסטו זיך נישט מישן.
אין אן אנדער פלאץ האבן מיר געזען די פארקערטע זייט: "הולך רכיל מגלה סוד". זאגט דארט רבנו יונה - ווער ס'איז אן הולך רכיל, גיב אים נישט איבער קיין סודות; פארטרוי אים נישט מיט דיינע סודות, ווייל דער מענטש היט דאך נישט זיין צונג פון רכילות, און ממילא וועט ער אויך זיין מויל נישט היטן פון אויפדעקן דיינע סודות. און דא זאגט דער פסוק דאס פארקערטע: "גולה סוד הולך רכיל" - ווער ס'איז א גולה סוד, רעד נישט פאר אים וועגן יענעמ'ס חסרונות, אדער חסרונות פונעם גאנצן ציבור, אדער סיי וואס דו ווילסט נישט אז אנדערע זאלן וויסן.
און זאלסט נישט זאגן: טאקע דער מענטש איז א גולה סוד, אבער רכילות? עס שטייט דאך "לא תלך רכיל בעמיך", און ער וועט זיך זיכער היטן פון א מפורש'ן איסור. ס'איז טאקע אמת אז זיין צונג איז לייכט, ס'איז אמת אז ס'איז אים שווער צו היטן סודות - ווייל אין גילוי סוד זעט ער נישט קיין עבירה, און ס'איז נישט פאראן אין דער תורה א מפורש'ער איסור "לא תגלה סוד" - אבער אויף רכילות איז ער נישט חשוד ביי מיר. אויף דעם זאגט דער פסוק: נאר דיך נישט. ווער ס'איז א גולה סוד, איז אויך אן הולך רכיל. און דער טעם איז איינער: "אחרי אשר לא ימשול בנפשו מחשוף הסוד, לא ימשול ברוחו מלכת רכיל". דער מענטש קען נישט הערשן איבער זיין לשון, ער איז נישט בכח צו פארשליסן א סוד אינעווייניג - פארוואס זאלסטו טראכטן אז אויב דו וועסט אים דערציילן עפעס א פיקאנטע נייעס אויף יענעם וועט ער עס נישט פארציילן ווייטער? ער קען נישט איינהאלטן דאס מויל, און ממילא וועט עס אים שוין ארויספליקן. דעריבער, איינער וואס דו זעסט אז ער אנטפלעקט שטענדיג סודות - זאלסטו וויסן אז ער איז אויך עלול צו גיין רכילות'ן, און צוליב דעם דערצייל אים גארנישט.
"פותה שפתיו" - א מענטש וואס איז א פתי, און זאלסט זיך נישט מישן און נישט האבן קיין שותפות מיט אים. ווער איז דער פתי? עס זענען דא מענטשן ביי וועמען דאס מויל לויפט פיל שנעלער פונעם שכל, און ליידער פילע פירן זיך אזוי. דער שכל ארבעט מיט א מהירות פון איין גיגאהערץ פראצעסאר, און די ליפן מיט אכט גיגאהערץ. מען פרעגט אים א שאלה, און ער ענטפערט שוין פיר תירוצים, ער אנאליזירט און פירט אויס - נאך איידער ער האט בכלל פארשטאנען וואס מ'האט אים געפרעגט. דאס מויל דארף רעדן נאר נאכדעם וואס דער שכל האט גוט איבערגעטראכט און אפגעוואויגן. אזא מענטש, א "פותה בשפתיו", איז נישט מדקדק אין זיינע רייד, ער טראכט נישט פריער דורך כדי אויסצולייטערן די אפפאל, און זיינע ווערטער זענען נישט געלייטערט פון די סיגים; זיין צונג איז הפקר פאר אלעס וואס קומט אים נאר אויפן געדאנק. אזא מענטש וועט מסוגל זיין אויסצוזאגן דיין סוד און אנטפלעקן זאכן וואס דו האסט אים פארטרויט אין געהיים - דעריבער זאלסטו זיכער זיך נישט מישן מיט אים, דאס הייסט נישט מאכן מיט אים קיין שותפות אים איבערצוגעבן קיין זאכן, וויבאלד ער רעדט אן קיין מחשבה.
דער הגאון מווילנא און דער מלבי"ם גייען דא מער ווייניגער אינעם זעלבן מהלך. זאגט דער מלבי"ם: נאכדעם וואס דער עיקר - ווי מיר האבן געזען אין די פריערדיגע פסוקים - איז די עצה, אז ווען מען שטייט פאר א ספק איז דער עיקר צו געפינען די ריכטיגע עצה וויאזוי אויסצופירן די פאסיגע פעולה, קומט דער פסוק און זאגט: זאלסט וויסן, די עצה, אפילו די בעסטע פון די בעסטע, וועט פארדארבן ווערן דורך גילוי הסוד. מיר האבן א געוואלדיגע עצה, א הערליכן פלאן - און וואס וועט עס חרוב מאכן? אז דו וועסט איבערגעבן דעם סוד ווייטער. למשל: ס'איז דא א מלחמה, און מ'האט געגעבן אן עצה וויאזוי אטאקירן - אלעס וועט גיין לטמיון אויב עמיצער וועט וויסן וואס אונזער פלאן איז.
די שיירת הל"ה, ווי באקאנט, איז אינגאנצן אומגעקומען. און דאס איז געווען צוליב דעם רחמנות פון איין 'יפה־נפש' פון דער שיירה: ווען אן אראבישער פאסטוך האט זיי באמערקט, האט מען אים געוואלט הרג'ענען, אבער יענער מענטש האט געזאגט - וואס עפעס, ער האט דאך נישט געשעדיגט און גארנישט געטאן, פארוואס אים הרג'ענען? יענער פאסטוך איז ווייטער געגאנגען פאשען די שאף, און ווי נאר זיי זענען פאריבער - איז ער גלייך געלאפן צום דארף און דערציילט, מען האט זיי געמאכט א מארב און יעדן אויסגעשאכטן. זעקס און דרייסיג פון די בחורי ישראל זענען אומגעקומען, השם יצילנו, און עס זענען אדורך יארן ביז מען האט געברענגט די גופים לקבורה. און אפילו ווען מען האט זיי געברענגט לקבר ישראל, האט ר' אריה לעווין געדארפט מאכן דעם גורל הגר"א כדי צו דערקענען יעדן איינעם - ווער ער איז, וואס איז זיין נאמען, און וואו אים צו באגראבן. א ציטערדיגע מעשה: ביים שיין פון ליכט, אין א בית הכנסת אין ירושלים, און בלויז אויף זיין ווארט האט מען באוויזן צו דערקענען די נעמען. די גאנצע מעשה ווערט געברענגט אינעם ספר "איש צדיק היה" פון שמחה רז.
מען קען לערנען פון דעם עטליכע זאכן. איינס: אל תהי צדיק הרבה, און כל המרחם על האכזרים סופו מתאכזר על הרחמנים. אבער דער נקודה צו אונזער ענין איז אן אנדערע: וויסן זאלסטו, עס קען ביי דיר זיין דער שענסטער פלאן - אויב מען כאפט עס אויף, איז עס גארנישט ווערט. מען האט אנטפלעקט דיין סוד, זענען אלע פלענער בטל. פונקט ווי אין א שחמט שפיל: אויב דיינע טריט זענען אפן פאר דיין קעגנער, איז פארטיג - דו ווייסט שוין פון פאראויס אז דער מאט איז קעגן דיר. אבער אויב באהאלטסטו קארטן אונטערן ערמל און ביסט בכח צו איבערראשן - וועסטו איבערראשן און אויך געווינען. דערפאר איז די טייערסטע זאך אין א קאמף צווישן צוויי לענדער א שפיאן (א חפרפרת). לענדער לייגן אריין מיליאנען אין שפיאנען - איינער פון אונזער זייט זאל זיצן אינעם גענעראל־שטאב, אינעם פענטאגאן, אינעם הויפט ארט וואו מען נעמט די באשלוסן, און איבערגעבן באריכטן - ווייל איין אזא מענטש שפארט איין הוצאות פון ביליאנען, פון מלחמות און פון וואס נישט. קומט אויס אז דער וואס אנטפלעקט דעם סוד קאליעט די גאנצע עצה וואס מען האט פלאנירט, און דערפאר דארף מען זיך היטן פון די וואס זענען געוואוינט צו אנטפלעקן סודות.
זאגט דער מלבי"ם, דריי זענען זיי. דער ערשטער: איינער וואס פון זיין טבע אנטפלעקט ער א סוד. עס איז דא א מענטש וואס איז נישט בכח צו שווייגן; האסט אים עפעס דערציילט - און עס איז שוין אינדרויסן. ס'איז נישט פאראן אזא זאך אז דו דערציילסט עפעס און עס בלייבט אויפן פלאץ. און יעדער איינער לייגט צו פון זיך "אבער פארצייל נישט ווייטער", און פארציילט פאר איינעם, און יענער פארן צווייטן, און דער צווייטער פארן דריטן - ביז איינער האט אמאל געזאגט: דו ווילסט פרסום? דערצייל עס פאר איינעם וואס היט נישט קיין סוד, און דו האסט אומזיסטע רעקלאמע - פון דארט און ווייטער גייט עס שוין אויטאמאטיש.
און אין דעם שייכות דארף מען וויסן: ביי דער פרוי איז דער טבע אויך א גרויסע מעלה. עס איז איר שווער צו באהאלטן א זאך פון איר מאן, און זי מוז אלעמאל דערציילן - און דאס איז א מעלה. די פרויען באקלאגן זיך פונקט פארקערט: פון די מענער קען מען גארנישט הערן, נישט אז יענער האט איינגעלאדנט צו א בר מצוה, און נישט אז ער האט געטראפן יענעם און געזאגט אזוי און אזוי; "איך דארף עס הערן פון דער שכינה". דאס הייסט, ביי די מענער איז אמאל דער מצב צו עקסטרעם אויף דער צווייטער זייט. און מער פון דעם, חוה הייסט חוה - ווייל זי האט ליב צו פארציילן איבערלעבענישן (חוויות); גיט אכטונג, אפילו ווען זי טוט עפעס באשרייבט זי דעם גאנצן סדר: יעצט נעם איך דאס קינד אהין, דערנאך ברענג איך אים, און דערנאך גיי איך אהין. און דאס איז א גרויסע מעלה וואס דער הקדוש ברוך הוא האט איינגעפלאנצט אין איר. האט איינער אמאל געזאגט: א מזל אז קינדער וואקסן אויף ביי דער פרוי, ווייל ווען זיי וואלטן אויפגעוואקסן ביי אונז וואלטן זיי ארויסגעקומען נפשי'דיג געשעדיגט. די פרוי הייבט אויף דאס קינד און שמועסט מיט אים - קום חמודי, ביסט זיכער הונגעריג, יעצט וועט מאמע דיר מאכן, יעצט צעקלאפט מאמע פאר דיר א קארטאפל - און דאס איין־יעריג קינד פארשטייט גארנישט, אבער דאס איז זיין אנזאפונג, דאס איז זיין אויפמערקזאמקייט, און מיט דעם וואקסט ער און אנטוויקלט זיך. א מאן איז בכח זיך צו פארטיפן אין איין זאך און פארגעסן פון אלעס ארום; א פרוי, ווידער, ווערט לייכט פארדרייט צו אנדערע זאכן - און דאס איז אויך א גרויסע מעלה פאר חינוך הבנים. זי רעדט אויפן טעלעפאן און קאכט, רעדט אויפן טעלעפאן און טוישט א טיטול, רעדט אויפן טעלעפאן און ראמט אויף דאס הויז און ענטפערט פארן קינד. א מאן קען נישט קייען שפייעכץ־גומע און ליינען א צייטונג אויף איינמאל; צוויי זאכן צוזאמען גייט נישט ביי אים. מכל מקום, דאס איז וואס דער פסוק זאגט: עס זענען דא מענטשן וואס פון זייער טבע אנטפלעקן זיי א סוד, היט זיך פון זיי. דו ווילסט היטן א זאך וואס קיינער זאל נישט וויסן? פארצייל עס אפילו נישט אין שטוב. און דערפאר, ווען מען וויל אן עצה - דארף מען קודם כל פעסטשטעלן אז עס זענען נישטא קיין מענטשן אין דער סביבה וואס וועלן עס אויסזאגן, ווייל אויב מען וועט עס אויסזאגן וועט אלעס קאליע ווערן.
דער צווייטער: א הולך רכיל. א מענטש וואס זיין וועג איז צו רכיל'ן - "האסט געזען וואס ער האט געטאן?", "האסט געהערט אז מען האט אים אפגעשטעלט די בויעריי?", "עס איז דארט געווען פאליציי און א גאנצער שטורעם" - ער האט שטענדיג ליב חידושים און נייעס, שטענדיג וואס הערט זיך מיט יענעם און מיט דעם. אזא מענטש, מען דערציילט אים א זאך און ער פירט עס גלייך ווייטער אן כאפן, אן טראכטן צוויי מאל. און שפעטער טוט עס אים באמת באנג: "איך האב נישט געוואלט". קען זיין אז ער האט טאקע נישט געמיינט צו שעדיגן - אבער דו, וואס ווייסט אז דאס איז זיין וועג און אז ער איז תמימות'דיג דערמיט, פאר וואס גייסטו אים דערציילן? מיט די אלע זאלסטו זיך נישט מישן.
דער הגר"א, ווי דערמאנט, ערקלערט אויפן זעלבן וועג, נאר אז "פותה שפתיו" טייטשט ער נישט א לשון פון פתי, נאר א לשון פון פיתוי: מיש דיך אויך נישט מיט דעם וואס רעדט איין מיט זיינע ליפן. דער וואס פארלאקט מיט זיינע ליפן וועט דיך אויך פארפירן, אז דו זאלסט אים דערציילן וואס איז דא געווען און וואס איז דארט געווען, וויאזוי איר האט געטאן און וויאזוי עס איז צוגעגאנגען - ער רעדט דיך איין מיט זיינע ליפן אויסצוזאגן דיין סוד, און דערנאך גייט ער און דערציילט עס ווייטער. נישט כדי צו נוצן די אינפארמאציע, נאר צוליב פערזענליכע נייגער: "און וואס איז געווען? און וואס האט איר געטאן? און וואס האט ער געזאגט? און וואס האסטו אים געענטפערט?" - ער שלעפט דיך ביים צינגל, נאך אביסל און נאך אביסל, ביז ער נעמט פון דיר ארויס די גאנצע אינפארמאציע. און אז ער האט שוין פרישע נייעס, גייט ער און פארקויפט זיין סחורה. ער מוז זיין "אין די ענינים", ער מוז אז יעדער זאל וויסן אז אויב עס פאסירט עפעס - איז ער די צענטראלע פון נייעס; פארבינדן צו אלע בליץ־מעלדונגען, און ווייסט שטענדיג דער ערשטער ווער עס איז געשטארבן, ווער עס לעבט און ווער עס גוסס'ט.
עס איז געווען איינער אזוינער, אז ווען הרב עובדיה יוסף איז געלעגן אויפן ערש דווי, האט ער אנגעקלונגען צום כולל פון זיין טאטן און שוין געמאלדן אז ער איז נסתלק געווארן - ווייל איינער האט אים איבערגעגעבן אן אינערליכע מעלדונג אזוי. מענטשן האבן שוין געריסן קריעה - און ערשט ארום צוויי שעה שפעטער איז ער נפטר געווארן. עס איז געווען א קריטישער מצב, איינער האט געזען א באוועגונג, האט געמאכט אייגענע מסקנות און געשיקט מעלדונגען פאר יעדן, און יענער האט שוין געאיילט צו מעלדן. א נעבעך, ער האט נישט געהאט קיין שלעכטע כוונה - אבער מען זעט אז עס זענען דא מענטשן וואס זייער גאנצער ווילן איז צו זיין אינפארמירט און איבערגעבן ווייטער, און דאס איז א שלעכטע מדה. דערפאר זאגט דער פסוק: פון אזעלכע מענטשן היט זייער דיינע סודות, ווייל דורך זיי וועלן זיך די סודות אנטפלעקן, און דורך דעם וועט בטל ווערן די עצה וואס דו האסט אויסגעטראכט.
מְקַלֵּל אָבִיו וְאִמּוֹ יִדְעַךְ נֵרוֹ בֶּאֱשׁוּן חֹשֶׁךְ׃ (כ) - דער וואס שעלט זיין פאטער און זיין מוטער, זיין ליכט וועט פארלאשן ווערן אין דער טיפסטער פינצטערניש.
רש"י טייטשט "באישון חושך" - ווען די פינצטערניש ווערט טיף און שווארץ, דאס הייסט ווען די רעה קומט וועט פארלאשן ווערן זיין ליכט. דער אבן עזרא טייטשט אז "נרו" איז מרמז אויף זיין נשמה, און לויט דעם איז "ידעך נרו" דער פארקערטער פון "יאיר נרו": ווען מען וויל בענטשן א מענטש מיט אריכות ימים, מיט ברכה און הצלחה, זאגט מען "נרו יאיר", און ווען ס'איז חס ושלום פארקערט - "נרו ידעך". און "ידעך" איז קעגן "מות יומת" - דער וואס שעלט זיין פאטער און זיין מוטער, איז זיין נשמה בבחינת פארלאשן, דהיינו מות יומת.
רבינו יונה ברענגט דעם פסוק "כי נר מצוה ותורה אור". די מצוה באשיצט דעם מענטש פון צרות און פון שלעכטע פגעים, און דאס איז די בחינה פון א ליכט: א מענטש גייט אין חושך און זעט גארנישט - ווי מ'זאגט, ער זעט נישט קיין טריט פאראויס - און ער דארף א קוואל פון ליכטיגקייט כדי ניצול צו ווערן פון גרובן, פאל-גריבער און מכשולים. דאס דאזיגע ליכט איז די מצוה, וואס באשיצט אים פון די היזקות וואס קענען קומען אויף אים. נאר חז"ל זאגן: עבירה מכבה מצוה, ואין עבירה מכבה תורה - אן עבירה לעשט אויס א מצוה, אבער קיין עבירה לעשט נישט אויס קיין תורה. א מענטש וואס האט געטאן מצוות און דערנאך געטאן עבירות - לעשן די עבירות אויס די מצוה.
און מען דארף זיך היטן פון א טעות: עס שטייט נישט אז די עבירה מבטל'ט די מצוה אדער מעקט זי אפ. ווען ס'איז ווען אזוי, אוי וויי צו אונז - מיר האבן געטאן א מצוה, דערנאך אן עבירה, און די מצוה איז פארמעקט געווארן. נאר די מצוה עקזיסטירט ווייטער, זי איז בלויז פארלאשן געווארן: דאס ליכט איז דא, נאר עס שיינט נישט. און מאי נפקא מינה? אז מארגן וועט מען טון תשובה, וועט די עבירה בטל ווערן, און ממילא לעשט זי שוין מער נישט אויס די מצוה - און די מצוה קערט זיך צוריק צו שיינען. ווען די מצוה וואלט פארמעקט געווארן, וואס וואלט דען געהאלפן די תשובה?
און לויט דעם, א מענטש וואס באגייט די עבירה פון "מקלל אביו ואמו", וואס ער איז נישט מקיים די מצוה פון כיבוד אב ואם און אדרבה - ער טשעפעט און פוגע אין זיינע עלטערן, זאלסטו וויסן אז אפילו אויב ער האט א זכות וואס ער האט אמאל מכבד געווען זיינע עלטערן און זיך געפירט צו זיי ביי פארשידענע געלעגנהייטן מיט דרך ארץ און כבוד, וועט אים גארנישט העלפן. און פארוואס? "ידעך נרו" - דאס ליכט וואס דו האסט דעמאלט אנגעצינדן, ווען דו האסט מכבד געווען דיינע עלטערן, וועט יעצט פארלאשן ווערן דורך דער דאזיגער עבירה. ווייל אויב די דאזיגע עבירה האט א כח אויסצולעשן אנדערע מצוות, איז דאך זיכער אז זי האט א כח אויסצולעשן די מצוה וואס איז איר אייגענער ענין - כיבוד אב ואם.
און אויף דעם זאגן חז"ל: עס איז דא איינער וואס גיט זיין פאטער צו עסן פסיוני און פארטרייבט אים פון דער וועלט. וואס באדייט דאס? א מענטש איז שטארק מכבד זיין פאטער און ברענגט אים פסיוני - א גאר טייער און געשמאק פויגל-פלייש - און פונדעסטוועגן פארטרייבט ער אים פון דער וועלט, און קריגט גיהנום. און פארוואס? ווייל די גאנצע שאלה איז ווי אזוי ער גיט עס אים דערלאנגט: "שטיי אויף אלטער, עס, דא האב איך דיר געברענגט עסן, שטיי אויף און נעם עפעס צו עסן" - מיט זלזול. אזוי רעדט מען צו א פאטער? ער גיט אים צו עסן פסיוני, אבער ער פארטרייבט אים פון עולם הבא. און מען קען זאגן בדרך רמז אז "פסיוני" איז מרמז: ווען גיט ער אים צו עסן? ווען זיין טאטע איז שוין א פענסיאנער - און דעמאלט ערלויבט ער זיך צו רעדן צו אים מיט ביטול, ווי צו עמיצער וואס איז שוין אפגעטאן פון דער וועלט.
זאגט רבינו יונה: "ידעך נרו באישון חושך" - ער איז ענליך צו א מענטש וואס נעמט א ליכט און קומט אן אין "אישון חושך", דאס הייסט אין א גרויסער פינצטערניש, און דאס ליכט ברענגט אים נישט קיין תועלת. אזוי אויך דער וואס באגייט זלזול אין זיין פאטער און פירט זיך אויף צו אים אויף אזא שטייגער - ברענגט דערמיט אז זיין ליכט זאל פארלאשן ווערן, און דער זכות פון דער מצוה וועט נישט שיינען פאר אים אין דער אויבערשטער וועלט.
דער ווילנער גאון ערקלערט: "מקלל אביו" - זיין פאטער איז דער וואס לערנט אים תורה, ווי עס שטייט "ולמדתם אותם את בניכם" און "ושננתם לבניך", און אויך להלכה ליגט דער חיוב פון לערנען תורה אויפן פאטער און נישט אויף דער מוטער. די מוטער ווידעראום איז די וואס פירט דעם זון צו קיום המצוות און צו גיין אין א גראדן וועג. דאס איז בבחינת אור און דאס איז בבחינת נר: וואס דער פאטער לערנט איז תורה - "ותורה אור", און וואס די מוטער לערנט איז "נר מצוה", און א נר איז שוואכער ווי אן אור. דערפאר מכבה עבירה מצוה - ווארום א ליכט קען מען אויסבלאזן מיט איין בלאז; אבער דאס ליכט פון דער זון קען מען נישט אויסלעשן, און דערפאר אין עבירה מכבה תורה, ווייל די תורה איז בבחינת אור.
און דער גר"א פירט אויס: ווען א מענטש געפינט זיך אין א פינצטערן ארט, אויב ער האט אפילו נאר א ליכט - האט דאס א גרויסן תועלת, און עס שיינט אים אפילו אין חושך. און לויט דעם וואלט מען געקענט זאגן: "מקלל אביו" - ער האט טאקע נישט קיין ליכטיגקייט (אור), אבער כאטש זיין מוטער איז ער מכבד, און דעמאלט האט ער א נר, און מיט א נר קען מען זיך נאך עפעס אן עצה געבן. דעריבער זאגט דער פסוק אז דער דאזיגער מענטש שילט נישט בלויז זיין פאטער, נאר ער איז אויך מבזה זיין מוטער - און אויב ער האט נישט קיין תורה, וואס איז בחינת אור, און נישט קיין מצוה, וואס איז זיין מוטער, בחינת נר - "ידעך נרו", וועט ער בלייבן אין חושך און אפילה.
און אזוי איז אויך אין דער תורה אליין, זאגט דער גר"א, וואס זיין וועג איז צו פירן די נמשלים צו דער תורה: "מקלל אביו" - ער איז מבזה די תורה, "ואמו" - ער איז מבזה די מצוות, און דערפאר "ידעך נרו באישון חושך". און דארט אין עולם האמת קען מען זען באשרייבונגען - ווי עס ווערט געברענגט אין "משנת הגלגולים" - פון דיבוקים וכדומה, וואס שילדערן די יסורים אין דער אויבערשטער רוחניות'דיגער מציאות, און פילע פון זיי באשרייבן א מציאות פון חושך: מען גייט אין גיא צלמות, אין א פינצטערן פלאץ, "תשת חושך ויהי לילה בו תרמוש כל חיתו יער" - א רמז צו די כוחות הדין, צו די כוחות פון די קליפות און די סטרא אחרא וואס דער מענטש האט זיך צוגעקלעבט צו זיי ביי זיין לעבן אין דעם ענדלאזן נאכלאף נאך די תאוות פון עולם הזה, און דארט ווערט ער איבערגעגעבן אין זייערע הענט אין דער מציאות פונעם עולם העליון. דאס הייסט: דער וואס איז מבזה די תורה און די מצוות, דורך דעם וועט פארלאשן ווערן זיין ליכט אין אישון חושך, און ער וועט נישט האבן קיין שום בחינה פון א ליכט און קיין קיום צום לעבן פון עולם הבא.
דער מצודת דוד טייטשט: "ידעך נרו באישון חושך" - עס וועט פארלאשן ווערן זיין נשמה אין דער שווארצקייט פונעם חושך. ווען דער יום הגמול וועט קומען, לייכט די נשמה פונעם צדיק, און וויבאלד די נשמה ווערט צוגעגליכן צו א ליכט - "נר ה' נשמת אדם" - ווערט אויך דער שכר צוגעגליכן צו א ליכט: דער מענטש לייכט. און מיט וואס קומט דער שכר צום אויסדרוק? מיט אור.
לאמיר דאס מסביר זיין אביסל מער לעומק. אין די ספרי המקובלים זעט מען דאס זייער אסאך: ווען זיי רעדן וועגן השפעה פון איין ספירה צום צווייטן, וועגן דער ירידה פונעם שפע, רעדן זיי מיט א לשון פון אור - "דיקנא מאיר למטה" און דאס גלייכן, אזוי ווי מיר זאגן ביי תשליך, "מהאור העליון המאיר". און לכאורה, וואספארא אור איז דען פאראן אויבן? אור איז דאך א גשמיות'דיגע זאך - און ווי אזוי ווייסט מען אז עס איז גשמי? ווייל מען קען עס מעסטן; מען מעסט ליכט מיט פאטאנען, און מען קען וויסן וויפיל איינהייטן פון אור עס זענען דא. נאר אוודאי איז דארט נישט פאראן קיין אור כפשוטו, און ווער עס שטעלט זיך פאר דארט א ליכטיקייט זינדיגט חס ושלום מיט הגשמה, אזוי ווי רבי חיים ויטאל שרייבט אין דער אזהרה פארן לערנען קבלה. נאר וואס דען? אור איז דער מערסט רוחניות'דיגער מושג וואס דער מענטש איז ביכולת צו פארשטיין; עס איז נישטא קיין מער רוחניות'דיגער באגריף וואס מיר קענען דערקענען. מער פון דעם ווערט ביי אונז בכלל נישט אויפגעכאפט. דעריבער רעדט מען צו אונז מיטן מושג פון אור. און דאס איז פארוואס דער מצודת דוד האט גענוצט דעם משל פון אור, אז דער אור קומט צו סימבאליזירן דעם שכר פונעם צדיק וועמענס נשמה לייכט אין עולם האמת - און דעריבער, ווען מען קומט אויסדרוקן אן עונש, זאגט מען "ידעך נרו", דער פונקטליכער היפך פונעם לייכטנדיגן אור וואס איז די בחינה פונעם העכסטן רוחניות'דיגן שכר.
די צוויי פסוקים וואס מיר האבן געלערנט שטעלן זיך צוזאם צו איין מהלך. די עצה איז דער עיקר, אבער די בעסטע עצה צעגייט אין דער מינוט וואס דער סוד גייט ארויס - און דעריבער דארף מען זיך היטן פון דריי: ווער עס איז אין זיין טבע א גולה סוד, דער הולך רכיל, און דער פותה בשפתיו, צי ער איז א פתי וואס זיין מויל לויפט שנעלער פון זיין שכל, צי ער פארפירט אנדערע מיט זיין לשון ארויסצוקריגן פון זיי זייערע סודות. ווער עס באהערשט זיך נישט צו היטן א סוד, באהערשט זיך נישט אפצושטיין פון רכילות. און אינעם פסוק דערנאך האבן מיר געלערנט וועגן דעם מקלל אביו ואמו: "נר מצוה ותורה אור", און אן עבירה לעשט אויס א מצוה - אבער זי מעקט זי נישט אויס, און דורך תשובה שיינט זי צוריק. א מענטש וואס טוט וויי זיינע עלטערן לעשט אויס מיט די אייגענע הענט אפילו די זכות פונעם כיבוד וואס ער האט געטאן בעפאר, און אפילו אויב ער גיט זיין פאטער צו עסן פסיוני - אויב ער טוט דאס מיט זלזול, טורדו מן העולם. און לעומת זה שטייט דער צדיק, וועמענס נשמה לייכט אין עולם האמת מיט אן אור וואס איז דער מערסט דערהויבענער רוחניות'דיגער מושג וואס מיר זענען ביכולת צו באגרייפן.