אין קאפיטל כ' פון משלי גייט שלמה המלך ווייטער מברר זיין די גבולים פון שלימות אין עבודת השם: וואס איז דער חילוק צווישן א מענטש וואס טוט חסד און א מענטש וואס איז נאמן צו דעם וואס ער איז אים שולדיג, וואס איז דער חילוק צווישן א צדיק און א תמים, און ווער איז יענער "מלך" וואס איז ראוי צו זיצן אויפן כסא דין און צעטרייסלען דאס שלעכטס. אינעם קומענדיגן אפשניט וועלן מיר דורכגיין די פסוקים ו'-ט' לויט רבנו יונה, דער מלבי"ם, דער גר"א און דער רלב"ג.
רׇב־אָדָם יִקְרָא אִישׁ חַסְדּוֹ וְאִישׁ אֱמוּנִים מִי יִמְצָא׃ - רוב מענטשן רופן אויס און בארימען זיך מיט זייער חסד, אבער אן איש אמונים - ווער קען געפינען?
רבנו יונה פרעגט: פארוואס ווערט דער מענטש וואס באהאלט זיינע מעשים אנגערופן א "איש אמונים"? ווייל ער איז ווי אן עבד נאמן צום אויבערשטן, צו טון אלעס וואס ער באפעלט אים, אן עפעס בייטן און אן משנה זיין, אזוי ווי עס שטייט "צִיר נֶאֱמָן לְשֹׁלְחָיו" - דאס הייסט, לשם זיינע שלוחים. ווער איז א ציר נאמן? דער וואס טוט די פעולה בלויז און אליין לשם דעם וואס האט אים געשיקט. אויב מ'האט מיר געשיקט איינצאלן געלט אין באנק, און אינמיטן וועג האב איך אויך ערלעדיגט פאר זיך איינקויפן פאר דער היים - בין איך נישט קיין ציר נאמן פאר מיין משלח. א ציר נאמן גייט, טוט פונקטליך וואס מ'האט אים געהייסן, און קומט צוריק ווי ער איז געגאנגען מיט די פאפירן אין דער האנט: איך האב אויסגעפירט וואס דו האסט געהייסן. אבער אויב בין איך געגאנגען צו מיינע פריוואטע ענינים, בין איך געטריי אביסל פאר דיר און אביסל פאר מיר אליין, און איך ארבעט נישט בלויז פאר דיר.
אזוי אויך איז מיט דער שלימות פונעם מצוה: דער ציר נאמן צו טון דעם רצון השם איז דער וואס טוט עס בלויז און אליין לשם שמים - נישט כדי מ'זאל אים לויבן, נישט כדי זיך גרויסצוהאלטן און געפעלן אין די אויגן פון מענטשן. און פון דעם, זאגט רבנו יונה, שטימט דער גאנצער פסוק: "רָב אָדָם יִקְרָא אִישׁ חַסְדּוֹ" - ביי רוב בני אדם גייט יעדער און פארציילט איבער זיינע חסדים; אבער אן "אִישׁ אֱמוּנִים", וואס היט די נאמנות בלויז צום רבונו של עולם - מי ימצא? ווער קען דאס געפינען? יעדער זאגט: ריכטיג, איך האב געטון א מצוה, אבער איך האב אויך באקומען דערויף א קאמפלימענט, מ'האט מיר אויך געלויבט אז איך בין אן איש חסד, און נישט געפערליך. אן איש אמונים וואס טוט באמת ובאמונה נאר לכבוד השם יתברך - ווער קען דאס געפינען.
אזוי האבן חז"ל געזאגט וועגן עסק התורה: "אל תעשם עטרה להתגדל בה" - מאך זיי נישט פאר קיין קרוין זיך צו בארימען דערמיט. ס'איז נישט קיין שלימות ווען א מענטש לערנט תורה און יאגט זיך אויך נאך פרסום און כבוד. אבער פון דער אנדערער זייט, הלוואי זאלן מיר אנקומען צו דער מדרגה, און מען טאר נישט פארשטיין די זאכן אויף א שלעכטן אופן. ווייל דער רמב"ם שרייבט דאך א וואונדערליכע זאך: ווען א מענטש לערנט מיט זיין זון, זאל ער אים נישט זאגן "לערן תורה לשמה" - ווייסט דען א קליין קינד וואס מיינט לשמה? נאר ער זאל אים זאגן: לערן און דו וועסט באקומען א צוקערקע, דו וועסט באקומען ניסלעך. איז ער אביסל עלטער געווארן - לערן און מ'וועט דיר קויפן שפילצייג. איז ער נאך עלטער געווארן - לערן און דו וועסט באקומען שיינע קליידער, מארקעס. און ווען ער קומט אן צו די יארן וואס ער פארשטייט שוין דעם ווערט פון געלט, זאל ער לערנען תורה פאר געלט, ער זאל זיין מסודר. און דערנאך - זאל ער לערנען תורה כדי מ'זאל אים רופן רבי, כדי ער זאל זיין א דיין און א חכם. און ערשט נאך אלע די דאזיגע שטופעס וועט ער צוקומען צו טון לשם השם. זעען מיר פון דעם אז אנצוקומען צו לשמה איז בכלל נישט קיין פשוט'ע זאך.
געציילטע יחידים זענען געווען ווי חכם בן ציון אבא שאול זכותו תגן עלינו, וואס האט מעיד געווען אויף זיך אז פון עלטער פון דרייצן יאר האט ער געלערנט תורה לשמה. וויפיל מענטשן קענען מעיד זיין אויף זיך אזא זאך? און ער איז זיין גאנץ לעבן אנטלאפן פון כבוד און פון פרסום, נישט געוואלט מ'זאל דערמאנען זיין נאמען, און איז געגאנגען מיט א קורצן רעקל ביז דער עלטער, און איז נישט געווען פאראינטערעסירט אין קיין שום ענינים פון כבוד און שררה. דאס זענען יחידים. און פונדעסטוועגן לערנט אונז דער פסוק וואס איז די שלימות: זיך נישט גרויסן מיט דער מלאכה, נישט מאכן קיין עטרה להתגדל בה, און דאס איז די שאיפה וואס דארף זיין תמיד און אין יעדן מצב.
דער מלבי"ם איז מגדיר: חסד איז דאס וואס א מענטש טוט נישט מצד א חיוב און נישט מצד אן הבטחה, נאר פון זיין ברייט הארץ. לעומת זאת איז דער ענין פון אמונה אמת - איך בין דיר שולדיג מצד דעם אמת, ווייל אזוי האב איך צוגעזאגט: ארבעט א חודש און דו וועסט באקומען א געהאלט, און דו האסט געהאט צוטרוי אין מיינע ווערטער. אמונה מיינט מקיים צו זיין די זאך מצד דער אמת דערפון, און דאס איז אויך דער מקור פונעם ווארט "אמן" - צו באשטעטיגן און מאכן אמת די זאך. קומט אויס אז ס'איז פאראן א מענטש וואס קומט אים על פי דין, מצד דעם אמת, און ס'איז פאראן א מענטש וואס קומט אים נאר מצד גמילות חסד.
לויט דעם, זאגט דער מלבי"ם א געוואלדיגן מהלך: ס'איז דאך געווען ראוי אז ווער עס איז א בעל חסד זאל זיין כל שכן א בעל אמונה. אויב דאס וואס איך בין נישט מחויב גיב איך אוועק, דאס וואס איך בין יא מחויב איז דען נישט קיין כל שכן? אבער אין דער נאטור פון מענטשן זעט מען פונקט פארקערט: אנשי אמונה זענען ווייניג, דאס וואס ליגט אויף זיי טוען זיי נישט, זיי קענען גרינג נארן, באשווינדלען און אנרירן יענעמ'ס געלט - אבער ווען ס'קומט פאר זיי צו טון א חסד, געפינען זיך פיל וואס ווילן עס טון. ער האט נישט קיין שום פראבלעם צו גזל'נען און באשווינדלען, קיין אמת און קיין אמונה האט ער נישט; אבער זאג אים אז ס'איז דא דא א מצוה און מ'דארף העלפן - אסאך מאל נעמט מען דווקא יא ארויס געלט פון אים. רבונו של עולם, פאר דעם וואס עס קומט זיך אים צאלסטו נישט קיין חדשים לאנג, האלטסט אפ געהאלטער און באצאלסט נישט קיין חובות - באצאל קודם דיינע חובות, און דערנאך טו חסדים.
און פארוואס איז דאס אזוי? די זאך איז אן אמת לאמיתה אויך אינדערהיים. א שכן בעט פון דיר א טובה: מאך מיר א לאך אין דער וואנט. דו גייסט און טוסט עס. א שכנה בעט א חסד - דו גייסט און טוסט עס. אבער דיין ווייב, זי האט א בילד וואס ליגט שוין צוויי חדשים און דו האסט עס נאך אלץ נישט אויפגעהאנגען. וואס איז דער חילוק? מיר האבן נישט ליב צו טון זאכן וואס מען באקומט נישט פאר זיי קיין קאמפלימענטן. דער שכן וועט קומען פיר מאל זאגן א יישר כח פאר א נאגל וואס איך האב אריינגעקלאפט אין זיין וואנט - פאר דעם האב איך צייט, ווייל מיט חסד קויף איך א נאמען, מען לויבט און מען רימט מיך. און אזוי אויך: אויב זיין מוטער בעט פון אים, לויפט ער - ווייל זי וועט אים אויסלויבן; אבער אויב זיין ווייב בעט, יאגט ער זיך נישט - ווייל דארט וועט ער גאר באקומען מוסר פארוואס האסטו עס ביז יעצט נישט געטאן. חובות האט א מענטש נישט ליב צו באצאלן, ווייל עס איז נישטא ווער עס זאל דאס אפשאצן; א חסד - דאס וועט מען יא אפשאצן.
לויט דעם טייטשט זיך דער פסוק: "רָב אָדָם יִקְרָא אִישׁ חַסְדּוֹ" - דו וועסט געפֿינען אז רוב מענטשן זענען גרייט צו טון חסד, און פארוואס? ווייל דורך דעם וועט מען אים רופן "איש חסד". רוב מענטשן ווילן מען זאל זיי אנרופן בעלי חסדים, און דערפאר טוען זיי אסאך חסד. אבער "אִישׁ אֱמוּנִים" - איינער וואס האלט ווארט, באצאלט שכירות אין צייט, באצאלט זיינע חובות אין צייט - ווער קען געפינען? ווייל ווער וועט מיך אפשאצן פאר דעם, און וואספארא כבוד און תפארת וועט מיר זיין דערפון?
מִתְהַלֵּךְ בְּתֻמּוֹ צַדִּיק אַשְׁרֵי בָנָיו אַחֲרָיו׃ - א צדיק וואס גייט אין זיין תמימות, וואויל איז פאר זיינע קינדער נאך אים.
רבינו יונה פארבינדט דעם פסוק צום פריערדיגן. וואס מיינט "מתהלך בתומו"? ער זוכט שלמות, ווייל "תום" מיינט גאנצקייט און שלמות. נישט פאר'ן רבונו של עולם און אויך אביסל פאר זיך, נישט לכבוד השם און אויך אביסל פאר מיין כבוד, נאר בתֻמו ממש - און דאס הייסט א צדיק. און דער תרגום פון אן איש תמים איז "גבר שלים". קומט דאך אויס, אז ווער עס גייט מיט שלמות און מיט תמימות און טוט די מצוות בלויז לשם שמים, אן זיך גרויסן און אן זיך בארימען, ער איז דער "איש אמונים" פון וועמען מיר האבן פריער גערעדט, און אויף אים ווערט געזאגט אז ער איז א צדיק - א מענטש וועמענס מעשים זענען גערעכט און גאנץ, זיינע אלע מעשים זענען מיט צדק.
און ווער עס פירט זיך אזוי - "אשרי בניו אחריו", ער איז מזכה זיינע קינדער נאך אים. אבער דער וואס טוט די מצוות כדי זיך צו בארימען און גרויסן, כאטש ס'איז מעגלעך אז ער אליין וועט באקומען זיין שכר, האבן דאך די צדיקים אן הבטחה פאר זיי און פאר זייערע קינדער: "לא ראיתי צדיק נעזב וזרעו מבקש לחם", "ביראת השם מבטח עוז ולבניו יהיה מחסה" - דער בעל יראה איז אויך מזכה זיינע קינדער. "עושה חסד לאלפים לאוהבי" - די וואס טוען פון אהבה, פאר טויזנטער; און אפילו די וואס טוען פון יראה - "לאלף דור". סיי ווי סיי ברענגט מען דאס אריבער צו די קומענדיגע דורות. אבער דער וואס טוט נאר כדי זיך צו בארימען, פאר זיך אליין וועט ער אפשר האבן א זכות, אבער פאר זיינע קינדער האט ער גארנישט איבערגעלאזט, און זיי אליין וועלן גארנישט באקומען בזכות פונעם פאטער.
רבינו יונה לייגט נאך צו: א צדיק איז א מענטש וואס היט זיך פון זינד און האלט זיך אין דער ריכטיגער מעשה - פון איין זייט באגייט ער נישט קיין עבירות, און פון דער צווייטער זייט פירט ער אויס אלע מצוות. און ווען א מענטש טוט אזוי שטענדיג, און נעמט ארויס פון זיך אויך די שלעכטע מדות - קנאה, תאוה און כבוד - ביז ער קומט אן צו דער מדריגה פון פאלקאמער יראה און בטחון אינעם אויבערשטן, דעמאלט ווערט ער אנגערופן תמים: נישט סתם א צדיק, נאר א צדיק וואס האט משיג געווען שלמות. און דערפאר שטייט ביי נח "איש צדיק תמים היה בדורותיו" - צדיק און תמים זענען צוויי באזונדערע זאכן: נח איז געווען א צדיק, און פון דער מדריגה פון צדיק איז ער אנגעקומען צו תמים, אז ער האט אויך פארראכטן זיין נפש מיט אויסגעארבעטע מדות. א צדיק מיינט דער כשרון המעשה: ער לייגט תפילין, היט שבת, גיט אכטונג אויף לשון הרע און אויף שמירת עיניים - וואס ער טוט בפועל. אבער אויב א צווייטער האט דיר עפעס געטאן און דיר דערגאנגען די יארן, און אינעווייניג קאכסטו און עסט זיך אויף - קען זיין אז דו ביסט א צדיק אבער דו ביסט נאך נישט קיין תמים, ווייל תמים מיינט גאנץ, אז ער האט מתקן געווען זיינע מדות אינעווייניג.
און דא לאזט אונז דער פסוק וויסן, אז דער צדיק וואס איז נאך נישט אנגעקומען צו דער מדרגה פון תמימות "מתהלך במעשיו בתומו" - דו ביסט טאקע נאך נישט אנגעקומען צו תמימות, אבער דו ביסט אויפ'ן וועג. דאס משיג זיין די צדקות אליין איז א גרויסע דערגרייכונג אויפ'ן וועג צו תמימות, און זיינע מעשים געפֿינען זיך שוין אויפ'ן שטעג פון תמימות.
דער גאון פון ווילנא ערקלערט אז א צדיק וואס גייט בתום לב ברענגט מיט דעם א חיזוק פאר זיינע קינדער נאך אים. און ער ערקלערט אז עס זענען דא דריי מדריגות, ווי מיר געפֿינען ביי נח: "איש צדיק, תמים, את האלקים התהלך נח" - די מדריגה פון צדקות, די מדריגה פון תמימות, און די מדריגה פון "מתהלך את האלקים". און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "מתהלך" - קעגן "את האלקים התהלך"; "בתומו" - קעגן תמים; "צדיק" - קעגן צדיק. ווער עס פארמאגט אין זיך אלע דריי, אויף אים שטייט "אשרי בניו אחריו": ערשטנס, וואויל איז פאר די קינדער וואס באקומען פון אים אזעלכע מדות, און צווייטנס, אז ער פארשטארקט דערמיט זיינע קינדער נאך אים צו גיין אין זיינע מדות און אין זיינע הנהגות.
מיר האבן שוין אמאל גערעדט אז מען האט געפרעגט פון רבי חיים קנייבסקי: א פאטער וואס דאווענט און זיין קליין קינד דרייט זיך ארום און דאווענט נישט - זאל ער אים מאכן באמערקונגען און לייגן קאפ אויף אים אינמיטן דאווענען, צי זאל ער טון דאס זייניגע און אים נישט שטערן א גאנצע צייט? האט ער געענטפערט: חייך קודמין. פאר וואס ביסטו געקומען אין שול אריין - נאכצוקוקן דאס קינד? ניין, נאר צו דאווענען. היט קודם אלעס אפ דיין אייגן דאווענען, דאווען ווי א מענטש, און ממילא וועט דיין זון זיך לערנען. ווען דער זון זעט די הנהגה פונעם טאטן, וועט ער דאס נאכטאן. אבער אויב דאס קינד זעט אז דו קאנצענטרירסט זיך נישט דורכאויס דעם גאנצן דאווענען, ווייל דו ביסט נאר פארנומען אים צו מאכן הערות און נאכצוגיין זיינע טריט - וועט ער זיך אויך לערנען פון דיר נישט צו האבן קיין ישוב הדעת, און וועט זיך פארנעמען מיט אנדערע זאכן.
לויט דעם וועלן מיר טייטשן: "מתהלך בתומו צדיק - אשרי בניו אחריו". דער וואס יאגט זיך נישט די גאנצע צייט נאך דער תמימות פונעם קינד און נאך זיין פאררעכטן, אים כסדר צו מאכן באמערקונגען: טו נישט אזוי, הייב נישט אויף דעם קאפ, ריר זיך נישט, שטיי נישט אויף, גיי נישט ארויס - נאר ער גייט אין זיין תמימות, אזא מענטש איז א צדיק, און דעמאלט זעט דער זון אז זיין פאטער איז א צדיק, און "אשרי בניו אחריו", ווייל די קינדער נעמען אן דעם זעלבן וועג.
און למעשה, אוודאי טאר מען דאס נישט פירן צו אן עקסטרעם. א קינד טאר נישט ווילדווען אין בית הכנסת און טון וואס ער וויל מיט דער טענה "איך גיי אין מיין תמימות". אוודאי זאל מען יעדע האלבע שעה קוקן וואס דאס קינד טוט און אים געבן א רמז, אבער נישט דאס זאל זיין זיין ציל, און נישט זיצן די גאנצע תפילה אין בית הכנסת און נאכיאגן זיין זון. און אויב דאס קינד איז נישט מסוגל צו זיצן א לאנגע צייט, אזוי ווי מיר האבן שוין פריער גערעדט, זאל ער אים ארויסנעמען, אים לאזן שפילן אינדרויסן און אים אריינברענגען אויף צוואנציג מינוט, לויט וויפיל ער איז ביכולת. און ווען ער וועט עלטער ווערן, זאל ער זארגן אים צו שיקן צו א פאסיגן חינוך וואו ער וועט דאווענען בקביעות. אבער צו מיינען אז דורך דעם וואס מען וועט אים רודפ'ן וועט ער דאווענען - איין זאך איז זיכער: די עלטערן וואס האבן גערודפ'ט זייערע קינדער, דאס זענען די קינדער וואס האבן צום שנעלסטן אראפגעווארפן דעם עול, און זענען אנטלאפן פון בית הכנסת און פונעם לערנען. ווייל שטענדיג איז עס ביי זיי געווען מיט רדיפות, שטענדיג איז מען געקומען צו זיי מיט טענות און תביעות, און די זאך האט זיי נישט בלויז נישט אויפגעמונטערט, נאר פאַרקערט, גאר דערווייטערט. גיי אין דיין תמימות, און דעמאלט וועסטו זוכה זיין צו "אשרי בניו אחריו".
דער רלב"ג טייטשט דעם פסוק אין שייכות מיט חינוך הבנים: ווער איז דער וואס גייט אין זיין תמימות און איז א צדיק? דער וואס "אשרי בניו אחריו" - דער וואס שטעלט גראד זיינע קינדער נאך זיך צום דרך התורה והמצוות. "אשרי" איז מלשון "איישר חילי", יישר כח, א לשון פון שטארקייט און גראדקייט. און דאס איז געווען די גרויסע מעלה פון אברהם אבינו: "כי ידעתיו למען אשר יצווה את בניו ואת ביתו אחריו ושמרו דרך השם" - דאס איז די גדלות וואס דער הקדוש ברוך הוא אליין זאגט עדות דערויף.
אבער אויב א מענטש וועט ארויפגיין אויבן און מען וועט אים פרעגן: וואו זענען דיינע קינדער? אין א קלוב. פארוואס? איך האב זיי געשיקט אין א טעכנאלאגישער שולע זיי זאלן לערנען א פאך. און וואס איז מיט תורה ויראת שמים? איך האב געמיינט איך וועל קענען פון שטוב. ביסטו דען שטארקער פון דער געזעלשאפט? שטארקער פון זיינע תאוות? אויף דעם וועט זיין א גרויסע טענה קעגן אים. דערפאר איז געפסקנט אין הלכה, אז איינער וואס שיקט זיין זון אין שולעס וואס זענען נישט קיין תורה-שולעס, טאר מען אים נישט צולאזן צום עמוד אלס חזן - נישט אין די וואכנטעג און נישט אין די ימים נוראים. און אויב דו ווילסט וויסן צי א מענטש איז צופרידן פון זיין געשעפט, קוק צי ער ברענגט אריין אהין אויך זיינע קינדער. איינער וואס איז נישט צופרידן פון זיין געשעפט זאגט פאר זיין קינד: לויף אוועק, ריר נישט צו צו דעם געשעפט. אויב ביסטו צופרידן מיט דיין געשעפט פון עבודת השם - ברענג דיינע קינדער נאך דיר. און אויב דו זאגסט: ריכטיג, איך בין אזוי אויפגעוואקסן, אבער דו זאלסט קענען אנדערע זאכן - איז א סימן אז דו האלטסט אז דאס געשעפט טויג נישט. א מענטש וואס האלט אז דאס געשעפט פונעם ריבונו של עולם טויג נישט, און מען דארף עס נישט איבערגעבן בירושה פאר די קינדער נאך אים, אים זאל מען צולאזן צום עמוד פאר א חזן? דאס איז פון די הארבסטע זאכן וואס זענען דא, און עס איז דא א גאר שטרענגע באציאונג צו איינעם וואס שיקט נישט זיינע קינדער לערנען תורה, נאר צו פלעצער וואס דערווייטערן זיי פון תורה ומצוות.
דער מלבי"ם ערקלערט אז א צדיק איז דער וואס טוט וואס ער איז מחויב, און ער איז נאך נישט אין דער מדרגה פון א תמים; און א תמים איז "בלתי להשם לבדו", וואס טוט נאר לכבוד השם יתברך. און דאס פארבינדט זיך מיט וואס מיר האבן פריער געזאגט: "איש אמונים מי ימצא" - ווער קען טרעפן אזא מענטש? אויף דעם קומט דער פסוק און זאגט "מתהלך בתומו צדיק": אפילו דער צדיק איז נאך נישט אנגעקומען צום גדר פון תמים, נאר ער מתהלך בתומו צו טון אלע זיינע מעשים לשם שמים. און דערפאר שטייט "מתהלך", וואס איז א לשון פון תמידות - ער גייט כסדר אין דער ריכטונג פון תמימות, אזוי ווי מיר האבן מבאר געווען בשם רבנו יונה, כאטש ער איז נאך נישט אנגעקומען דערצו. און ווער עס וועט זוכה זיין יא צו זיין בגדר תמים אז אלע זיינע מעשים זאלן זיין לשם שמים - אשרי בניו אחריו, אז עס וועלן הנאה האבן פונעם שכר פון זיינע מעשים אויך די קינדער נאך אים לדור דורים.
מֶלֶךְ יוֹשֵׁב עַל־כִּסֵּא־דִין מְזָרֶה בְעֵינָיו כׇּל־רָע׃ - א מלך וואס זיצט אויפן משפט-שטול, צעטרייבט מיט זיינע אויגן יעדע שלעכטס.
מִי־יֹאמַר זִכִּיתִי לִבִּי טָהַרְתִּי מֵחַטָּאתִי׃ - ווער קען זאגן: איך האב גערייניגט מיין הארץ, איך בין ריין געווארן פון מיין זינד?
עס זענען דא וואס לערנען די צוויי פסוקים צוזאמען. רש"י זאגט אז מען קען טייטשן "מלך יושב על כיסא דין" אויפן הקדוש ברוך הוא, און מען קען עס טייטשן אויף בשר ודם שופטים.
רבנו יונה ערקלערט: ווען דער מלך זיצט אויפן כיסא הדין, צעטרייבט ער יעדע רשעות און שלעכטס מיט זיין בליק און זיין קוקן. ווען ער קוקט - ווערן מענטשן גלייך ציטערדיג און באקומען א פחד, און דורך דעם צעטרייבט ער יעדע רשעות און שלעכטס. ווייל די רשעים און שלעכטע מענטשן האבן מורא פונעם מלך, טאמער וועט ער דערקענען זייער באטרוג און זייערע שלעכטע מעשים, און דורך דעם האלטן זיי זיך צוריק פון שלעכטע מעשים. קומט אויס אז ווען דער מלך זיצט אויפן כיסא הדין, מיט זיין בלויזן זיצן פארטרייבט ער און דערווייטערט ער יעדע שלעכטס.
דער גאון מווילנא טייטשט דעם פסוק כלפי מעלה: מלך מלכי המלכים הקדוש ברוך הוא זיצט אויפן כסא דין און אלע באי עולם גייען פארביי פאר אים כבני מרון, און ער איז "מזרה" - מלשון זורה ברוח (צעבלאזן אין ווינט). אלע רשעים וואס האבן געטאן שלעכטס אויף דער וועלט שטייען פאר אים, און ער זעט אלע זייערע פארדארבענע מעשים. און פארוואס ווערט דאס אנגערופן "מזרה"? ווייל ביי די צדיקים מצרף הקדוש ברוך הוא מחשבה למעשה - אפילו אויב די מעשה איז נישט אויסגעפירט געווארן, טוט זיך די מחשבה צונויפנעמען, ווייל די כוונה פונעם צדיק איז דאך געווען צו טאן גוטס. אבער ביי די רשעים איז דער הקדוש ברוך הוא נישט מצרף קיין מחשבה למעשה.
און דער ביאור איז: ווען א מענטש טוט מעשים טובים, ווערט ער א גאנצקייט פון גוטס - נאך א מעשה טוב און נאך א מעשה טוב, און עס בויט זיך דא אויף איין שלמות. אבער דאס שלעכטס איז א קלקול, א חיסרון און א חטא: נאך א פגם און נאך א קראנקייט און נאך א נמק און נאך א חיסרון. מען קען אויף דעם נישט זאגן קיין שלמות. ווען מען שלייפט און מען שאפט א גאנצע זאך, קען מען זאגן איך האב אפגעראמט יעדן פסולת און איך האב א שלמות; אבער ביי שלעכטע מעשים איז נישטא קיין שלמות, און יעדער מעשה איז א פגם פאר זיך. דעריבער ווערן די רשעים אנגערופן "עלמא דפרודא" - סיי ווייל זיי מאכן א פירוד צווישן אונז און דעם רבונו של עולם, סיי ווייל זיי מאכן א פירוד אין די זיווגים פון די מדות עליונות, וואס עס קען נישט זיין קיין זיווג פון א מדה עליונה ווען שלעכטע מעשים מאכן א מחיצה, און סיי ווייל דאס שלעכטס איז נישט קיין שלמות. אפילו אויב ער האט געטאן אסאך עבירות, איז דאס נישט קיין שלמות, ווייל איין עבירה שטעלט זיך נישט צו צו דער צווייטער. אבער ביי מצוות, שטעלט זיך איין מצוה צו צו דער צווייטער. און ווי דער הייליגער אריז"ל זאגט: ווען האט א מענטש מתקן געווען זיין נשמה? ווען ער האט געענדיגט מקיים צו זיין תרי"ג מצוות - רמ"ח עשה און שס"ה לא תעשה - און דעמאלט איז ער נשלם געווארן. קומט אויס אז ביי מצוות לייגט יעדע מצוה צו, און דער סך הכל איז א שלמות; אבער ביי רשעות קען מען דאס נישט זאגן. דעריבער "מזרה בעיניו כל רע" - דאס שלעכטס איז בבחינת מזורה, צעשפרייט, בבחינת פרודא, יעדעס איינע פאר זיך.
און וואס מיינט "בעיניו"? אזוי ווי עס שטייט "עיני ה' משוטטות בכל הארץ", וואס די כוונה איז אויף השגחה פרטית; און אויך "והרע בעיניך עשיתי" - קעגנאיבער דיינע אויגן, אונטער דיין השגחה, האב איך געטאן א שלעכטע זאך, א זאך וואס איז פרעמד און א תועבה אין זיינע אויגן.
דער רלב"ג טייטשט לויט זיין שטייגער אז דער פסוק רעדט פונעם גוף פונעם מענטש, און דער קעניג איבערן מענטשנ'ס גוף איז דער שכל. ווען מען וויל טאן עפעס א זאך, ווער באשליסט צי די מעשה איז גוט צי נישט? דער שיקול הדעת פונעם שכל - אין פאל וואס דער שכל איז דער וואס באשליסט. עס זענען דא אסאך מענטשן ביי וועמען די תאוות רעדן, די גלוסטן און תאוות רעדן תמיד. אבער ביים חכם און שלם'דיגן מענטש, דער מלך - און ווער איז דען א מלך? דער וואס הערשט איבער אלע זיינע הארצנס תאוות און באגערן - איז דער שכל דער שופט און פסק'עט צי עס פאסט צו טאן די מעשה אדער זיך אפצוהאלטן, צי די רעאקציע איז פאסיג צי נישט פאסיג. און דורך די אנדערע כוחות, אלע כוחות פונעם גוף און נפש, קומט דער שכל צום ריכטיגן מסקנא און פירט אויס אלע כוחות מכח אל הפועל אויפן פאסיגן וועג.
עס איז פאראן אינעם מענטש א כח התאווה, א כח פון ליבשאפט, א כח פון שנאה, גאווה, ענווה, כעס און די איבעריגע מדות. ווער פירט וויפיל אנצווענדן פון יעדער מדה? "מדה" איז א לשון פון עפעס וואס איז געמאסטן, במידה ובמשורה, און דער וואס באשטימט די פאסיגע מאס אין יעדער איינציגער מדה - איז דער שכל. און ער איז "מזרה בעיניו כל רע". וויאזוי? אונזערע הכרעות זענען נישט שטענדיג שווארץ און ווייס, און מערסטנס געפינען זיי זיך אינעם גרויען שטח. און דעמאלט קען זיין אז דער יצר נארט מיר אויס צו מיינען אז א געוויסע זאך איז גוט און אזוי דארף מען טאן, און דער שכל וועט מכריע זיין א פאלשע הכרעה מתוך כוונה טובה, ווייל ער וויל דאך פסק'ענען ריכטיג, נאר דער יצר האט אים איינגערעדט אז דאס איז די ריכטיגע פעולה, בשעת על פי אמת האט מען נישט געדארפט אזוי טאן. אבער ווען דער שכל זיצט אויפן כסא דין און הערשט איבער אלע זיינע הארצנס תאוות, וועט ער זיך מער נישט לאזן איבעררעדן פון דער תאווה וואס גיט אים אויסריידן צו טאן א נישט גוטע מעשה.
א ביישפיל דאס צו פארשטיין: א מענטש האט געטאן א נישט שיינע מעשה און מען דארף אים מוסר'ן, און דאס איז דאך א מצוה. און פון דער צווייטער זייט קען זייער זיין אז עס פאסט נישט צו זאגן די ווערטער יעצט, ווייל אויב מען וועט זיי זאגן וועט מען נאר ווייטאן און קאליע מאכן, און אפשר איז בעסער זיך צוריקצוהאלטן. דאס איז א ספק אינעם גרויען שטח: מצות תוכחה פון איין זייט, און "ולא תשא עליו חטא" פון דער צווייטער זייט, און מען דארף דא א גרויסן שיקול הדעת. א מענטש וואס הערשט נישט איבער זיינע תאוות און רצונות קען גרינג צוקומען צום מסקנא אז מען זאל יא רעדן, און אפילו מוסר'ן מיט שארפקייט - לאמיר אננעמען פארן ענין אז דער ריכטיגער מסקנא אין דעם פאל איז געווען צו שווייגן. און פארוואס האט ער אזוי גענויגט? ווייל א חלק פון וואס נארט אים אויס איז אז ער האט געהאט מיט יענעם מענטש א קריגעריי פון דער פארגאנגענהייט, אן אלטן וויכוח, א ווארט וואס איז געזאגט געווארן; און יעצט, ווען יענער האט געטאן א נישט שיינע מעשה - האט דער בעל חוב געפונען א געלעגנהייט איינצומאנען זיין חוב.
און גיט אכטונג: דער יצר הרע זאגט אים דאך נישט "ער האט דיר דאס אמאל אנגעטאן, פאל אים אן און באווייז אים" - ווייל ער ווייסט אז דו ביסט אן איש מעלה און דו וועסט אים נישט אויסהערן. נאר ער זאגט דיר: ווי קען ער טאן אזא זאך, דאס איז דאך א הארבע עבירה, מען טאר נישט שווייגן, עס איז דא א חיוב פון מחאה, און אויב דו וועסט נישט מוחה זיין וועלן מענטשן זיך לערנען פון אים. אבער ווען דו ביסט ווען א מלך, וואס הערשט איבער די כוחות התאווה און איבער דיינע הארצנס תאוות, וואלסטו בודק געווען ביי זיך און געפרעגט: אפשר איז דא דא א פארפירערישער גורם, נעמליך מיין תאווה און חשק זיך אפצורעכענען מיט אים - און דעמאלט וואלסטו זיך צוריקגעהאלטן און געשוויגן. קומט אויס אז כדי צו דערגרייכן צו "מזרה בעיניו כל רע", צעבלאזן דעם נעפל וואס ווערט פארשפרייט דורך די תאוות און רצונות וואס פרובירן דיך אויסצונארן, מוזט איר זיין בבחינת מלך יושב על כסא דין, הערשן איבער די תאוות און רצונות. און דעמאלט קען מען אייך נישט אויסנארן און אייך איינרעדן אז דאס איז א "מצוה" - ווייל דער יצר הרע פארמאגט דאך א סך מצוות: אויף דעם איז א מצוה אים צו באגראבן, אויף יענעם איז א מצוה אים צו פארשעמען, אויף יענעם א מצוה צו רעדן לשון הרע. ברוך השם, עס פעלט נישט. אבער דער מענטש וואס איז א מלך ווייסט שוין נישט אויסצוהערן דעם יצר הרע אין די ענינים.
און צי איז דאס גרינג? דאס איז גאר נישט פשוט, ווייל די פארפירונג פונעם יצר איז זייער גרויס. און עס קומט אויס אז ווייניג זענען די וואס קענען זיין דערהויבן פון יעדער תאווה און זאגן אז אלע זייערע הכרעות זענען דעת תורה, און באמת זענען דאס נאר גדולי ישראל. אמאל האט הגאון רבי משה פיינשטיין געענטפערט אויף א געוויסער שאלה אז דעת תורה איז אזוי, און מען האט אים געפרעגט: אויף וואס פאר א יסוד שטעלט דער רב אז זיין דעה איז דעת תורה? א ביסל א חוצפה'דיגע שאלה, אבער אזוי האט מען געפרעגט. האט ער זיי געענטפערט: ווייל איך האב קיינמאל נישט געעפנט קיין בוך און נישט געליינט קיין מאמר פון עפעס וואס איז נישט קיין תורה. און ווער קען זאגן אזא זאך? איך האב נישט מעיין געווען אין קיין צייטונגס-ארטיקלען, נישט געהערט קיין מאדנע מיינונגען, נישט געליינט קיין ביכער פון אזעלכע וואס זענען נישט קיין בני ברית אדער וואס זייער דעה איז אביסל פארדרייט - אלעס וואס איך האב געלערנט איז נאר תורה. אזא מענטש, זיין דעה איז דעת תורה.
און דאס איז דער המשך, זאגט דער רלב"ג, אינעם קומענדיגן פסוק: "מִי יֹאמַר זִכִּיתִי לִבִּי טָהַרְתִּי מֵחַטָּאתִי" - ווער איז דאס און וואו איז דער מלך וואס איז בכח צו זאגן אז זיין הארץ איז לויטער און ריין פון חטא, אז עס איז נישטא אין אים קיין שום תאווה וואס פארפירט אים אנצונעמען די עצה פונעם יצר אז א געוויסע עבירה איז גאר א מצוה? דאס זענען ווייניג. אבער ווער עס איז בבחינת מלך - "מזרה בעיניו כל רע": דאס גאנצע שלעכטס צעבלאזט ער באלד, און ער דערקענט גלייך די תחבולות פונעם יצר, וואס איז גוט און וואס איז שלעכט, און ער טוט נאר די גוטע און ריכטיגע מעשה.
מיר האבן געלערנט אז רוב בני אדם לויפן נאך חסד, וואס פאר דעם באקומט מען שבח און דאנק, אבער א "איש אמונים" - וואס פירט אויס דאס וואס ליגט אויף אים מצד דעם אמת, אן דעם וואס מען זאל אים אפשאצן - מי ימצא. פון דא קומט ארויס די הגדרה פון דער שלמות'דיגער עבודת השם: א ציר נאמן לשולחיו, וואס טוט אלעס בלויז לשם שמים. דער צדיק "מתהלך בתומו", ער גייט כסדר אין דער ריכטונג פון תמימות, און דורך זיין אייגענער דוגמא און דורך דעם וואס ער פירט זיינע קינדער אויפן גראדן דרך התורה - "אשרי בניו אחריו", אז זיין שכר גייט אריבער צו זיי אויף דור דורים. און צום סוף, "מלך יושב על כיסא דין מזרה בעיניו כל רע": סיי בנוגע א מלך בשר ודם, סיי בנוגע מלך מלכי המלכים, און סיי בנוגע דעם שכל וואס הערשט איבער די תאוות פונעם מענטש - נאר דער וואס הערשט איבער זיך אליין איז מצליח צו צעשפרייטן דאס שלעכטס און דערקענען די תחבולות פונעם יצר, און אויף אים אליין קען מען זאגן "זיכיתי ליבי, טהרתי מחטאתי".