פרק כ' אין משלי איז פול מיט מעשה'דיגע אזהרות אין ענייני ממון, מסחר און ערליכקייט. אין דעם שיעור וועלן מיר זיך אפשטעלן אויף איין פסוק - דער פסוק וואס רעדט וועגן ערבות. שלמה המלך ווארנט נאכאמאל און נאכאמאל איבער דער סכנה פון ערבות, און דא נוצט ער א באזונדערס שארפן לשון קעגן דעם וואס האט אונטערגעשריבן ערבות פאר א מענטש וואס ער קען אים נישט. מיר וועלן לערנען דעם פסוק לויט רבנו יונה, דער הגר"א, דער רלב"ג און דער מלבי"ם, און מיר וועלן זען ווי יעדער פון זיי מאכט די געלט-ווארענונג אויך פאר א רוחניות'דיגע אזהרה.
לְקַח־בִּגְדוֹ כִּי־עָרַב זָר וּבְעַד נׇכְרִיָּה חַבְלֵהוּ׃ (משלי כ, טז) - נעם זיין בגד ווייל ער איז געווארן אן ערב פאר א פרעמדן, און צוליב א פרעמדער פרוי פאדער פון אים א משכון.
גיט אכטונג אויפן ניקוד: עס שטייט נישט "לָקַח בגדו" אין לשון עבר, נאר "לְקַח" מיט א שווא. זאגט רבנו יונה אז דאס איז א לשון ציווי - נעם צו זיין בגד. און אין וואס רעדט זיך דא? א מענטש האט דיך געבעטן אונטערצושרייבן פאר אים ערבות: "איך דארף נעמען א גרויסע הלוואה, איך דארף איינעם וואס זאל מיר אונטערשרייבן ערבות". דו האסט אונטערגעשריבן. יעצט קומסטו מאנען דאס געלט פונעם לווה, און ער זאגט דיר אז ער האט נישט. ווענדסטו זיך צום ערב, און יענער שטייט דערשטוינט: "וואס, ער האט דיר נישט באצאלט? וואס זאל איך יעצט טון? פון וואנעט זאל איך האבן? איך דארף קויפן א דירה...". אויף דעם זאגט שלמה: לְקַח בגדו. נעם פון אים דאס קלייד, אן קיין געוויסנביסן.
און פארוואס אן קיין רחמנות? "כִּי עָרַב זָר" - וויבאלד דער מענטש איז געגאנגען גאראנטירן און זיין אן ערב פאר א פרעמדן מענטש, וואס ער קען אים גארנישט. זאגט רבנו יונה: אויפן לווה אליין דארף מען רחמנות האבן, ווייל דער לווה איז א נעבעך - ער איז אריינגעפאלן אין א נויט, ער האט געמוזט פארדעקן דעם מינוס אין באנק, ער האט געמוזט באצאלן כדי מ'זאל אים נישט ארויסווארפן פון דער דירה. אבער דו, דער ערב, פארוואס ביסטו געגאנגען אונטערשרייבן ערבות פאר א מענטש וואס דו קענסט נישט? אויף דעם לערנט אונז שלמה המלך דאס וואס חז"ל האבן געזאגט: כל אדם יהי בעיניך כלסטים - יעדער מענטש זאל זיין אין דיינע אויגן ווי א גנב אדער רויבער. אויב אזוי, ווי ביסטו געגאנגען אונטערשרייבן ערבות פאר א לסטים? די פראבלעם ליגט ביי דיר, און עס איז נישטא קיין שום פלאץ צו שוינען און רחמנות האבן אויף דיר.
נאך מער פון דעם: דאס צונעמען דעם בגד איז נישט סתם א מאנגל אין רחמנות, נאר א פעסטשטעלונג אז דער ערב איז א פושע. ווייל פארוואס האב איך דען געגעבן די הלוואה? איך האב זיך פארלאזט אויף דיר. צוליב רחמנות אויפן לווה ביסטו געגאנגען מיר אראפווארפן, מיט א פאלשע טענה אז אלעס וועט זיין אין ארדענונג און ער וועט באצאלן. וואס האסטו פארדינט דערפון? ביים לווה איז נאך פארשטענדליך - ער האט נישט וואס צו עסן, אדער מ'ווארפט אים ארויס פון שטוב. אבער דו? דעריבער זאגט שלמה: נעם פון אים אפילו זיין בגד, מאך אויף אים הוצאה לפועל, און האב נישט קיין חמלה און נישט קיין רחמנות.
"וּבְעַד נׇכְרִיָּה חַבְלֵהוּ" - אויב ער איז געווארן אן ערב פאר א פרעמדער פרוי, נעם פון אים אויך זיינע שטריק. "חבל" מיינט די שטריק מיט וואס מען בינדט דעם געצעלט, דאס הייסט די שנורן פונעם געצעלט. צעווארף אים זיין הויז אליין. און פארוואס איז דאס נאך שטרענגער? שלמה המלך לערנט אונז, זאגט רבנו יונה, אז מער וועט פעלן דער וואס פארלאזט זיך אויף א פרוי ווי דער וואס פארלאזט זיך אויף א מאן, ווייל געטריישאפט און מוסר געפינען זיך ביי מענער מער ווי ביי פרויען.
און מען קען באמערקן: רבנו יונה איז גערעכט לויט זיין תקופה, אבער עס זעט אויס אז היינט האט זיך די מציאות אינגאנצן געטוישט. די תפיסות זענען פול בעיקר מיט מענער, פרויען זענען זייער ווייניג. די גרעסטע שווינדלערייען אין דער וועלט זענען דורך מענער - פאנזי שווינדל, מיידאף - און אלע באקאנטע שווינדלער, טריקן און קאמבינאציעס זענען מער ביי מענער. מעגליך אז אין יענע צייטן האט א פרוי גארנישט געלערנט און איז בכלל נישט געווען געבילדעט, בעת היינט לערנען פרויען און זענען מער געבילדעט. וואס קען מען יא צוסטימען? דאס וואס שלמה המלך אליין האט געזאגט: "אדם אחד מאלף מצאתי ואישה בכל אלה לא מצאתי".
פון דא לערנט מען א מעשה'דיגן כלל: אונטערשרייבן ערבות אן דעם וואס מען האט דעם סכום אין א זייט איז אן אומפאראנטווארטליכקייט און אן עוולה. מ'פארדעכטיגט דיך נישט, אבער אויב איבערמארגן וועסטו נישט באצאלן צוליב סיי וועלכער סיבה - פון וואו וועל איך באצאלן פארן בעל חוב? ווער עס שרייבט אונטער ערבות און ער האט דאס געלט אין דער זייט, ווייסט אז אויב עס וועט זיין א פראבלעם צאלט ער. אבער צו קומען און אונטערשרייבן ערבות סתם אזוי?
וויפיל פעלער קענען מיר, און השי"ת זאל שומר ומציל זיין אז קיין שום מענטש זאל נישט וויסן פון אזא צרה. א מענטש האט אונטערגעשריבן ערבות, און יענע פארפאלק האבן זיך גע'גט, ס'זענען געווען פראבלעמען, זי האט נישט נאכגעגעבן און ער האט נישט נאכגעגעבן, זיי האבן נישט באצאלט די משכנתא, מען האט צוגענומען דאס הויז, און דערנאך האט מען זיך געווענדעט צום ערב. אמאל האט זיך דער באנק כמעט נישט אינטערעסירט אין די לווים און זיך געוואנדן גלייך צום ערב (היינט, ברוך השם, האט מען געטוישט דעם געזעץ). עס זענען געווען פעלער וואס מענטשן האבן פארלוירן זייער הויז, עס זענען געווען פעלער וואס האבן צוליב דעם געפירט צו גירושין, צו הארץ אטאקעס און פראבלעמען, און מענטשן זענען אינגאנצן צובראכן געווארן. א מענטש האט געארבעט צוואנציג יאר, דערגרייכט עפעס, און פארלוירן אלעס אין איין רגע צוליב א שטות פון אונטערשרייבן ערבות פאר א שלעכטן ברודער אדער פאר א שוועסטער-קינד וואס איז נישט לייטיש און מיושב בדעתו. "זארג נישט, אלעס וועט זיין גוט". און מיר האבן שוין עטליכע מאל געזען ווי שלמה המלך ווארנט: שרייב נישט אונטער קיין ערבות! זאג: "אבי השביעני לאמור: איך שרייב נישט אונטער קיין ערבות". אונטערשרייבן ערבות איז א גאר גרויסע סכנה.
דער הגר"א ערקלערט דעם פסוק לויט דער הלכה. עס שטייט אז דער מלוה טאר נישט אריינגיין אין שטוב פונעם לווה כדי צו נעמען פון אים א משכון - "בחוץ תעמוד". פארוואס? ווייל ווען דו גייסט אריין אין זיין שטוב פירסטו זיך אויף מיט אים ווי א הער: צוליב דעם וואס צוואנציג טויזנט שקלים דיינע ליגן ביי מיר, פילסטו זיך שוין א בעל הבית אויף מיר, קומסט אריין אן קלאפן און נעמסט. נישט אזוי. שטיי אינדרויסן, און ער וועט ארויסברענגען צו דיר דעם משכון. איז דען נישט גענוג אז דער מענטש איז א נצרך, זאלסטו זיך נאך אויפפירן צו אים מיט הערשאפט און אריינגיין אין זיין שטוב ווי א בעל הבית?
און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "לְקַח בגדו" - אבער וויאזוי? פון אינדרויסן, ווייל עס רעדט זיך פון איינעם וואס "עָרַב זָר". און לעומת זה "וּבְעַד נׇכְרִיָּה חַבְלֵהוּ" - א נוכרי איז נאך ווייטער ווי א זר, און דארט זאגט דיר דער פסוק אריינצוגיין אין זיין שטוב און נעמען פון אים א משכון. זאגט דער הגאון מווילנא: די גאנצע אזהרה צו שטיין אינדרויסן און נישט נעמען דעם עבוט איז געזאגט געווארן לגבי דעם לווה, אבער לגבי דעם ערב איז נישטא קיין איסור צוצוגיין צו אים און אויסציען זיין קלייד אפילו אינעווייניג אין זיין שטוב. דער לווה האט נישט באצאלט, עס איז דא א ערב - איז דיר מותר אריינצוגיין צום ערב אין שטוב און מאנען פון אים.
אלע די דאזיגע זאכן, זאגט דער הגר"א, זענען א רמז אויף ענינים פון תורה ומצוות. און ער האט שוין פריער מבאר געווען אז דער ענין פון ערבות אין די פסוקים איז בבחינת "כל ישראל ערבים זה לזה". עס איז פאראן א מענטש וואס האט א ערבות כלפי זיינע בני בית, עס איז פאראן איינער וואס האט א ערבות כלפי זיינע צוהערער, און עס איז פאראן איינער וואס כלפי זיין עדה. יעדער מענטש האט א ערבות כלפי די מענטשן וואס נעמען מקבל פון אים און וואס ער קען משפיע זיין אויף זיי - און דאס איז נאך אויסער דער אלגעמיינער ערבות הדדית פון כל ישראל: אז אויב איך קען זען אז דו זאלסט לייגן תפילין, איז דא אויף מיר א מצוה דיך צו מוסר'ן און דיך צוברענגען דערצו. מיר גייען דא נישט אריין אין די דינים פון תוכחה ווען מען איז מחויב און ווען נישט, אבער דאס איז דער יסוד'דיגער באדייט פונעם ערבות: האסט נישט באצאלט - דארף איך דיר העלפן באצאלן, און אויב נישט, וועט מען זיך באצאלן פון מיר אנשטאט דיר.
זאגט דער הגר"א: ווען דו דארפסט טאן א פעולה - משפיע זיין אויף די בני עדתך און אויף דיינע צוהערער אז זיי זאלן לערנען, מקיים זיין מצוות, טאן דעם רצון השם - און דו טוסט עס נישט, פון וועמען וועט מען מאנען? פונעם ערב, דאס הייסט פון דיר, וואס דו האסט געדארפט טאן די פעולה. דו האסט געדארפט פאדערן פון זיי און זיי מוכיח זיין, און אנשטאט דעם האסטו זיי שטענדיג געזאגט ווי גוט זיי זענען, ווי וואונדערבאר זיי זענען, און ווי ספעציעל זיי זענען.
עס זענען דא רבנים וואס רעדן נאר פון אהבת ישראל: "אלע זענען דיין פאלק, אלע זענען צדיקים, אלע זענען הייליג, אלע זענען ריין", און אויב מען דערמאנט אז עס זענען אויך פאראן פראבלעמען - "עס איז אסור מקטרג צו זיין". ער האט אלעמאל נאר גוטע ווערטער צו זאגן, כדי מען זאל אים ליב האבן, כדי מען זאל אים רופן צו מער חופות און צו מער אסיפות. דאס איז "רבי נוח", באקוועם פאר יעדן: אלעס וואס דו ווילסט וועט ער דיר טרעפן און מתיר זיין. און פון וואו ווייסט ער? "רבי גוגל". איינער האט עס מיר אמאל בפירוש געזאגט - זי האט געפרעגט ביי גוגל און באקומען א פסק. האב איך איר געזאגט: ווער איז דער דאזיגער רב? דאס זענען באבע-מעשיות, מען פיטערט דיר מיט לאקשן.
און צו זאגן "זאלסט נישט מקטרג זיין" איז א שטות און הבל. מען דארף דא נישט דן זיין אין דער תועלת פון די רייד, ווען מען דארף זאגן און וויאזוי, אבער זעט נאר ווי דער נביא ישעיהו איז מוכיח זיין עדה: "שָׂרַיִךְ סוֹרְרִים וְחַבְרֵי גַּנָּבִים, כֻּלּוֹ אֹהֵב שֹׁחַד וְרֹדֵף שַׁלְמֹנִים". דער דאזיגער לשון תוכחה הערט זיך ווי עס וואלט געשריבן געווארן אויף אזעלכע וואס האלטן באהאלטענע קאסעס אן א פינקטליכן רעגיסטראציע וואו דאס געלט גייט, ביז מען שרייבט אויף די קעפ-בלעטער "מיר האבן געפונען וואו דאס געלט ליגט".
לעניננו: א מענטש דארף וויסן אז אויב עס ליגט אויף אים א אחריות, איז זיין תפקיד צו זען אז די דאזיגע מענטשן זאלן גיין אין דעם דרך השם. אויב עס פעלט אויס צו מוכיח זיין - זאל ער מוכיח זיין. ער זאל זען וויאזוי צו מוכיח זיין, אוודאי נישט אויף א פערזענליכן אופן נאר אויף א מער אלגעמיינעם אופן, אבער זיכער ליגט אויף אים א ערבות כלפי די דאזיגע מענטשן.
זאגט דער הגר"א: אויב ער טוט נישט די דאזיגע פעולה, ברענגט ער א שאדן פאר זיך אליין - די גוטע מדות אין אים און די גוטע זאכן וואס זענען פאראן אין אים וועלן צוגענומען ווערן פון אים. ער וועט טאקע טענה'ן "איך בין בסדר, וואס גייט עס מיר אן", אבער מען זאגט אים: נישט אזוי. דער הקדוש ברוך הוא האט משפיע געווען אויף דיר כוח כדי דו זאלסט משפיע זיין, און אויב דו ביסט נישט משפיע - וועט דאס וואס דו האסט באקומען צוגענומען ווערן פון דיר.
און דער הגר"א ערקלערט אז עס זענען פאראן אינעם מענטש צוויי שלעכטע מדות: תאוה און חמדה. די תאוה - אז דער מענטש גלוסט שטענדיג צו פארגעניגן זיין קערפער: תאוות אכילה, תאוות זיווג, זיצן אינדערהיים און רוען. און די חמדה - דאס אומאויפהערליכע נאכיאגן: איך וויל סיי דאס און סיי יענץ, און ער לויפט כסדר נאך דערגרייכונגען, נאך אן ארבעט און נאך א געשעפט, כדי צו דערגרייכן נאך און נאך. און לעומת דעם זענען פאראן צוויי גוטע מדות, איינע פון אינעווייניג און איינע פון אינדרויסן: די גוטע מדה פון אינעווייניג איז בין אדם למקום, און די גוטע מדה פון אינדרויסן איז בין אדם לחברו - וויאזוי ער פירט זיך אויף כלפי חוץ מיט אנדערע.
און די מדות ווערן אנגערופן בגדים, ווי עס שטייט: "וְלָבַשׁ הַכֹּהֵן מִדּוֹ בָד", און חז"ל האבן געדרש'נט "מִדּוֹ" - כמידתו, לויט זיין מאס. און מיר זאגן אויך אזוי: "מדים" - די מדים פונעם זעלנער, די מדים פונעם קעלנער - לבוש לשון מדות. דער לבוש פונעם מענטש זענען זיינע מדות.
אויב אזוי, א מענטש וואס האט געדארפט מוסר'ן און האט נישט מוסר געווען - "לְקַח בִּגְדוֹ": פון הימל נעמט מען צו פון אים דעם בגד, וואס דאס זענען די גוטע מדות בין אדם לחבירו, מדות וואס זענען "פון אינדרויסן", אזוי ווי עס שטייט אין דער הלכה "בַּחוּץ תַּעֲמֹד". "כִּי עָרַב זָר" - ווייל דער מענטש איז געווען אן ערב פאר אנדערע מענטשן און האט נישט מקיים געווען זיין תפקיד, נאר איז נאכגעלאפן זיין תאוה: "לאז מיך אפ, איך וויל רוען, איך וויל נישט לויפן מוסר'ן און פארלאנגען פון מענטשן און פארלערנען א שיעור". דו קענסט דאך טאן און אויפטאָן - פארוואס שטייסטו נישט אויף טאן? קעגן דעם נאכלויפן די תאוה וואס איז אינדרויסן, ווערט פון אים צוגענומען די גוטע מדה פון בין אדם לחבירו.
און ווער עס איז געווען אן ערב "בְּעַד נָכְרִיָּה" - א נוכריה באדייט שטענדיג די תאוה, ווי מיר האבן געזען "בעד אשה זונה", "בעד ככר לחם" וכדומה. און וויבאלד ער איז נאכגעגאנגען זיין תאוה און געזוכט פאר זיך די רואיגקייט און מנוחה אדער נאכגעלאפן ממון, און נישט געזוכט וויאזוי צו מוסר'ן אנדערע - "חַבְלֵהוּ": דאס מיינט די אינעווייניגסטע מדות, וואס זענען בין אדם למקום, וואס ווערן געשעדיגט דורך זיינע פארדארבענע מעשים. אלס סך-הכל פון די ווערטער פונעם גר"א: ווען א מענטש האט א תפקיד צו ערפילן און ער טוט עס נישט, נעמט מען פון הימל צו פון אים פונקט די כלי-מכשירים וואס האבן אים געדארפט העלפן ערפילן דעם תפקיד - ווייל דו האסט דאך נישט אויסגענוצט דאס וואס דער אויבערשטער האט דיר געגעבן.
דער רלב"ג ערקלערט, לויט זיין שטייגער, אז מען רעדט דא פון א מענטש וואס ווערט נאכגעשלעפט נאך גשמיות'דיגע תאוות אנשטאט זיך אפצוגעבן מיט רוחניות. ווער איז דער "ערב"? דער שכל. ער איז דער ערב פאר דעם זר און פאר דער נוכריה. און ווער זענען דער זר און די נוכריה? די תאוות, די גשמיות'דיגע הנאות, דאס נאכגיין דאס וואס איז געשמאק און אנגענעם. און פארוואס הייסט דאס "זר"? ווייל דאס איז פרעמד צום מענטש און צו זיין תפקיד אויף דער וועלט. דאס איז דער יצר הרע וואס איז פרעמד צו אים. ווער איז דען דער מענטש באמת? די הייליגע נשמה וואס איר מקור איז אין גנזי מרומים. און וויאזוי איז ביי אונז געווארן אזא פרעמדער אינעווייניג אין אונז? וואס קען מען טאן אז אדם הראשון מיט חוה האבן געזינדיגט, און צוליב דעם איז פארוואנדלט געווארן גוטס מיט שלעכטס, און דער נחש און דער כח הרע זענען אריינגעדרונגען טיף אינעם מענטשן אריין.
דער שכל האט געדארפט זיין דער שופט. דער זר האט זיינע רצונות - ער וויל אזוי, ער האט אזא תאוה, ער וויל ערפילן זיינע גלוסטינגען, שטעכן דא און גזל'ענען דארט - און דער שכל דארף פסק'ענען: ניין, דאס איז אסור; ניין, דאס איז נישט מאראליש; די פעולה וועט דיר נאר שאטן. אבער למעשה פארמשכונ'ט דער שכל זיך אליין פאר דעם זר: ווען דער מענטש גייט נאך זיין תאוה, קומט דער שכל און זאגט "הער אויס, ס'איז נישט אינגאנצן קלאר אז דאס איז אסור, ס'זענען דא פוסקים וואס זענען מקיל, און בכלל אינעם תנ"ך זעט מען אויך אזעלכע זאכן...". אנשטאט צו זיין דער שופט און זיין "עוֹצֵר בְּעַם", ווערט דער שכל אן אדוואקאט פארן זר און דער נוכריה: ער שטעלט צו תירוצים און הסברים בדיעבד פארוואס מען מעג יא, פארוואס עס איז נישט אזוי געפערליך און פארוואס ס'איז בסדר. דאס איז "עָרַב זָר" - ער ווערט דער ערב, דער וואס דארף באצאלן און צושטעלן הצדקות פאר די מעשים פון די תאוות.
און לסוף, ווער באצאלט דעם פרייז? דער שכל איז דער וואס באקומט דעם עונש. און מען קען דאס ערקלערן אויף צוויי אופנים. איינס - אויף יענער וועלט. דארט, אין גן עדן און גיהנם, זענען נישטא קיין תאוות, נישטא קיין הנאות, נישטא קיין גשמיות און נישטא קיין גוף. וואס בלייבט איבער? דער שכל הפועל, די נשמה. און דעמאלט זאגט ער: וואס פאר א נאר בין איך געווען, פארוואס האב איך זיך נאכגעשלעפט, פארוואס האב איך צוגעהערט צום גוף, פארוואס בין איך געווארן א סניגור און אן אדוואקאט פארן גוף אנשטאט צו זיין דער שופט און אים צוריקהאלטן פון נאכגיין זיינע תאוות? פלוצלונג זעט ער אז "לְקַח בִּגְדוֹ" - מען נעמט פון אים צו אלע זכותים וואס ער האט געמיינט אז ער פארמאגט, און ער באקומט זיין שטראף.
דער צווייטער אופן - אז די תאוות שאטן אים שוין דא אויף דער וועלט, און עס זענען דא זאכן וואס מען קען קלאר זען מיט די אויגן. ווער עס שלעפט זיך נאך דער תאוה פון רויכערן, חס ושלום עס זאל נישט פאסירן קיין שלעכטס פאר קיין שום מענטש, אבער ס'איז גאר מעגליך אז ער אליין וועט דארפן מיטמאכן די שרעקליכע בילדער און ווארענונגען וואס מען זעט אויף די פעקלעך ציגארעטלעך. און דעמאלט וועט מען חרטה האבן פארוואס דער שכל, אנשטאט מחזק צו זיין דאס גוטע און אפווארפן דאס שלעכטע, איז געווארן א סניגור פארן שלעכטן: "הער אויס, ס'איז נאר אביסל, נאר א קלייניגקייט נאכן עסן". און וואס איז ארויסגעקומען פון דער "קלייניגקייט"? היינט רויכערט ער צוויי פעקלעך א טאג. און קען מען דען וויסן ווי ווייט מען וועט פארשלעפט ווערן און וואו מען וועט אנקומען?
עס איז באקאנט אן אנקעטע אז זייער ווייניג מענטשן האבן באוויזן צו בלייבן ביי א קליין און באגרענעצט מאס פון רויכערן. פיל מענטשן זאגן "אן ציגארעטלעך קען איך נישט, אבער איך וועל נעמען נאר נאכן עסן, נאר ביי באזונדערע געלעגנהייטן, נאר ווען איך בין מיט די חברים". און די מציאות - מען זאגט נישט אז יעדער - איז אז דער גרעסטער רוב האבן נישט געקענט ביישטיין; צוביסלעך האבן זיי צוגעלייגט און זענען צוריקגעפאלן צו זייער פריערדיגן מצב אדער נאך מער פון דעם, ביז זיי זענען געווארן שווערע רויכערער, ווייל אפילו אויב מען הייבט אן מיט ווייניג, ווערט עס שוין ביי אים א טבע. (און אחוץ דעם האט מען דאך געפונען אז אפילו איין ציגארעטל איז שעדליך, אבער לאמיר דאס לייגן אין א זייט.)
סיי ווי סיי, עס וועט קומען א מאמענט ווען דער מענטש וועט זאגן: וואס פאר א נאר בין איך געווען, פארוואס בין איך נאכגעלאפן נאך די הנאות און תאוות, זע וויפיל שאדן דאס ברענגט מיר און וויפיל צער דאס פאראורזאכט מיר. "לְקַח בִּגְדוֹ כִּי עָרַב זָר" - דו, דער שכל, ביסט געגאנגען זיין אן ערב פאר וועמען? פאר די תאוות און הנאות. נאכדעם וועט מען צונעמען פון דיר דעם בגד, און נאכדעם "חַבְלֵהוּ" - אלס רעזולטאט פון וואס? צוליב דעם וואס דו ביסט געווארן אן ערב פאר א נוכריה, וואס דו ביסט נאכגעגאנגען אירע גשמיות'דיגע תאוות, און דאס ענדיגט זיך מיט חרטה און עגמת נפש.
דער מלבי"ם שטעלט דעם פונקט אז עס איז דא אין לשון הקודש אן אונטערשייד צווישן א "זר" און א "נוכרי". א זר קען גאר זיין אן אייגענער, פון דא, נאר ער באלאנגט נישט צו מיינע בני בית - "עפן נישט די טיר פאר קיין זרים (פרעמדע)". א נוכרי, דעקעגן, איז איינער וואס טוט זיך מתנכר זיין, ער קומט פון א ווייטן פלאץ און פון א ווייט לאנד. און אזוי זאגט דוד המלך: "מוּזָר הָיִיתִי לְאֶחָי וְנׇכְרִי לִבְנֵי אִמִּי" - פאר מיינע ברידער בין איך געווען א מוזר (א פרעמדער), און פאר די קינדער פון מיין מוטער בין איך שוין געווען א נוכרי גמור, ווי א מענטש וואס איז אנגעקומען פון א ווייטן לאנד.
און לויט דעם אויפן פשט: אויב א מענטש איז אן ערב פאר א זר - נעם פון אים דעם בגד, אבער טו אים נישט קיין פיזישן שאדן. און אויב ער איז אן ערב פאר אן אשה זונה נוכריה - "חַבְלֵהוּ", טו אים א חבלה (שעדיג אים), ווייל ער הייסט שוין א פושע ממש.
און וואס איז דער נמשל? מיר האבן פריער געזען אז די אשה זונה ווערט אנגערופן א נוכריה, ווי עס שטייט "לִשְׁמׇרְךָ מֵאִשָּׁה זָרָה, מִנׇּכְרִיָּה אֲמָרֶיהָ הֶחֱלִיקָה". און שלמה המלך קומט דאך נישט רעדן וועגן אזעלכע נידעריקע ענינים; ער רעדט דא וועגן די דעות כוזבות. און מיר האבן שוין מסביר געווען אז די דעות כוזבות זענען בבחינת "אמריה החליקה", און ווי חז"ל זאגן "שאני מינות דמשכא" - ווערטער פון מינות און כפירה ציען דעם מענטש, זיי אינטערעסירן און מאכן אים נייגעריג, און ער ווערט נאכגעצויגן נאך זיי. און ווי דער הגר"א שרייבט אויפן רמב"ם, וואס האט געשריבן עטליכע זאכן וואס זענען לכאורה נישט ווי די דעת פון חז"ל בנוגע דער מציאות פון שדים און נאך, און דער הגר"א האט געשריבן אויף אים אז "הפילוסופיה הארורה הטתו ברוב לקחה" - ער איז כביכול נאכגעצויגן געווארן נאך די עניני פילוסופיה מיט וועלכע ער האט זיך פארנומען, אריסטו און זיינע גלייכן, און דאס איז ווי אן אשה זרה וואס ציט דאס הארץ פונעם מענטש.
אויב אזוי, רעדט מען דא וועגן די דעות כוזבות און וועגן די פארדרייטע השקפות פון עובדי עבודה זרה. דער וואס האלט זיך אין חכמות וואס זענען נישט ווי די חכמת התורה - פאלשע חכמות, אבער פונדעסטוועגן איז עס נאך אלץ נישט קיין עבודה זרה, נאך נישט קיין זאכן וואס זענען אינגאנצן ווייט - דאס איז אן "אישה זרה" און נישט קיין "נוכריה". וואס איז דער גדר פון "זרה"? אז זיין השקפה איז נישט אינגאנצן קלאר: עס איז אים נישט אינגאנצן קלאר אז מען דארף גיין אין דעם דרך התורה, אבער עבודה זרה חס ושלום וועט אים נישט אויפקומען אויפן געדאנק. זיין השקפה איז פרעמד, אבער נישט קיין נוכריה. אבער א "נוכריה" איז בבחינת א זונה, און א זונה מיינט אז זי בייגט זיך אפ פונעם דרך, ווי עס שטייט: "וְלֹא תָתוּרוּ אַחֲרֵי לְבַבְכֶם וְאַחֲרֵי עֵינֵיכֶם אֲשֶׁר אַתֶּם זֹנִים אַחֲרֵיהֶם" - ער האט זיך אינגאנצן אפגעקערט פונעם דרך.
דערפאר, דער וואס איז ערב פאר א פרעמדן - "לְקַח בִּגְדוֹ". און וואס איז דער בגד? כלל ישראל האט ביים הר סיני זוכה געווען צו א טייערן מלבוש, זיי האבן זוכה געווען צו אן "עֲדִי", און ווען זיי האבן געזינדיגט האט דער הקדוש ברוך הוא צו זיי געזאגט "הוֹרֵד עֶדְיְךָ מֵעָלֶיךָ". אויב דיין השקפה הייבט זיך אן א ביסל צו פארדרייען, האסטו פארלוירן דעם טייערן עדי - יענע ריכטיגע, ריינע און אמת'ע השקפה וואס מיר האבן מקבל געווען ביים הר סיני, אז אין עוד מלבדו און אז ס'איז נישטא גארנישט ווי די תורה הקדושה. און פלוצים הערט מען פון אים אנדערע זמירות: "יא, תורה, אלעס איז גוט און שיין, אבער מען דארף נאך זאכן, א מענטש דארף דאך אויך לעבן, א מענטש דארף דאך אויך הנאה האבן". דער דאזיגער מענטש האט פארלוירן די הייליגע און ריינע בגדים, דעם עדי וואס איז אים געגעבן געווארן ביים הר סיני.
אבער דער וואס איז ערב פאר א נוכריה - "וואס פלוצים תורה, וואס פלוצים מצוות, וואס זענען די אלע זאכן? ס'איז פאראן נאך דעות, איך בין אמאל גאר געווען אין א קירכע..." - דער איז שוין גאר ווייט פארפארן און אנגעקומען צו עבודה זרה. אויף אים שטייט "חַבְלֵהוּ": דער מענטש איז ווי איינער וואס איז געשלאגן, אפגעשניטן און פארשניטן געווארן פון דער עדה פונעם אויבערשטן; ער האט כביכול אפגעשניטן דעם צווייג וואס פארבינדט אים צו כלל ישראל, און ער איז אינגאנצן ווייט פון יעדער מציאות פון קדושה. אבער דער וואס איז נאך אינעם ריכטיגן ליניע, נאר ער האט קרומע וועגן און פארדרייטע דעות, ער האט בלויז פארלוירן די באזונדערע בגדים, אבער ער איז נאך נישט אנגעקומען צו קיין גאנצער חבלה און איז נאך נישט אפגעשניטן געווארן פון זיין הייליגן שורש.
איין פסוק, און פיר שטאקן פון ביאור. אויפן פשט - א שארפע ווארענונג קעגן חתמ'ענען אן ערבות: אויפן לוה האט מען רחמנות, אויפן ערב דער פושע וואס האט זיך פארלאזט אויף א פרעמדן מענטש האט מען נישט קיין רחמנות, און למעשה איז בעסער בכלל נישט אונטערצושרייבן קיין ערבות, ווייל די זאך האט שוין חרוב געמאכט הייזער און משפחות. אין הלכה - צום לוה הייסט עס "בַּחוּץ תַּעֲמֹד", און צום ערב מעג מען אריינגיין. אויפן וועג פונעם הגר"א - יעדער מענטש איז אן ערב פאר די וואס ווערן פון אים באאיינפלוסט, און אויב ער טוט נישט מוסר'ן און נישט משפיע זיין, נעמט מען פון אים אוועק די גוטע מדות פון בין אדם לחבירו, און עס ווערן געשעדיגט די מדות פון בין אדם למקום. אויפן וועג פונעם רלב"ג - דער שכל וואס ווערט א סניגור פאר דער תאוה אנשטאט א שופט איבער איר, ער וועט באצאלן דעם פרייז און חרטה האבן. און אויפן וועג פונעם מלבי"ם - דער וועמענס השקפה הייבט זיך אן צו פארדרייען פארלירט דעם עדי פון הר סיני, און דער וואס פארפארט ביז צו עבודה זרה ווערט אפגעשניטן פון זיין שורש. אין אלע די אופנים איז דער געדאנק איינער: ווער ס'איז ערב איז אחראי, און ווער עס לאזט אפ זיין אחריות, סיי אין געלט און סיי אין רוחניות, וועט זיך ביים סוף געפינען אן דעם בגד וואס ער האט געהאט.