אין קאפיטל כ' פון משלי, צווישן א רייע פסוקים וואס באשעפטיקן זיך מיט דער הנהגה פונעם מענטש און מיט חכמת החיים, קומט איין פסוק וואס איז כולו א גאנצע תורה אין הלכות קבלת החלטות: "מחשבות בעצה תכון ובתחבולות עשה מלחמה". דער פסוק טיילט אפ צווישן צוויי סארטן הנהגות: די געווענלעכע הנהגה פונעם לעבן, וואו מען דארף טראכטן פילע מחשבות און אנקומען צו איין געבויטער עצה, קעגנאיבער א מלחמה, וואו איין עצה איז נישט גענוג און מען דארף האבן תחבולות. מיר וועלן גיין אין די דרכים פונעם מלבי"ם, רבנו יונה און דעם ווילנער גאון, און זען וויפיל עס ווענדט זיך אין דעם פסוק.
מַחֲשָׁבוֹת בְּעֵצָה תִכּוֹן וּבְתַחְבֻּלוֹת עֲשֵׂה מִלְחָמָה׃ (משלי כ, יח) - מחשבות ווערן פעסטגעשטעלט דורך אן עצה, און מיט תחבולות זאלסטו פירן א מלחמה.
דאס ערשטע וואס מען לערנט פון דא: עס איז וויכטיג זיך צו באראטן מיט אן אנדערן מענטש. דו קענסט זיין דער קלוגסטער מענטש, דער גרעסטער מבין, און דאך איז דא א זאך וואס ער האט געטראכט און דו נישט. הקדוש ברוך הוא האט געגעבן דעם רעיון דורך יענעם צינור. און ווי די לשון איז: "כי לפעמים השגת שכל האדם קצרה, ישגה ונעלם דבר ממנו, ומה שהוא שגה בו, אחרים יעזרו לו".
עס איז געווען א מעשה מיט א מענטש וואס איז געפארן אינעם ווינטער, ביינאכט אין רעגן, און ער האט געהאט א פלאכן ראד. ער האט אראפגענומען דעם ראד, געלייגט די שרויפן אינעם דעקל פונעם ראד און אנגעהויבן אים צו טוישן. פלוצים איז פארבייגעפארן אן אויטא מיט א שנעלkeyט און האט אוועקגעבלאזן אלע שרויפן. ער איז דארט געשטאנען אובד עצות. לעבן דעם ארט איז געווען א מוסד פאר חולי נפש, און איינער פון די איינוואוינער דארט איז פארבייגעגאנגען, געזען אז יענער איז צערודערט, און געפרעגט וואס איז געשען. דער מענטש האט אים ערקלערט זיין פראבלעם. זאגט ער אים: וואס איז די פראבלעם? נעם פון יעדן ראד איין שרויף און לייג עס אריין אין דעם ראד. א ראד מיט דריי שרויפן פאלט נישט איין - פאר ווייטער און דערנאך וועסטו עס פארפולקאמען. האט דער מענטש געזאגט: אויף דעם האב איך נישט געטראכט! מען דארף האבן איינעם פון א בית משוגעים מיר צו זאגן אזא זאך. און דער נמשל איז: עס איז נישטא קיין שום הכרח אז דו זאלסט טראכטן פון אלע מעגלעכע צדדים. וויפיל מאל מאכט זיך אז אונזער קינד זאגט אונז א זאך וואס מיר האבן נישט געטראכט, און מיר געבן אים רעכט: ריכטיג, דאס איז א גוטער געדאנק, מיר וועלן טאקע אזוי טון.
נאך מער פון דעם: פונקט דער וואס טראכט אסאך איבער א געוויסער זאך, ווערט פארפיקסירט אין די זעלבע מחשבות. ער פרעגט זיך: וואס טוט מען - א', ב' אדער ג'? און הייבט אן צו פארשן צווישן די דריי. קומט א מענטש פון אינדרויסן און זאגט אים: עס איז דאך דא א גאנצער ד'! און וואס עס האט אויסגעזען ווי א פארשלאסענער וועג ווערט גלייך געלייזט. דאס איז וואס מען רופט היינט "ארויסגיין פון דער קעסטל". עס איז שווער פאר אונז, ווייל מען האט זיך צוגעוואוינט צו טראכטן אויף איין באשטימטן אופן, און מען קומט אן צו א קיבעון מחשבתי.
נאס"א האט אריינגעלייגט לאנגע חדשים צו ערפינדן א פעדער מיט וואס מען זאל קענען שרייבן אין א צושטאנד פון אן אומגעוויכטיקייט, אז דער טינט זאל נישט אויסרינען; מען האט אנטוויקלט א פעדער מיט א באזונדערן קפיץ און נאך. ווען זיי האבן באגעגנט די רוסישע קאסמאנאווטן האבן זיי זיי געפרעגט: וויאזוי האט איר געלייזט די פראבלעם? איר ווייסט דען וויפיל מיר האבן אינוועסטירט אין פארשונגען? האבן זיי געענטפערט: פאר אונז האט מען געגעבן בלייערס... גיי ארויס פון דער קעסטל! דו פרובירסט צו טראכטן וואספארא פעדער צו מאכן און וויאזוי - און ווער זאגט אז עס מוז זיין א פעדער? נעם א בלייער און דו האסט שוין געלייזט די פראבלעם.
און וויסט אז אזוי איז אויך אין תורה. אלע יענע גדולי ישראל וואס זענען געווען געוואלדיגע מחדשים, ווי דער דרך פון רבי חיים מבריסק, איז שטענדיג דער סגנון געווען: יעדער טראכט אין איין ריכטונג, און פלוצים קומט ער צו און נעמט ארום די סוגיא פון א גאנץ אנדערן קוק-ווינקל, א חילוק אדער א רעיון וואס קיינער האט נישט געטראכט דערפון. נישט צו טראכטן אויף א פארגליווערטן אופן, אויפן איינגעפירטן וועג וואס יעדער איז צוגעוואוינט, נאר צו וויסן אז עס איז פארהאן א מעגלעכקייט צו טראכטן אויך אויף אן אנדערן אופן. און דערפאר: "מחשבות בעצה תכון" - דו ביסט צוגעוואוינט צו איין ליניע, און א צווייטער מענטש וועט דיר געבן אן אנדערן געדאנקענגאנג.
רבנו יונה לייגט צו נאך א טעם. אמאל האט א מענטש א נטיית הלב, און די נטייה פארבלענדט אים. ער וויל קויפן א געוויסן אויטא; קומט א מבין און זאגט אים: עס לוינט זיך נישט. אבער ער וויל דאס זייער שטארק, ווייל דער אויסערלעכער בליק געפעלט אים. זאגט אים דער מבין: דער בלעך - פאר עטליכע טויזנט שקל מאכסטו א נייעם קאליר; אבער אויב דער מאטאר איז געגאנגען, און דער שאסי איז פארטיג, און די לער, און וואס נאך דארף מען אלץ פארריכטן - קענסטו אנקומען צו צענדליגער טויזנטער! פארגאף דיך נישט אויפן אויסערלעכן בלעך, דאס איז בלויז א חיצוclientות'דיגע זאך. נאר וואס דען, דער מענטש איז שוין פארשפארט דערויף, ער האט שוין אפגעמאכט ביי זיך אין הארצן.
איך האב געקענט א מענטש וואס האט געהאלטן ביים קויפן א דירה אינמיטן דנגור אין פרדס כץ, א פערטע שטאק אן קיין ליפט, זיבעציג מעטער, און זי האט אויסגעפעלט א רענאוואציע פון גרונט אויס, און דער פרייז איז נישט געווען ביליג. און ער איז געווען א מענטש וואס האט ערשט נעכטן חתונה געהאט; זיין ווייב מיט איין קינד און צוויי וועט דארפן ארויפקריכן פיר שטאק, און וואוינען אין אזא סביבה וואס ווען זי גייט ארויס פון שטוב דארף זי מורא האבן. האב איך אים געזאגט: א שאד אויף דיין געלט. די סביבה איז זייער שלעכט, דיין קינד וועט נישט קענען אראפגיין שפילן רואיג, אין דריי ביז פיר יאר ארום וועסטו נישט זיין רואיג. איך האב אים געברענגט ביישפילן, איך האב גערעדט מיט א מעקלער וואס האט געזאגט אז ס'זענען פאראן פיל בעסערע זאכן - און גארנישט האט נישט געהאלפן. דער מענטש האט אפגעקויפט די דירה. האב איך געזאגט: ס'זענען פאראן מענטשן וואס ווילן זיך לערנען אויפ'ן שווערן וועג. אבער דאס איז וואס מיר זעען: א מענטש האט עפעס געזען, ס'האט אים אנגערירט צום הארצן - ער פארשפארט זיך.
דערפאר זאגט רבינו יונה: מחשבות זענען א גוטע זאך, אבער פיל מאל פון גרויס חשק צום מעשה פארמאכט ער די אויגן פון זיין שכל, און דערפאר זאל ער זיך מייעץ זיין מיט אנדערע און זיי וועלן אים זאגן דעם אמת. גיי און רעד מיט מעקלערס, מיט מענטשן וואס פארשטייען: לוינט זיך די דאזיגע דירה? לוינט זיך וואס מ'טראגט דא אן? ביסטו עס ממליץ? איך פארשטיי נישט - אבער איך וועל גיין פרעגן דעם וואס פארשטייט.
ווען ס'קומט צו א מלחמה, איז נישט גענוג בלויז מיט א מחשבה און מיט אן עצה; מ'דארף אויך א תחבולה. וואס איז א תחבולה? א משל צו שאך. ווער ווערט פאררעכנט פאר'ן גרעסטן מומחה אין שאך? נישט ווער דער מענטש איז, נאר וואס זיינע פעאיגקייטן זענען: דער וואס איז בכוח צו טראכטן מער שריט פאראויס. איך וועל טאן אזוי, ער וועט רעאגירן אזוי, איך וועל טאן אזוי און ער אזוי - שאַך, מַאט. אבער דאס איז נאך אלץ שמאל געטראכט, ווייל דער קעגנער אנטקעגן מיר טראכט דאך אויך. דעריבער: איך וועל טאן אזוי, און ער וועט מיינען אז איך האב כוונה צו טאן אזוי, און דערפאר וועט ער נישט ריקן דעם טורעם אהין נאר דעם אנדערן שטיקל, און דעמאלט ריק איך אזוי און מאך מאט. דער וואס טראכט איבער אלע מעגליכע זייטן - ער איז דער מומחה'דיגער שפילער.
אזוי פונקט איז "בתחבולות עשה מלחמה". ווען איך וועל טאן א פעולה, שיקן א ראקעט - וואס וועט זיין די רעאקציע? און ווען זיי וועלן רעאגירן אזוי, וואס האב איך צו ענטפערן? און אויב זיי וועלן דערנאך רעאגירן אזוי - האב איך שוין נישט מיט וואס צו ענטפערן, איך האב שוין גארנישט וואס צו טאן. איז דען כדאי אריינצוגיין אין דעם שריט? ס'וועט נישט זיין קלוג, איך פארלייג זיך נישט מיט דעם. דאס איז די חכמה אין א מלחמה, דאס זענען די תחבולות: צו וויסן פאראויסצופילן און זען דאס געבוירענע, וואס די מעשים וואס איך טו קענען גורם זיין לויט אלע מעגליכקייטן, און דורך דעם וועט ער זיך פארקלוגן צו פירן א מלחמה וואס ער וועט אויך מנצח זיין אין איר.
דער גאון מווילנא פארבינדט דאס מיט'ן פסוק "ברוב יועצים תקום". מחשבה איז דאס וואס דער מענטש באראט זיך מיט די חכמי היועצים, און די מחשבה פונעם מענטש וועט צושטאנד קומען דורך רוב יועצים, ווען ס'איז פאראן פיל וואס גיבן אים עצות. אבער אין א מלחמה, זאגט דער גר"א, העלפט נישט קיין עצה - מ'דארף א תחבולה. און דער גר"א לויט זיין שטייגער נעמט די זאכן צו תורה ומצוות: אין עבודת הבורא, ווי אזוי צו גיין אין דרך השם, דארף מען זיך באראטן מיט חכמים און מיט צדיקים - די וואס גייען שוין פון לאנג אין דרך השם, די בעלי נסיון, די וואס האבן זיך נישט געשטרויכלט אינעם שטרויכל-שטיין פונעם יצר הרע.
און דער משל דערויף איז דער "גן המבוכה" וואס דער רמח"ל רעדט דערוועגן אין מסילת ישרים. וואס איז דער גן המבוכה? וואס מיר רופן היינט א לאבירינט. אין יענע צייטן פלעגן די מלכים מאכן פאר זיך א לאבירינט אויפגעבויט אינגאנצן פון ביימער און קוסטעס, מיט וועגן און שטעגן, און א מענטש גייט אריין פון איין זייט און דארף וויסן ווי אזוי מ'גייט ארויס - אזוי ווי די לאבירינטן אין די צייטונגען. כדי אריינצוגיין אין פאלאץ דארפסטו דורכגיין דעם גן המבוכה, און פון דער צווייטער זייט קומט מען אן צום פאלאץ; אבער דו שטייסט אינדרויסן און ביסט פארבלאנדזשעט: רעכטס, לינקס, דו גייסט צוריק אויף דיינע טריט, און ס'דאכט זיך דיר אז דא ביסטו שוין געווען צוויי מאל, און דו ווייסט נישט וואס צו טאן. און דארט אויבן, אויפ'ן גאניק אין די הויכקייטן פונעם פאלאץ, שטייט א מענטש און זאגט דיר: ניין, גיי נישט רעכטס, נאר דווקא לינקס; יעצט גראד, יעצט רעכטס, און נאכאמאל רעכטס, און יעצט לינקס - און דו וועסט אנקומען. און פארוואס ווייסט ער? ווייל ער איז שוין דארט אנגעקומען, ער האט זיך שוין אויסגעלערנט דעם וועג, און אלס איינער מיט ערפארונג קען ער דיר געבן אן עצה. אזוי איז אין עבודת השם: א מענטש זאל נישט טאן קיין זאכן לויט ווי ער פארשטייט פון זיין אייגענעם שכל, נאר ער זאל זיך מייעץ זיין מיט חכמים וצדיקים.
א מענטש האט מיר דערציילט וועגן זיין שוואגער, וואס ביי א געוויסן שלב איז ער געווארן א בעל תשובה, און ער איז געווארן אינגאנצן פארברענט אין זיין וועג, און זעט קיינעם נישט פאר די אויגן. זיין שלום בית איז געפאלן אויף שארפע שטיינער - א שרעקליכער בראך. ער האט אים גענומען צו זיין רב, אן אייניקל פונעם פוסק הדור הרב אלישיב. דער רב האט אויסגעהערט די מעשה און האט אים געזאגט: דו ביסט צוריקגעקומען בתשובה קרום. דיין וועג איז נישט קיין ריכטיגער וועג. נעם אראפ די בארד, נעם אראפ די קאפל, קום צוריק און איך וועל דיר אנפאנגען אויסלערנען פון אנהויב אן. אבער ער האט נישט געוואלט אננעמען: איך בין מיט'ן רבונו של עולם, איך קוק אויף קיינעם נישט. און וואס איז דער סוף פון יענעם מענטש היינט? ער איז גע'גט, ער איז ליידער אראפ פונעם אידישן וועג, זיין ווייב איז אראפ פונעם אידישן וועג, די קינדער זענען אין פרייע שולעס, און ער איז פארהייראט צו א צווייטער פרוי און פון צייט צו צייט קומט ער אריין כאפן א באזוך, לאזט איבער א קרעדיט קארטל און מאכט איינקויפן. השם ירחם. רבותי, ווען א מענטש טוט זאכן קרום - איז דאס נוראות. ווי אזוי טוט מען תשובה? ווי אזוי טוט מען דעם רצון השם? מיין נישט אז דו פארשטייסט אליין. גיי און באראט זיך מיט תלמידי חכמים. און אט, דער דאזיגער רב זעט דיר אויס נישט גענוג עקסטרעם, ער זאגט דיר נאכצוגעבן - און דו זאגסט: אויף וואס זאל איך נאכגעבן? ס'האנדלט זיך דאך אין תורה ומצוות, אשריך, גיי ביז'ן סוף! אבער דער רב ווייסט שוין וואס דיין ענדע וועט זיין.
וויפיל מאל דארף א מענטש וויסן זיך צו באראטן מיט גרויסע מענטשן. הרב גלאזער האט דערציילט וועגן א פרוי וואס איז געקומען צו אים: זי האט חתונה געהאט אלס א יראת שמים'דיגע מיידל, און איר מאן איז פארלוירן געגאנגען אויף פייסבוק. השם ירחם. זי שטעלט זיך קעגן בכל תוקף, זיי האבן אינטערנעט אינדערהיים, און ס'זענען דא שרעקליכע קריגערייען, און איר מאמע קלינגט אן און פרעסט. האט ער איר געזאגט: אז ס'איז נישטא קיין ברירה, איז נישטא קיין ברירה - מ'דארף זיך גטן. און זיי האבן זיך גע'גט. שפעטער האט ער גערעדט מיט הגאון רבי חיים רבי, וואס איז זיין רב, און ער האט אים געזאגט: מ'טאר זיך נישט איילן זיך צו גטן. זאלסט וויסן, א שלום בית און חתונה-מסגרת, ווי שלעכט זי זאל נאר זיין, איז נאך אלץ א מסגרת. און ווען מ'גייט ארויס פון דער מסגרת - איז דער תהום דער גרעניץ, ס'איז נישטא קיין שום גרעניצן. איך האב דאס געשפירט אויף מיין אייגענער הויט.
און טאקע, נאך דריי חדשים קלינגט אן די מוטער פון דער פרוי - די זעלבע מוטער וואס האט די גאנצע צייט געשטופט "זאלן זיי זיך גטן, וואס פלוצלונג בלייבט זי מיט אים, עפעס קומט איר נישט קיין אנדערער בחור?" - און זאגט: פרעג נישט, מיין טאכטער, ווי זי איז אראפגעפאלן, וואס פאר א חבר'טעס זי האט, ווי זי האט געטוישט איר לבוש, געקויפט אן אייפאון, פלוצלונג איז זי מיט אירע חבר'טעס אויף פייסבוק. פארשטייט איר? אויף דעם האט זי זיך געגט! און אלעס פון א פרומע קנאה, פון עבודת השם, פון א ריין הארץ - חס ושלום צו זאגן אז דאס איז געווען צביעות. אבער נישואין איז דאך א ראם.
מען זעט פון דעם וויפיל א מענטש איז מחוייב זיך מיועץ צו זיין מיט אן אדם גדול. טו נישט קיין זאכן פון ארבל ארויס. זאג נישט: וואס וויל דער מענטש, אז איך זאל לעבן מיט אזא איינעם? גדולי ישראל האבן געזאגט אז ווער עס האלט אן אפענעם אינטערנעט, ווער עס האט אן אייפאון, האט נישט קיין חלק לעולם הבא - און איך זאל לעבן מיט איינעם וואס האט נישט קיין חלק לעולם הבא? אלעס איז גוט און שיין, אבער האסטו געפרעגט אן אדם גדול? האסטו זיך מיישב געווען? ווי אזוי טוסטו זאכן אויף דער אייגענער דעת? און גרויסע מענטשן קענען די מציאות, זיי ווייסן וואס גייט פאר אינדרויסן, און זיי קענען אלע מעשיות און דעם גאנצן בלאטע און שמוץ וואס קומט צום סוף אן צו זיי. דערפאר זאגט דער הגר"א: אין עבודת הבורא טאר מען נישט גיין אין דרך השם אן זיך דורכצורעדן מיט חכמים און צדיקים. דער חכם און דער צדיק איז עס שוין דורך, ער איז שוין דארט געווען, און ער האט שוין געהערט גענוג מעשיות צו וויסן וואו עס זענען דא גרובער און וואו מ'טאר נישט אריינטרעטן.
מען דערציילט אויף איינעם פון די גדולי ישראל, וכמדומני אז דאס איז געווען רבי איצל'ה בלאזער, וואס פלעגט האלטן א שמועס אין די ימים נוראים איבער דרך השם און איבער עבודת השם. און ער פלעגט זאגן פאר זיינע צוהערער: איך בין שוין זקנתי ושבתי, איך בין א בעל ניסיון, און איך קען אייך דערציילן ווי איינער וואס איז געגאנגען אויף די וועגן און איז געפאלן און צוקלאפט געווארן. אבער וואס איז דרך השם, וואס איז דער ריכטיגער דרך וואס דער מענטש זאל גיין דערין - דאס איז "הלוואי וואלט איך משיג געווען". וואס קען איך אייך יא זאגן? וואו עס זענען דא גרובער, וואו עס זענען דא פליטים און גריבער, כדי איר זאלט זיך היטן נישט אריינצופאלן דארט. דאס קען איך אייך זאגן, דאס איז פאסיג אז איך זאל אייך לערנען.
און דאס אלעס פון גרויס ענוותנות, וואס ער איז דאך געווען א קדוש עליון. ווער עס ווייסט זיינע מעלות און זיין צדקות און פרישות - פערציג טעג אין יאר פלעגט ער זיך אפשיידן פון אלע ענינים פון דער וועלט, זיצן בהתבודדות, פורש מן האשה און פון אלעס, נאר געזעצן און עוסק געווען בתורה מיט א תענית דיבור. א תלמיד פון רבי ישראל סאלאנטער, גאר אויסגעצייכנט סיי אין זיין תורה און סיי אין זיין ענווה.
איינמאל האט דער בריסקער רב אויפגעברענגט א שאלה ביי אן אסיפה פון חכמים, און רבי איצל'ה האט געשוויגן דורכאויס דעם גאנצן שמועס. ווען דער בריסקער רב איז אהיימגעקומען צו זיך, האט ער געזאגט: אינטערעסאנט, מען זאגט אויף אים אז ער איז א תלמיד חכם, און איך זע אז ער האט אפילו נישט געזאגט קיין דעה. די זאך האט אים געוואונדערט. איז ער געגאנגען און געעפנט דעם ספר פון רבי איצל'ה, און געזען אז אלעס וואס מען האט דארט גערעדט - האט ער דערויף צוויי סימנים אין ספר! האט ער אויסגערופן: דער מענטש איז א גאון אין ענווה. נישט סתם א גאון, נאר א גאון אין ענווה. ווארום ערשטנס, אלעס וואס מיר האבן גערעדט האט ער שוין געשריבן; און צווייטנס, ווער איז בכוח צו וויסן און צו שרייבן און דאך שווייגן, און נישט זאגן: יא, איך האב געשריבן דערויף א סימן אין ספר, עיין שם, און אויך וואס דו זאגסט האב איך געשריבן? ווער איז ביכולת צו שווייגן? נאר איינער וואס איז א גאון אין ענווה. און ווער עס זיצט דארט און הערט זיין שווייגן טראכט ביי זיך: ער האט מסתמא נישט פארשטאנען וואס מיר האבן גערעדט, ער איז מסתמא נישט אין דער סוגיא. מען זעט אז ביי די גדולי ישראל איז פאראן א געוואלדיגער כוח מצניע צו זיין זייערע מעשים. און מיט דעם אלעם, וואס האט ער געזאגט אויף זיך? איך קען אייך כאטש זאגן וואו מען פאלט נישט, וואו עס זענען פאראן גרובער און פון וואו מ'דארף זיך דערווייטערן. אבער באמת - וואלט ער אונז אויך געקענט זאגן וואס איז דער דרך העולה בית אל.
זעצט דער הגר"א פאר און זאגט: דאס אלעס וואס מיר האבן געזאגט ביי "מחשבות בעצה תכון", אז מ'דארף זיך מיועץ זיין מיט חכמים און צדיקים, איז בנוגע ווי אזוי מען גייט אין דרך השם. אבער ווי אזוי קריגט מען זיך מיטן יצר הרע? דארט איז נישט גענוג קיין עצה, דארט פאדערט זיך "ובתחבולות עשה מלחמה".
עס זענען פאראן צוויי זאכן: "עשה טוב" און "סור מרע". דער "עשה טוב" איז וואס איז דער ריכטיגער דרך אין דער הנהגה פון א מענטש, און דא גייען מענטשן און פרעגן זיך אן ביי די גדולי הדור: וואס איז דער פאסיגער סדר הלימוד פאר מיר? אין וואס זאל איך מער אינוועסטירן און אין וואס ווייניגער? וועלכע הנהגות זאל איך אנעמען און מקבל זיין אויף זיך כדי זיך צו שטארקן אין עבודת השם? דאס אלעס הייסט עצה - ווי אזוי זיך צו שטארקן אין עבודת השם און ווי אזוי צו גיין אין דרך השם.
ווידער אום, ווען דער יצר הרע קומט און ווארפט א מענטש אריין אין א געוויסער הנאה, תאוה אדער קלקול, איז נישט גענוג זיך דורכצורעדן מיט א חכם; דא פאדערט זיך אויך תחבולות. און וואס זענען תחבולות? זיך אויסשלאקן און קלוגער זיין פונעם יצר. אויב איך ווייס אז אויב איך גיי אויף וועג פלוני קען איך חלילה דורכפאלן, וועל איך מאכן א תחבולה און אויסמיידן יענעם פלאץ כדי נישט אנצוקומען צו יענעם מכשול. דאס איז א פשוט'ער משל, אבער אזוי איז ביי יעדער זאך: צו טראכטן וואס פאר א תחבולה קען איך מאכן כדי דער יצר הרע זאל מיר נישט קענען בייקומען אין דעם ענין, ער זאל מיר נישט קענען אראפווארפן אין דער זאך. דא איז נישט גענוג אן עצה, דא מוז מען אויך האבן א תחבולה - ווי אזוי צו טאן די זאכן אויף אן אופן וואס ער וועט באמת נישט נכשל ווערן.
דער מלבי"ם ערקלערט "מחשבות בעצה תכון ובתחבולות עשה מלחמה" לויט דעם וואס ער האט שוין מבאר געווען פריער אין פרק ט"ו פסוק י"ד: די מחשבות, וואס דער מענטש טראכט איבער אלע מעגליכקייטן, זענען ווי א לויפנדער שטראם פון וואסער. און די עצה איז דאס וואס מען האט אויסגעקליבן און מברר געווען פון צווישן די אלע מחשבות. לאמיר עס מגדיר זיין: מחשבות זענען די מעגליכקייטן. ווען איך האב איבערגעטראכט די זאך זענען מיר ארויפגעקומען אויפן געדאנק זיבן מעגליכקייטן - דאס אלעס הייסט מחשבות. אבער ווען איך באשליס אז איך וועל גיין אויפן פערטן וועג, דאס הייסט שוין אן עצה. דער מענטש האט זיך אויסגעקליבן אן עצה ווי אזוי זיך צו פירן. און דאס איז וואס דער מלבי"ם דעפינירט: עס איז דא דא א יסוד פאר די מחשבות. די מחשבות שוועבן נישט אין דער לופטן, נאר זיי זענען געגרינדעט - איך האב שוין א ליניע וואס איך נעם אן און אין וועלכער איך טראכט צו גיין. אויף דעם ווערט געזאגט "מחשבות בעצה תכון".
און גיט אכטונג אויפן דקדוק הלשון: "מחשבות" לשון רבים, "עצה" לשון יחיד. טראכטן מחשבות - דאס איז גוט, און מען מוז טראכטן מחשבות, ווייל אויב נישט איז דאס ענגשאפט אין בליק, מען טראכט נאר פון איין ריכטונג און פארטיג. טראכט אסאך מחשבות, טראכט פון אלע מעגלעכקייטן. אבער צום סוף דארף מען איינס - איין עצה.
עס זענען פאראן אסאך מענטשן וואס עס קומט זיי זייער שווער אן צו מאכן א באשלוס. ער האט נישט געטראפן קיין פרנסה, נישט קיין שידוך, נישט קיין קאר, נישט קיין דירה - און וואס יא האט ער געטראפן אין גרויסע מאסן? מחלוקת. פארוואס? ווייל דער מענטש קען פשוט נישט באשליסן. און באמת זענען דאס נעבעכדיגע מענטשן, עס טוט ממש וויי דאס הארץ אויף זיי.
און דא זעט מען ווי וויכטיג עס איז אז דער מענטש זאל מאכן פאר זיך א רב און זיך דערווייטערן פונעם ספק. פארוואס? ווייל אויב דו קענסט נישט אליין באשליסן, זאג פאר יענעם אדם גדול: דו זאלסט באשליסן פאר מיר. און דעמאלט גיי איך בתמימות מיט'ן רבונו של עולם. א מענטש וואס קען נישט באשליסן בלייבט שטענדיג אינדערמיט. ער דערמאנט זיך ערשט נאכדעם וואס מ'האט שוין פארמאכט די רעגיסטראציע צום אויספלוג: איין מינוט, איז נישטא קיין פלאץ? מ'האט דאך גערעדט דערפון א גאנצן חודש! איך בין נאך נישט געווען זיכער. נאכדעם וואס מ'האט שוין אנגענומען א צווייטן צו דער ארבעט: איך בין נישט געווען זיכער צי איך וויל דווקא ארבעטן דערין, האט איר נישט נאך א פלאץ? און יענע איז שוין חתונה געהאט און האט קינדער - און דו וועקסט זיך ערשט יעצט אויף. דאס איז א שרעקלעכער מצב.
עס איז זייער ראטזאם פאר אזא מענטש זיך צו העלפן מיט אנדערע - זיך העלפן און אפשניידן. וואס זאגסטו, מיין ווייב? אזוי זאגסטו? גוט, זאל זיין אזוי. מ'וועט אים פרעגן: וויאזוי האסטו אזוי באשלאסן, עס זענען דאך פאראן צוויי צדדים? און דער ענטפער איז: ריכטיג, אבער איך קען אזוי אנגיין מיט מיינע צוויי צדדים נאך צוויי יאר, און מ'מוז דאך עפעס טון. לאז א צווייטן באשליסן, זאל איינער נעמען אחריות.
און אפטמאל קומט דער שורש דערפון פון א מאנגל אין בטחון. מיר ווילן זיין זיכער אז וואס מיר האבן געטון איז ריכטיג, און די גאנצע צייט דרייט זיך אין קאפ די מחשבה: און וואס אויב איך וועל דערנאך פאלן? וואס וועט מען מיר זאגן? וואס פאר א דורכפאל וועט דאס זיין, וואס פאר אן אומאנגענעמלעכקייט? א מענטש דארף האבן זעלבסטזיכערקייט, און בעיקר בטחון בהשם. ווייל דער מענטש טראכט: אויב איך וועל באשליסן אזוי וועט מיר זיין אזוי, און אויב איך וועל טון אזוי וועט מיר אפשר זיין אזוי - און וואס, דער רבונו של עולם איז נישט אינעם בילד? דער הקדוש ברוך הוא האט גארנישט באשלאסן פאר דיר? דו האסט נישט קיין שמירה? אלעס ווענדט זיך בלויז אין דיר, און וואס דו וועסט טון - וועסטו אדער פאלן אדער אויפשטיין? דאס איז א מאנגל אין בטחון בהשם. מען דארף מתפלל זיין: רבונו של עולם, איך בעט פון דיר זאלסט מיך פירן מיט א ריכטיגע עצה. און מען דארף אוועקשטעלן א זמן: ביז מארגן אוונט מאך איך א באשלוס. מען נעמט א באשלוס און מען שלעפט עס מער נישט. און אזעלכע מענטשן מוזן ארבעטן אויף דעם אופן, ווייל אויב נישט זענען זיי אליין נעבעך און מאכן אומגליקלעך יעדן ארום זיך - יעדע זאך ביי זיי איז א גאנצע פרשה, און וואס יעדער האט שוין לאנג באשלאסן און געענדיגט, טראכט ער נאך און וועגט אפ און איז נאך נישט זיכער. און דאס איז א גאר שלעכטע זאך. אויף דעם שטייט: מחשבות - איז גוט, אבער "בעצה תכון". צום סוף מוז דא זיין א פונדאמענט, עפעס פעסט, איין עצה וואס נאך איר גייט מען.
ווידער אין א מלחמה, דארף מען תחבולות. און וואס זענען תחבולות? נישט איין עצה, נאר א ריבוי פון עצות. מחשבות דארפן צום סוף איין עצה; א מלחמה - איז נישט גענוג מיט איין עצה, זי דארף אסאך עצות. און פארוואס? ווייל דער וואס שטייט קעגן מיר האט אויך א ריבוי עצות. טא וואס באשליסטו, פון וואו אנצוגרייפן? איך באשליס אנצוגרייפן פון דא. און אויב יענער וועט טון אזוי? האב איך א פלאן גרייט אין דער שופלאד, איך האב נאך אן עצה - איך וועל שיקן א דיוויזיע פון דער צווייטער זייט. און אויב יענער האט שוין געטראכט דערפון און אנגעגרייט דארט א מארב? האב איך א דריטע עצה, לופט-הילף, און אזוי ווייטער. אין א מלחמה קען מען נישט זאגן: שוין, איך האב שוין געטראכט דערויף, און וואס ווייטער? ווען עס וועט זיין א פראבלעם וועלן מיר צוזאמענזעצן די גענעראלן, מיר וועלן זיצן אינעם בונקער ביז ווייסער רויך וועט ארויסגיין. ס'איז נישטא אזא זאך. אין א מלחמה מוז מען האבן אסאך עצות, און דאס מיינט "תחבולות": זיין גרייט אויף יעדער רעאקציע - אויף אזא פאל גרייט מען זיך אזוי, אויף אזא זאך איז די רעאקציע אזוי און אויף אזא זאך אזוי. און מען מוז האבן א ריבוי עצות, ווייל קעגן דיין עצה האט יענער פארקערטע עצות, וויאזוי מבטל צו זיין דיין עצה.
"מחשבות בעצה תכון" - טראכט פילע מחשבות, בלייב נישט פארפרוירן אין איין קו מחשבה, און באראט זיך מיט אנדערע: סיי ווייל די השגה פון מענטשליכן שכל איז קורץ און וואס איז פארבארגן פון דיר איז אפן פאר יענעם, און סיי ווייל דאס וואס דער מענטש גלוסט שטארק צו דער זאך פארבלענדט דאס די אויגן פונעם שכל. אבער צום סוף פון די פילע מחשבות דארף קומען איין באזירטע עצה, און נישט קיין פארגליווערטקייט פון נישט קענען באשליסן וואס שטאמט פון א מאנגל אין בטחון בהשם. "ובתחבולות עשה מלחמה" - אין א מלחמה, און אין דער מלחמת היצר בכלל, איז נישט גענוג מיט איין עצה; מען דארף זען דאס געבוירענע אויף אלע מעגלעכע צדדים, און זיך קלוג מאכן קעגן דעם יצר מיט תחבולות וואס וועלן אפהאלטן פונעם מענטש צו קומען לידי כשלון. און אין דרך השם אליין - טאר מען נישט גיין אן זיך דורכצורעדן מיט חכמים און צדיקים, וואס זיי שטייען אויפן גאניק פונעם פאלאץ און זעען דעם גאנצן גן המבוכה, און ווייסן לכל הפחות אונז אנצוצייגן וואו די גרובער און וואו די פאסטקעס זענען.