אין דעם שיעור וועלן מיר עוסק זיין אין צוויי פסוקים פון קאפיטל כ אין משלי: דער פסוק וואס רעדט וועגן זיך אפטון פון א מחלוקת, און דער פסוק וואס רעדט וועגן עצלות און אנזעצן די צייט. די צוויי פסוקים, ווי מיר וועלן זען, רירן אן איין שורש: צי דער מענטש מאכט א קלוגן חשבון פון שכר והפסד אויף א לאנגן טערמין, צי ער שלעפט זיך נאכן מאמענט.
כָּבוֹד לָאִישׁ שֶׁבֶת מֵרִיב וְכָל־אֱוִיל יִתְגַּלָּע׃ (משלי כ, ג) - עס איז א כבוד פארן מענטש אפצושטיין פון א קריג, און יעדער נאר וועט זיין שאַנדע אנטפלעקט ווערן.
רש"י טייטשט כפשוטו, און דאס איז דער קעפל פונעם פסוק: עס איז גוט און א כבוד פארן מענטש זיך אפצורוען פון א מריבה. און ווידערקול, יעדער אויל וואס רוט נישט אפ פונעם קריג - וועט זיין קלון אנטפלעקט ווערן. פון דא גייען מיר איבער צו די מפרשים וואס זענען מער מפרש באריכות.
רבינו יונה פרעגט: ווען צוויי מענטשן קריגן זיך צווישן זיך, ווער פון זיי איז דער בעל מעלה? ווער איז דער משובח'דיגער מענטש? דער תירוץ: דער וואס כאפט זיך און איז מקדים דער ערשטער אפצושטילן דעם קריג. די צוויי דינגען זיך, דער טענה'ט און יענער טענה'ט, און איינער פון זיי זאגט: לאז אפ, לאמיר זיך דא אפשטעלן, לאמיר נישט אריינגיין אין קיין ויכוח. ער איז דער משובח און ער איז דער בעל מעלה. און אזוי זאגט די גמרא אין קידושין (עא): אין ארץ ישראל, ווען מ'האט געזען צוויי מענטשן זיך קריגן און איינער פון זיי איז מקדים צו שווייגן און זיצט אפ פונעם קריג - 'יושב' מלשון שובת פונעם ריב - פלעגט מען זאגן אויף אים אז ער איז דער מיוחס.
לעומת זאת, דער אויל אנטפלעקט זיך, און זיינע שלעכטע מדות דערקענען זיך דווקא בשעת'ן קריג. מ'ברענגט אמאל א שיינעם געדאנק פון הרב פאנגער: עס זענען דא מענטשן וואס ווען מען גייט מיט זיי אריין אין א ויכוח - און ס'איז נישט קיין חילוק וועגן וואס, אפילו אויף א נישט ריכטיגן פארבייפארן אויפן שאסיי - זענען זיי ווי א מיסטקאסטן וואס מ'האט געטראטן אויף זיין טריט-הענטל: דער דעקל עפנט זיך, און דאס גאנצע מיסט פליט ארויס. דאס איז 'וכל אויל יתגלע'. מ'האט אים נאר א ביסל געטראטן אויפן פוס, און אט עפנט זיך דאס מויל, און מען זעט וויפיל שמוץ און וויפיל מיסט עס ליגט אינעווייניג, אזא ברייטער אוצר פון אויסדרוקן, וואס מען האט בכלל נישט געוואוסט אז דאס איז זיין רעדן-שטייגער. פלוצלונג שטייט מען קעגן זיין ווייניגער שיינעם פנים.
דערפאר האבן חז"ל געזאגט אז איינע פון די זאכן מיט וואס א מענטש ווערט געמאסטן און דערקענט איז זיין כעס: בכוסו, בכיסו ובכעסו. אזוי געפינען מיר ביי משה רבינו, וואס האט געזאגט פארן עם ישראל: 'ואהרן מה הוא כי תלינו עליו'. אהרן איז געווען א גרויסער ענוותן, און משה זאגט זיי כביכול: איר ווילט בודק זיין אהרן'ען? ס'זענען דא דריי אופנים. בכוסו? איז נישט מעגליך, ווייל ער איז א כהן און טרינקט נישט קיין וויין. בכיסו? אויך נישט, ווייל ער האט דאך מתנות כהונה און נעמט פון יעדן איינעם, און אויסער דעם האט א כהן נישט קיין קרקעות און קיין חלק אין לאנד. אויב אזוי, בלייבט נאר איבער דער לעצטער וועג: 'כי תלינו עליו' - גייט און באקלאגט אייך אויף אים, פרובירט אים אין כעס צו ברענגען, און דעמאלט וועט איר זען וואס פאר אן ענוותן אהרן איז.
קומט אויס, אז ווען א מענטש היט זיך פון א קריג און יאגט זיך נישט צו כעס'ן און צו רעאגירן, זענען זיינע גוטע מדות מוכח אויף אים. און דער אויל - יתגלע, ער וועט זיך אנטפלעקן, און זיין נארישקייט וועט דערקענט ווערן פאר יעדן. ווען? ווען מען רעגט אים אויף, ווען מען טוט אים א מעשה נישט לויט זיין פארשטאנד. פלוצלונג עפנט ער דאס מויל, רעדט נישט שיין און אויף א פארשעמערנדן אופן. און נאכדעם וואס ער האט ארויסגעלאזט די ווערטער פון מויל, איז אפטמאל נישטא קיין וועג צוריק. מען קען נאכדעם זאגן 'מיינע ווערטער זענען פארדרייט געווארן', 'איך האב נישט געמיינט', 'איך בין געווען אין א שטורעם פון געפילן' - אבער געהערט האט מען דאך שוין. א מענטש קען אויסזען אין די אויגן ווי א גרויסער מענטש, און פלוצלונג רעגט אים איינער אויף און מען הערט פון אים א זאפטיגע קללה. צי וועט מען אים ווייטער שעצן ווי פריער? אפילו אויב ער וועט איבערבעטן, וועט מען אים זאגן: גענוג, מיר האבן שוין געכאפט די זאך. ווייל אזא זאך וואלט ביי דיר אפילו אין געדאנק נישט געטארט זיין, און אויב עס איז ארויס פונעם מויל - איז דאך אין א מינוט פון שוואכקייט אנטפלעקט געווארן זיין פנימיות. דאס איז דער אויל: ער לייגט נישט קיין קאפ, לאזט ארויס וואס עס ליגט אין אים, און פארשטייט נישט אז מיט דעם אליין 'יתגלע' - עס אנטפלעקט זיך זיין מהות און זיין כאראקטער.
רבינו יונה לייגט צו אז אויך דער פסוק, אזוי ווי דער פריערדיגער, איז א המשך פונעם ערשטן פסוק אין קאפיטל: 'לֵץ הַיַּיִן הֹמֶה שֵׁכָר וְכָל שֹׁגֶה בּוֹ לֹא יֶחְכָּם'. דארט האט ער מסביר געווען אז עס פאסט נישט פאר א מענטש צו טרינקען ווען ער גייט רעדן מיטן מלך, ווייל ער דארף האבן יראה ומורא ווען ער שטייט פאר א מלך. און דא לייגט ער צו: וויסן זאלסטו, ווער עס איז לץ היין והומה שכר - וועט גרינג אריינפאלן אין א קריג. און אזוי ווי עס שטייט (משלי כג): 'למי אוי, למי אבוי, למי מדונים, למי שיח, למי פצעים חנם, למי חכלילות עינים' - שלמה המלך פרעגט איין קשיא נאך דער צווייטער: ביי וועמען איז כסדר אוי און וויי? ביי וועמען זענען דא מדונים, דאס הייסט קריגערייען אן אן אויפהער? ביי וועמען איז פאראן שיח און אומזיסטע וואונדן? און דער תירוץ איז: 'למאחרים על היין'. דער אנגעטרונקענער, דער שיכור, ער איז דער וואס איז זוכה צו אלע די 'מעלות'. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט דא: דו ווילסט כבוד? שטיי אפ פון קריג, און טרינק נישט קיין וויין, און דו וועסט נישט אנקומען צו מדונים און צו מריבות און בזיונות. כבוד איז פארן מענטש אפצושטיין, איידער זיך צו קריגן מיט מענטשן.
דער הגר"א ערקלערט: עס פאסט פאר א חשוב'ן מענטש צו רוען פון קריג, דאס הייסט נישט אנצופירן קיין מריבה מיט קיין שום מענטש. און וואס שייך דעם אויל - ווען צוויי אוילים קריגן זיך צוזאמען, וויל יעדער פון זיי אויפדעקן די נארישקייט פון זיין חבר און אויפווייזן אז דער צווייטער איז דער גרעסערער אויל. ביידע שרייען איינער אויפן צווייטן כדי אויפצוווייזן די פחיתות פון זיין חבר, און צום סוף 'יתגלע' - אין זייער געשלעג ווערט אנטפלעקט זייער אייגענע פנימיות.
דער מלבי"ם איז מדייק: דער וואס גייט זיך קריגן מיט א צווייטן מענטש, ווערט דאס פאר אים נישט פאררעכנט פאר קיין כבוד. אבער מ'דארף פרעגן: א מענטש וואס האט שוין געהאלטן ביים זיך קריגן און האט זיך איינגעהאלטן - צי איז פאסיג אים צו מכבד זיין דערויף? זאגט דער מלבי"ם אז נישט דוקא, ווייל ס'איז מעגלעך אז ער האט זיך צוריקגעהאלטן פון קריג צוליב איינע פון צוויי סיבות פון א קאלטן חשבון. די ערשטע סיבה: אויב איך וועל זיך קריגן מיט אים, וועט ער מיך נאך מער פארשעמען און שילטן. איך קען דעם טיפ, און איך ווייס אז אויב איך וועל רעדן - קען די זאך זיך ענדיגן פיל ערגער, מיט קללות און אפשר אויך מיט מכות. אזא שווייגן צייגט נישט אויף זיין מעלה און אויף זיין כח זיך מתגבר צו זיין אויף זיינע יצרים, נאר אויף א פשוט'ן חשבון: איך וויל נישט כאפן קיין מכות, איך וויל ארויסגיין לעבעדיג.
די צווייטע סיבה: דער עצם התייחסות גיט שוין פארן בעל מחלוקת דאס וואס ער האט געזוכט, און ווייזט כביכול אז די רייד זענען ווערט א באציאונג. ווען מ'פארשעמט א פרעמיער מיניסטער, צי גייט ער דען ארויף אויף דער ראדיא אויף יעדע זאך און זאגט 'איך וויל איר זאלט וויסן אז וואס יענער מיניסטער האט געזאגט איז נישט ריכטיג, און וואס יענע חברת הכנסת האט געזאגט איז נישט ריכטיג'? ס'איז נישטא אזא זאך. די הינט בילן און די קאראוואנע גייט ווייטער. ווען א מענטש רעאגירט אויף יעדע זאך, פארשטייט מען אז ער פרובירט ריין צו וואשן זיין נאמען און זיך פארענטפערן, און אז ס'איז דא דא נישט קיין גוטע זאכן וואס זענען נתגלה געווארן; אבער ווען ער באציט זיך נישט - איז ווי כאילו ער רעכנט זיך בכלל נישט מיט די רייד.
אמאל האט מען געפרעגט הרב שטיינמאן: דער רב, מען זאגט אזוי און אזוי אין נאמען פונעם רב, פארוואס איז דער רב דאס נישט מכחיש? האט ער זיי געענטפערט: אויב וואלט איך געדארפט מכחיש זיין אלעס וואס מ'זאגט בשמי, וואלט איך געווען פארנומען א גאנצן טאג מיט הכחשות. דער זאגט אין מיין נאמען אזוי און יענער זאגט אין מיין נאמען אזוי, מ'דערציילט זאכן אויפן חזון איש און מ'דערציילט זאכן אויף פלוני - און אזוי איז עס. דער עצם קפידא אויפן חרפה ווייזט אז ס'איז דא א ממשות אין דער חרפה; אבער ווען דו זאגסט 'זאל ער זאגן, צו געזונט זאל ער האבן, צי קען איך אים דען פארשטאפן דאס מויל?' - האסטו דאך ארויסגענומען דעם שטעך.
און אויב אזוי, זאגט דער מלבי"ם, דער וואס ווייסט די צוויי חשבונות און קלויבט אויס צו רוען פונעם קריג, האט דערמיט א דאפלטן כבוד: מען וועט אים מער נישט באזידלען, און מען וועט אויך נישט זאגן אז ס'איז דא א ממשות אין די רייד. ער ווייזט אויף זיך אז ער איז נישט מקפיד, און ווי חז"ל האבן געזאגט: 'יחסותא דבבלאי - שתיקותא', אז די מיוחסים דערקענען זיך מיט זייער שווייגן. און ער ווערט אויך דערמיט ניצול פון א גרעסערער חרפה, ווי עס שטייט: 'אל תצא לריב מהר, פן מה תעשה באחריתה' - דו ווייסט וויאזוי א קריג הייבט זיך אן, דו ווייסט נישט וויאזוי ער ענדיגט זיך.
דער כלל לויטעט: גיי זיך נישט קריגן, ערשטנס, מיט א מענטש וואס איז שטארקער פון דיר; און צווייטנס, מיט א מענטש וואס האט גארנישט וואס צו פארלירן. דאס זענען צוויי מצבים וואו ס'איז אינגאנצן נישט כדאי זיך אנצושלאגן. דו, צום ביישפיל, ביסט א מכובד'יגער מענטש - און ער נישט. ער האט קיין שום פראבלעם נישט צו שטיין אינמיטן עולם און דיר זאגן שווערע ווערטער אין פנים אריין; ער האט נישט קיין פראבלעם פון כבוד, ער האט נישט קיין פראבלעם פון בושה, ער האט נישט קיין מורא פון בזיונות. קעגן אזא מענטש וועסטו קיינמאל נישט בייקומען, ווייל דיינע רעאקציעס וועלן אלעמאל זיין אפגעמאסטן - דו האסט מורא פאר דיין כבוד, דו האסט וואס צו פארלירן - און ער איז א נקלה וואס האט גארנישט וואס צו פארלירן.
מען קען דאס פארשטענדליך מאכן פונעם געביט פון מלחמה: ס'איז נישטא קיין זין צו קעמפן קעגן זעלבסטמערדער. וואס איז מיין סטראשע אויף אים? אז איך וועל אים הרג'ענען? פאר אים איז דאס דאך דער גרעסטער תענוג, ער איז דאך געקומען שטארבן. דער קאמיקאזע פליט גראד אריין אינעם קריגס-שיף און רייסט זיך אויף מיט נאך א האלבן טאן דינאמיט אינעם עראפלאן - וויאזוי קען מען אים סטראשען? ווען דער צווייטער צד האט גארנישט וואס צו פארלירן, איז נישטא אין מיין האנט קיין שום וואפן קעגן אים און איך האב נישט קיין וועג אים מכניע צו זיין. א מענטש וואס האט נישט קיין צוימען, וואס האט נישט קיין בושה און פארשטייט נישט אז די גאנצע מריבה איז א בזיון פאר אים אליין - אדרבה, ס'איז דיר א כבוד זיך צוריקצוהאלטן, זיך איינצוהאלטן דעם גייסט און זיך נישט קריגן מיט אים.
אבער דער אויל קען זיך נישט איינהאלטן, און באלד ווערן נתגלה זיינע נידעריקע מדות. דערויף זאגט דער מלבי"ם אז עס שטייט נישט 'יתגלה' נאר 'יתגלע', און דער דאזיגער לשון קומט אלעמאל אויסצודרוקן אן התגלות פון א נידעריקע זאך, פון א שלעכטע מדה. און וועלכע שלעכטע מדה ווערט דא נתגלה? אז דער אויל איז נישט בכח זיך איינצוהאלטן. זאג אים: דו מאכסט דיר נאר בושות, דו ברענגסט נאר שאדנס פאר זיך אליין - און ער ענטפערט: וואס, ער וועט מיר זאגן אזא זאך? איך וועל אים שוין ווייזן וואס דאס מיינט! שטער מיך נישט יעצט. און אזוי ברענגט ער אויף זיך בזיונות און בושות, אן קיין שום צוים. און וואס ווייזט דאס אויף? אז דער מענטש איז אן אויל.
און וואס איז אן 'אויל'? דער מלבי"ם ערקלערט שטענדיק אז דאס איז מלשון 'אולי' - דער וואס צווייפלט אין די חוקי החכמה. דער חכם איז דער וואס איז בקי אין די חוקי החכמה, און דערפאר ווייסט ער וואס ס'איז כדאי און וואס ס'איז נישט כדאי. דער אויל, וואס איז נישט זיכער אין די חוקי החכמה און שטייט נישט פעסט אויף זיי, טראכט אפטמאל אז דווקא א קריגעריי וועט אים העלפן און ברענגען ווירקזאמע רעזולטאטן. ער פארשטייט נישט אז אפשר האסטו פארדינט אינעם קריג הונדערט שקלים, אבער דו האסט זיך איינגעקויפט בזיונות און א שלעכטן נאמען וואס דערין האסטו פארלוירן פיל מער: פון יעצט אן קוקט מען אויף דיר מיט א שלעכט אויג, מ'וויל נישט מאכן מיט דיר קיין געשעפטן, מ'וויל זיך נישט דערנענטערן צו דיר. אין איין רגע האסטו עפעס פארדינט, אבער אויפן לאנגן טערמין האסטו פארלוירן גאר אסאך. ווען דו וואלסט געווען א חכם און נישט קיין אויל, וואלסטו געמאכט דעם דאזיקן חשבון; אבער דער וואס צווייפלט אין די חוקי החכמה מאכט נישט קיין חשבון, און ער יאגט זיך צו קריגן כאטש ס'ברענגט אים שאדן.
מֵחֹרֶף עָצֵל לֹא־יַחֲרֹשׁ וְשָׁאַל בַּקָּצִיר וָאָיִן׃ (משלי כ, ד) - צוליב דער קעלט פונעם ווינטער אקערט דער פוילער נישט, און ער בעט אין דער צייט פונעם שניט און ס'איז נישטא גארנישט.
רש"י טייטשט כפשוטו: דער פוילער, צוליב דער קעלט זיצט ער און טוט נישט קיין מלאכה, און צוליב דעם ווינטער אקערט ער נישט. און רש"י לייגט צו אז די זאך איז אויך א רמז אויף עסק התורה. דער אבן עזרא ערקלערט דעם סוף פונעם פסוק: 'ושאל בקציר ואין' - ער בעט ביי די שניידערס, און זיי גיבן אים גארנישט, ווייל זיי זאגן אים: דו האסט געדארפט ארבעטן.
רבינו יונה זאגט אז דער פסוק קומט מעורר זיין די מענטשן אויף דער מידה פון זריזות: א מענטש זאל זיך נישט אפלאזן פון זיין מלאכה צוליב דער קעלט אדער צוליב דער היץ, און ער זאל נישט זאגן 'יעצט איז נישט קיין גוטע תקופה, וועט די תקופה פאראיבערגיין און איך וועל צוריקגיין צו דער מלאכה'. ווייל אויב אזוי וועט ער טון - וועט די מלאכה אינגאנצן בטל ווערן, ווארום ס'וועלן זיך שטענדיק געפינען מעכבים: יעצט איז צו הייס, יעצט איז צו קאלט, יעצט פאסט עס נישט, יעצט איז די שעה נישט באקוועם. שטענדיק וועלן זיין שטרויכלונגען. און דערפאר 'מחורף עצל לא יחרוש' - ער וועט שטענדיק געפינען תירוצים פארוואס נישט צו טון זיין מלאכה, און ס'וועט נישט זיין קיין פארריכטונג צו זיין פארלוסט: צוליב דער קעלט האט ער נישט געאקערט, און נאכדעם 'ושאל בקציר' - ער וועט זוכן ווייץ אין דער צייט פונעם שניט, אבער ער האט דאך נישט געאקערט און נישט געזייט און גארנישט איז נישט געוואקסן - און ס'איז גארנישט פאראן.
חז"ל האבן געדרשנט דעם פסוק אויפן עניין פון זריזות אין חכמה: 'אל תאמר לכשאפנה אשנה - שמא לא תיפנה'. זאג נישט: ווען איך וועל זיין ליידיק וועל איך לערנען. ווען וועסטו זיין ליידיק? ווען וועסטו טרעפן צייט? קיינמאל וועסטו נישט טרעפן. און דעריבער פאסט פאר א מענטש אויסצונוצן יעדער צייט און יעדן מאמענט, און נישט זוכן קיין סיבות זיך מבטל צו זיין פון זיין מלאכה און פון דער מלאכת השם.
דער ווילנער גאון ערקלערט אז 'חורף' איז האלב כסלו, טבת און האלב שבט. 'מחורף' - פונעם אנפאנג ווינטער, ווען ס'איז שוין אביסל קאלט, אקערט ער שוין נישט, און שפעטער ווען ס'קומט דער קציר האט ער גארנישט. און אויף וואס קומט דאס מרמז זיין? דריי צייטן זענען דא אין לעבן פונעם מענטש: א זמן פון עלייה, א זמן פון עמידה, און א זמן פון ירידה. און זייערע נעמען זענען: קין, הבל, שת. און זיי נעמען ארום די דריי שלעכטע מדות: דער תאווני, דער כעסני, און דער ליצני.
דער תאווני איז א בעל תאווה, וואס גלוסט צו יעדער תאווה און יעדער הנאה. דער כעסני איז א בעל מידת הכעס און בייזקייט. און דער ליצני - דער גר"א דעפינירט אים אלס פריקת עול און יראת שמים: א מענטש וואס מאכט לצנות, וואס זיצט 'בסוד זקנים' וואס שפילן, אלטע לייט וואס זיצן און שמועסן אויס זייערע איבערלעבענישן איינער פארן צווייטן. דאס איז א מושב לצים, מ'זיצט און מ'פלאפלט אן אן אויפהער.
די ימי העלייה זענען די ימי הנערות, און דעמאלט איז דער מענטש א בעל תאווה. דאס איז 'קין', וואס איז געבוירן געווארן דער ערשטער און ער איז דער אנהייב, און מעגלעך איז עס אויך מלשון קניין, ווייל ער גלוסט נאך קניינים. די ימי העמידה זענען 'הבל', וואס דער מענטש לויפט נאך די הבלי הכבוד און עשירות; די תאוות האבן זיך שוין אביסל בארואיקט, ער איז אנגעקומען צו די פופציג יאר, און וואס אינטערעסירט אים? כבוד און עשירות. און די ימי הירידה זענען 'שת' - ש' ת', דער סוף, און דעמאלט זיצט ער מיט די ליצנים און בטלנים וואס פארברענגען די צייט מיט מעשיות.
און דער גר"א לייגט צו אז דאס איז כנגד די משמרות וואס חז"ל האבן געזאגט: משמרה ראשונה - חמור נוער, כנגד דעם תאווני, ווי אן אייזל וואס לויפט נאך יעדער תאווה. משמרה שנייה - כלבים צועקים 'הב הב', כנגד די ימי העמידה און דעם הבל: גיב נאך עשירות, גיב כבוד, נאכיאגן נאך די הבלי עולם. משמרה שלישית - תינוק יונק משדי אמו ואישה מספרת עם בעלה, און דאס איז די בחינה פון די ליצנים: ער זיצט און דערציילט מעשיות און רעדט אין די הבלי העולם.
לויט דעם ערקלערט דער הגר"א דעם כתוב: 'מחורף עצל לא יחרוש' - דער חורף איז דער זמן העמידה. און נישט 'גיל העמידה' ווי מען איז געוואוינט צו רופן די יארן פאר דער עלטער, נאר דער מיטן פונעם לעבן: עס איז פאראן א זמן עלייה, די צוואנציגער יארן, ווען דער מענטש שטייגט נאך און אנטוויקלט זיך; דערנאך די יארן פון פינף און צוואנציג ביז פופציג, ווען דער גוף שטייט פעסט; און דערנאך הייבט זיך אן דער שלב פון נאכלאזן און פארוועלקן. אין דער צייט פונעם עמידה, פון פערציג יאר און ווייטער, איז ער 'אינו חורש' - ער טוט נישט הארעווען אין תורה און מעשים טובים. 'ושאל בקציר' - עס וועט קומען די צייט ווען ער וואלט שוין געדארפט פארמאגן דעת, ווען ער וואלט שוין געדארפט זיין פארטיפט און אנגעפילט; אבער די צייט פונעם עמידה האט ער נישט אויסגענוצט, און דעריבער קען ער שוין גארנישט משיג זיין.
דער כלל איז, אז ווער עס האט געלערנט תורה אין זיין יוגנט, וועט לערנען תורה אויך אין זיין עלטער. אבער ווער עס האט זיך אין זיין יוגנט געבטלט און געזאגט 'ווען איך וועל גיין אויף פענסיע וועל איך גיין צו א שיעור' - נישט קיין פענסיע און נישט קיין שיעור. די מציאות ווייזט אז אזעלכע מענטשן זענען נישט קובע עתים לתורה, ווייל עס פעלט זיי די זאך פונעם שורש, עס פעלן זיי די גוטע געוואוינהייטן פון יונגווייז אן. ווער עס האט גוטע געוואוינהייטן - ווען ער ווערט עלטער וועט ער לערנען פיל מער; אבער ווער עס האט אפילו קיין התחלה נישט, אז ער זאל אנהייבן לערנען אין די עלטערע יארן - דאס איז גאר זעלטן. נישט אז עס מאכט זיך נישט, נאר ס'איז זעלטן. און דעריבער, ווער עס איז 'מחורף עצל' און אקערט נישט, ווען עס קומט דער שלב פונעם קציר, אין יובש קצירה, ווען דער מענטש ווערט אלט - 'ואין': ער האט נישט קיין חשק צו לערנען, ער האט גארנישט פון דער תורה, און ער האט נישט משכיל געווען און נישט פארשטאנען אין איר.
דער מלבי"ם ערקלערט: די צייט פונעם אקערן אין די פעלדער איז אין ווינטער, ווען די לופט איז קאלט, און דער עצל האט דאך פיינט קיין מלאכה אפילו אן אן אורזאך - כל שכן וקל וחומר ווען ער האט אן אורזאך. צי האסטו דען נישט געלערנט 'צינים פחים בדרך עיקש'? ווער עס עקשנט זיך ארויסצוגיין אין דער קעלט, האט נישט אויף וועמען זיך צו באקלאגן נאר אויף זיך אליין, ער איז פשוט אן עקשן. און אזוי זאגט ער: איך בלייב אינדערהיים, אונטער דער קאלדרע איז דאס זיכערסטע, אויך פיל ווייניגער באצילין, איך בין אין א פארמאכטן ארט און גיי נישט ארויס צווישן מענטשן. און אזוי פארברענגט ער זיין צייט אין א ווינטער-שלאף. אבער נאכדעם, ווען דער קציר קומט, ווען די לופט איז געשמאק און מען קען ארויסגיין - זוכט ער תבואה, און ס'איז נישטא.
און אזוי אויך איז דער מענטש וואס פוילט זיך אנצוזאמלען די חכמה אין די ימי נעורים. דעמאלט איז דאך די צייט צו אקערן די חלקה פונעם נפש פון די דערנער און קאליעס און די ציורי התאווה, און אנזייען אין איר דעם זוימען פון חכמה און דעת. ווען א מענטש איז יונג - דאס איז די צייט צו משיג זיין השגות אין דער תורה, דאס איז די צייט ער זאל האבן א חלק אין לימוד און א חלק אין תיקון המדות. שפעטער, ווען דער מענטש ווערט עלטער, זענען זיינע מדות שוין איינגעווארצלט אין אים און זיינע געוואוינהייטן זענען פארגליווערט, און עס איז אים זייער שווער זיך צו ענדערן. נאר די פראבלעם איז, אז אין דער יוגנט קאכט זיין בלוט, ער האט נישט קיין מנוחה, און זיינע תאוות באפאלן אים, דעריבער פוילט ער זיך צו מקיים זיין מצוות, פוילט זיך צו קומען צום שיעור, פוילט זיך צו עפענען א ספר. און אין די ימי הזקנה, ווען די רתיחת הדם בארואיגט זיך און עס זענען שוין נישטא קיין תאוות וואס מוטשען אים - וויבאלד ער האט זיך נישט צוגעוואוינט און נישט צוגעגרייט די ערד פונעם נפש צו חכמה אין דער ריכטיגער צייט, געפינט ער מער קיין פירות נישט. מען דארף וויסן: וואס מיר געוואוינען זיך צו אין דער יוגנט וועט אונז בלייבן אויף דער עלטער, און שפעטער איז שוין זייער שווער.
א מעשה איז געווען מיט איינעם פון די גדולי ישראל וואס האט געזאגט פאר א געוויסן מענטש ער זאל תשובה טון. האט יענער אים געענטפערט: רבי, איך בין נאך יונג, לאז געמאכט, קום ווען איך וועל זיין אלט. עס זענען פאריבער יארן, דער רבי האט געדענקט, און איז געקומען צו אים ווען ער איז שוין געווארן אלט און האט אים געזאגט: נו, טו יעצט תשובה. וואס פאר א תירוצים האסטו יעצט? האט ער אים געזאגט: איך וועל אייך זאגן, רבי, א משל למה הדבר דומה. איר רבנים האט ליב צו רעדן מיט משלים, דאס מאל וועל איך רעדן מיט א משל. איך בין געווען א בעל עגלה ביי א גוי, ער האט געהאט א פערד-פארם און איך בין געווען דער שומר פון די פערד. און תמיד פלעגט דער בעל הבית מיר זאגן: מאך א דעכל פאר די פערד, עס גייט א שניי, עס גייט א רעגן, עס איז קאלט, און זיי שטייען אינדרויסן. פלעג איך אים זאגן: ווי אזוי איז מעגליך? יעצט איז דאך ווינטער, צי קען מען דען אנהייבן ארבעטן אינדרויסן אין אזא קעלט, אין פראסט און שניי? האט ער געווארט, און ווען דער זומער איז געקומען זאגט ער: נו, מאך א דעכל פאר די פערד. פלעג איך אים זאגן: צו וואס דארף מען א דעכל? ס'איז דאך דא א שיינע זון, אלעס איז ליכטיג און פיין, ווער דארף א דעכל?
האט יענער מענטש אים אויסגעפירט: אזוי אויך איז ביי אונז. ווען איר זענט געקומען צו מיר דאס ערשטע מאל בין איך נאך געווען יונג - עס שיינט די זון, אלעס איז גוט און שיין, ווער דארף יעצט תשובה? לאז אפ, קום ווען איך וועל זיין אלט. יעצט זענט איר געקומען ווען איך בין שוין אלט - עס איז ווינטער. נו, מאך א דעכל? ווער קען דען אין אזא קעלט? ווער קען אין מיין עלטער, אין מיין היינטיגער מציאות, צי האב איך דען כוח צו ענדערן מיין מהות און מאכן איבערקערענישן? און טאקע, ווייניג זענען די עלטערע לייט וואס טוען תשובה, און די סיבה איז ווייל א מענטש וואס ווערט אלט ווערט מקובע אין זיינע דרכים, און ס'איז זייער שווער אים צו רירן און ענדערן.
נאך אן הסבר ברענגט דער מלבי"ם אויף 'ושאל בקציר ואין': וואס איז די צייט פון קצירה? עס איז דא א צייט ווען דער הקדוש ברוך הוא שניידט אפ דעם נפש פונעם מענטש און נעמט איר צו זיך, אויב אזוי רעדט דער 'קציר' פון דער עת המיתה. און חז"ל האבן דאך געזאגט: מי שטרח בערב שבת - יאכל בשבת, און ווער עס האט נישט געפלאגט ערב שבת - פון וואו וועט ער עסן שבת? און דאס זאגט דער כתוב: דער מענטש וואס זיין גאנץ לעבן, אין זיינע ימי חורפו, איז געווען אן עצל און האט נישט געאקערט - ווען ער וועט פרעגן ביים עת הקציר, ווען עס קומט די צייט פונעם פטירה, 'ואין': ער וועט גארנישט האבן, וואס דען האט ער זיך אנגעגרייט פארן לעבן אין עולם הבא?
די צוויי פסוקים לערנען אונז איין חשבון. 'כבוד לאיש שבת מריב' - דער וואס קומט פריער אפצושטעלן דעם קריג איז דער בעל מעלה און דער מיוחס, און דער וואס שווייגט און שטעלט זיך אפ פון דער הכרה אז אן ענטפער וועט נאר מער פארמערן שעלטונגען און געבן א ממשות צו די רייד פונעם בעל מחלוקת - צו אים געהערט דער כבוד; בעת דער אויל, וואס קווענקלט אין די חוקי החכמה און פארשטייט נישט אויסצורעכענען דעם שכר כנגד הפסד, האלט זיך נישט איין, און בשעת'ן מחלוקת 'יתגלע' און עס קומט ארויס די שפלות פון זיין פנימיות. און 'מחורף עצל לא יחרוש' - ווער עס זוכט תירוצים וועט קיינמאל נישט ארבעטן, און ווער עס האט נישט געאקערט די חלקה פון זיין נפש אין זיינע ווינטער-טעג, אין די ימי הנעורים און אין די ימי העמידה, וועט קומען צום קציר און גארנישט געפינען: נישט אין זיין עלטער און נישט אין דער שעה ווען זיין נפש ווערט אפגעשניטן. און דעריבער: אל תאמר לכשאפנה אשנה, שמא לא תיפנה.