אין קאפיטל י"ט גייט שלמה המלך ווייטער אן צו באהאנדלען וואס עס שטעלט אויף דעם מענטשנ'ס הויז און וואס עס ווארפט אים אראפ: א בן כסיל און אן אשה מדינית פון איין זייט, און אן אשה משכלת פון דער אנדערער זייט; פוילקייט און באטרוג פון איין זייט, און שמירת מצוות פון דער אנדערער זייט. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, און ברענגען די ביאורים פון רש"י, דעם אבן עזרא, רבינו יונה, דעם ווילנער גאון און דעם מלבי"ם.
הַוֺּת לְאָבִיו בֵּן כְּסִיל וְדֶלֶף טֹרֵד מִדְיְנֵי אִשָּׁה׃ (יג) - אן אומגליק פאר זיין פאטער איז א נארישער זון, און ווי א שטענדיגער טראפנדיקער רעגן זענען די קריגערייען פון א ווייב.
דער מלבי"ם, ווי זיין שטייגער, זוכט דעם פארבינדונג צווישן דעם רישא און דעם סיפא פונעם פסוק. מיר האבן שוין געזען אין אן אנדער ארט "כעס לאביו בן כסיל" - דער נאר דער זון דערצוירנט זיין פאטער און צוברעכט זיין הארץ. אבער דא לייגט שלמה צו א ו' החיבור: "וְדֶלֶף טֹרֵד מִדְיְנֵי אִשָּׁה". דאס הייסט, סך פיל ערגער פון "כעס לאביו בן כסיל" איז ווען ביידע קומען צוזאמען. דער מענטש, אין יעדן פלאץ וואו ער געפינט זיך - איז ער אין אן ענגשאפט. ער גייט ארויס אינדרויסן, און מ'זאגט אים שוין: דיין זון האט דא געטאן, דיין זון האט דארט מזיק געווען. ער אנטלויפט אהיים - און זיין ווייב הייבט אן. דלף טורד, אן אומאויפהערלעכער געטראפ. ווען עס קומט צו צום בן כסיל אויך דער דלף טורד פון מדייני אשה, דעמאלט וואו ער געפינט זיך נאר, סיי אינעווייניג אין שטוב און סיי אינדרויסן פון שטוב, וואקסט דער צער ביז גאר שטארק.
בַּיִת וָהוֹן נַחֲלַת אָבוֹת וּמֵה' אִשָּׁה מַשְׂכָּלֶת׃ (יד) - א הויז און פארמעגן זענען א ירושה פון עלטערן, אבער פון גאט איז א קלוגע פרוי.
זאגט רבינו יונה: אפטמאל לאזן די עלטערן בירושה זייער הויז און זייער פארמעגן פאר זייערע קינדער און קינדס-קינדער, מצד דער זכות פון נחלת אבות - דאס האט מיר מיין פאטער איבערגעלאזט, און דאס האט זיין זיידע אים איבערגעלאזט. אבער אן אשה משכלת איז א מענטש נישט זוכה נאר אויב עס איז נגזר געווארן אויף אים פון הימל איר צו געבן. און מיט זיינע ווערטער: "כי לא יגזרו על האבות בחייהם לתת לזרעם אישה משכלת". דאס הייסט, פאר אן אשה משכלת ביסטו אנגעוואנדן בלויז אינעם רבונו של עולם. נכסים - דאס איז פון דיין פאטער. אבער אויב דו וועסט באמת חתונה האבן מיט א גוטע פרוי, איז דאס מיטן רצון ה' יתברך; דאס איז נישט תלוי אין ירושות, נישט אין דיין פאטער און אין גארנישט.
דער ווילנער גאון מסביר אז דער פסוק איז געבויט אויף דריי זאכן וואס א מענטש דארף האבן: א דירה, זיינע געברויכן און א פרוי. א דירה - א הויז, א פלאץ וואו צו וואוינען. זיינע געברויכן - עסן, טרינקען, קליידער און אלע זיינע באדערפענישן. און א פרוי. און אזוי האבן חז"ל געדרשנט אויפן פסוק "די מחסורו אשר יחסר לו": "די מחסורו" - דאס איז א הויז; "אשר יחסר" - דאס זענען זיינע געברויכן; "אשר יחסר לו" - דאס איז א פרוי, וואס זי איז דער באזונדערער "לו" וואס דער אויבערשטער גיט אים. און דאס איז וואס שטייט דא: "בית והון" - דאס הויז און די געברויכן, ער זאל האבן וואס אנצוטון און וואס צו עסן - "נחלת אבות", די זאכן קען מען נאך באקומען פון די עלטערן. אבער די פרוי איז שוין נישט תלוי אין דיין פאטער'ס האנט, נאר "ומה' אישה משכלת".
אוודאי איז זייער געוואונטשן אז די עלטערן זאלן האבן פארמעגן, און דעמאלט וועט אים זיין גרינגער צו טרעפן אן אשה משכלת - אבער דאס פארזיכערט גארנישט. אפטמאל האבן די עלטערן פארמעגן און מען שידכ'ט פארמעגן מיט פארמעגן, געלט גייט צו געלט, און דער אייבערשטער זאל היטן - די זעלבע וואס האט מיטגעברענגט דאס געלט נעמט אים ארויס די נשמה, און ער פרעגט "למה לי רוב הוני" (צו וואס פעלט מיר אויס מיין גאנץ פארמעגן). קומט אויס אז אויך געלט פארזיכערט נישט קיין אשה משכלת, הגם אז עס מאכט אים גרינגער ביים אויסקלויבן א שידוך לויט זיין הארץ'ס באגער.
און דער מלבי"ם, ווי זיין שטייגער, געפינט אינעם ו' החיבור דעם קשר צווישן דעם רישא און דעם סיפא: "בית והון נחלת אבות" - דאס הויז און דאס פארמעגן גייען אריבער בירושה פון עלטערן צו קינדער, דיין פאטער האט געירשנט פון זיין פאטער און ער לאזט עס איבער פאר זיינע קינדער נאך אים. אבער דאס אלעס איז מיט איין תנאי: "ומה' אישה משכלת" - אויב דער אויבערשטער האט באשאנקען דעם מענטש מיט א פארשטענדיקער פרוי, וואס פירט דאס הויז און דאס פארמעגן אין שטוב מיט שכל, דעמאלט וועט בלייבן די ירושה פאר זיינע קינדער נאך אים. ווארום די פרוי איז די וואס היט אפ דאס פארמעגן, און זי איז די וואס צעווארפט דאס הויז מיט איר נארישקייט, ווי עס שטייט "חכמות נשים בנתה ביתה ואיוולת בידיה תהרסנו". אלעס ווענדט זיך אין דער פרוי. און מ'פלעגט שוין זאגן א ווערטל, אז א פרוי קען גרינג מאכן איר מאן פאר א מיליאנער - אויב ער איז פריער געווען א ביליאנער.
דעריבער, אויב דו ווילסט אז דאס הויז און דאס פארמעגן וואס דו האסט באקומען אלס נחלת אבות זאלן בלייבן כדי עס איבערצולאזן פאר דיינע קינדער נאך דיר, זע צו האבן אן אשה משכלת. און אין דער אמת'ן ווענדט זיך דאס נישט אזוי ווייט אין דיין זארג, ווייל דער פסוק באטאנט דאך אז דאס איז מיטן תנאי אז מן ה' ביסטו זוכה צו אן אשה משכלת. ווייל אויב דו האסט אן אשה משכלת - פירט זי אירע מעשים מיט שכל און היט אפ דאס פארמעגן, און דו וועסט קענען איבערלאזן א ירושה פאר דיינע קינדער. און אויב נישט - גייט אלעס ארויס, פונעם גאנצן פארמעגן בלייבט גארנישט. ווי איינער האט געזאגט אז ער האט צוויי משכנתאות; האט מען אים געפרעגט: האסטו געקויפט צוויי הייזער? האט ער געענטפערט: ניין, איך האב איין משכנתא אויף דער דירה און א צווייטע משכנתא איז מיין ווייב. ער צאלט און הערט נישט אויף צו צאלן. און אויפן קרעדיט קארטל האבן זיי ניטאמאל געמאכט קיין חשבון - זי פירט נאר דורך דעם קארטל ווי מען גלעט וועש; אנשטאט צו גלעטן העמדער אינדערהיים, גלעט זי דעם קארטל דא און גלעט דארט. אזא מענטש, וואס האט א פרוי וואס פארלירט די נחלת אבות - איז נישט זוכה געווען פונעם אויבערשטן צו אן אשה משכלת.
עַצְלָה תַּפִּיל תַּרְדֵּמָה וְנֶפֶשׁ רְמִיָּה תִרְעָב׃ (טו) - פוילקייט ברענגט אַ טיפֿן שלאָף, און אַ פֿאַלשע זעל וועט הונגערן.
רש"י טײַטשט: פֿוילקייט ברענגט צו שלאָף. און יעדער איינער פֿון אונדז ווייסט דאָס. אַ פֿוילער מענטש זיצט, ווײַל אויפֿצושטיין פֿאָדערט ענערגיע, און איבעריקע ענערגיע האָט ער נישט און ער פּלאַנעוועט אַוודאי נישט זי צו פֿאַרשווענדן. נו, זיצט ער, און נאָך דרײַ מינוט פֿליט ער שוין אַוועק אין די הויכע וועלטן. און ווער עס איז נישט פֿויל, נאָר איז אַ גאַנצן טאָג פֿליסיק און טעטיק, גייט, נעמט, ברענגט, קויפֿט, פֿאַרקויפֿט - דער שלאָפֿט אויך נישט. גיט אַ קוק: אַ מענטש וואָס שטייט אויף פֿרי אינדערפֿרי, אַזוי ווי איינער וואָס שטייט אויף צום נץ, קען זײַן טעטיק אַ גאַנצן טאָג - ביז דעם מאָמענט וואָס ער זעצט זיך אַוועק. ער האָט זיך אַוועקגעזעצט, און נאָך צוויי מינוט שלאָפֿט ער שוין אײַן. "פֿון וואַנען קומט מיר די דאָזיקע מידקייט?" - די גאַנצע צײַט וואָס דו ביסט געווען טעטיק האָסטו עס נישט געשפּירט; ביסט געזעסן צוויי מינוט און אײַנגעשלאָפֿן. און אויב דאָס איז לעבן אַ ספר - אין צוואַנציק סעקונדעס; צוויי מינוט איז שוין לאַנג.
אָבער דאָס איז נאָר דער משל, זאָגט רש"י; וואָס איז דער נמשל? ווער עס פֿוילט זיך בײַ זײַן לערנען, סופו אַז מען פֿרעגט אים אַ דבר חכמה און ער שלאָפֿט אײַן. מען זאָגט אים: זאָג עפּעס אַ דבר תורה - און ער ווערט פֿאַרשטומט. "אײַנגעשלאָפֿן" הייסט דאָ ווי אַ מענטש וואָס שלאָפֿט: ער שווײַגט און גיט נישט אַרויס קיין וואָרט; אַפֿילו אַ שלאָפֿענדיקער רעדט אַ מאָל אינמיטן שלאָף, אָבער ער גיט נישט אַרויס קיין וואָרט. פֿאַרוואָס? ווײַל ער האָט זיך געפֿוילט בײַ זײַן תלמוד. אָבער ווען דו וואָלסט תּמיד געטראָגן מיט זיך אַ ספר און מעיין געווען אין אים בײַ יעדער געלעגנהייט, דעמאָלט ווען מען וועט פֿאַרלאַנגען פֿון דיר אַ דבר תורה וועסטו זײַן פֿול און אָנגעלאָרנט - ער איז געווען דאָ בײַ אַ שיעור, דאָרט בײַ אַ שיעור, געעפֿנט אַ ספר, געהערט אַ דבר תורה אויפֿן וועג; ער האָט אָן אַ שיעור. אָבער ווער עס פֿוילט זיך און פֿאַרשווענדט זײַן צײַט, פֿרעגט מען אים אַן הלכה און ער גמגמט. ער זעט אויס מיטן באָרד ווי אַ האַלבער רב, מען מיינט איבעראַל אַז ער איז אַ רב, מע פֿרעגט אים אַ שאלה - און עס שטעלט זיך אַרויס אַז ער איז נאָך אַלץ נאָר פֿונעם ערב רב, ער איז נאָך נישט אָנגעקומען צו זײַן אַ רב. דעריבער זאָל דער מענטש זען נישט צו זײַן פֿויל אין תורה, נאָר זיך פֿאַרנעמען מיט איר בײַ יעדער געלעגנהייט, און דאַן ווען מען וועט אים פֿרעגן וועט ער נישט זײַן בגדר "נרדם".
רבנו מאיר שפירא מלובלין, דער מייסד פֿונעם דף היומי, האָט אויפֿגעשטעלט ישיבת חכמי לובלין - אַ בית מדרש אויפֿצוציִען גרויסע רבנים אין תורה. ער פֿלעגט זאָגן אַז ער האָט אויפֿגעשטעלט די ישיבה כּדי די רבנים זאָלן נישט נכשל ווערן אינעם איסור פֿון "לא ימצא בך מעונן ומנחש ומכשף". האָט מען אים געפֿרעגט: וואָס איז דער פשט? האָט ער געזאָגט: אויב זיי וועלן נישט קומען לערנען דאָ, וועט מען גיין פֿרעגן דעם רב אַ שאלה, און דער רב וועט עפֿענען אַ ספר און ער פֿאַרשטייט נישט צווישן זײַן רעכטער און לינקער האַנט; וועט ער קוקן וועלכער דף עס האָט זיך אים געעפֿנט - בלאַט כ' כשר, בלאַט ט' טרפה. איז דאָס דאָך מנחש זײַן ניחושים!
האָט מען אים ווײַטער געפֿרעגט: ס'שטייט דאָך אַז טויזנט גייען אַרײַן צו מקרא און איינער גייט אַרויס צו הוראה, וויפֿיל אמת'ע מורי הוראה וועלן שוין אַרויסקומען פֿון דײַן ישיבה? האָט ער זיי געזאָגט: מיר איז גענוג אַז עס זאָל אַרויסקומען איין מורה הוראה, און נאָך נײַן הונדערט נײַנציק און נײַן וואָס וועלן וויסן ווי אַזוי צו פֿרעגן די ריכטיקע שאלות. ווײַל אַן עם הארץ ווייסט אַפֿילו נישט וואָס צו פֿרעגן, און די וועלט איז בײַ אים גלײַך ווי אַ פֿלאַכער מישור - ער האָט נישט קיין איסורים, ער האָט נישט קיין ספֿקות, ער האָט גאָרנישט. אָבער ווער ס'האָט געלערנט בײַ מיר, אַפֿילו אויב ער איז נישט אַרויס קיין מורה הוראה, וועט ער וויסן: דאָ איז פֿאַראַן אַ פּראָבלעם, דאָ דאַרף מען אָנקלינגען צום רב, דאָ דאַרף מען מברר זײַן. ער קען די מושגים און ער ווייסט ווי צו פֿרעגן די ריכטיקע שאלות.
מען האָט נאָך דערציילט אויף אים, אַז ער פֿלעגט זייער מקפיד זײַן אָנצונעמען נאָר בעלי כשרונות, מתמידים וואָס ווילן לערנען ערנסט, און ער פֿלעגט נישט אָננעמען אָן אַ בחינה אַזעלכע וואָס קומען נאָר אָנוואַרעמען די באַנק. אָבער פֿאַרקערט, קינדער פֿון רבנים פֿלעגט ער אָננעמען אָן קיין שאלות. האָט מען אים געפֿרעגט: וואָס איז דאָס, פּראָטעקציעס? פֿאַרוואָס ווערן די דאָזיקע אָנגענומען אָן אַ חשבון, און ווער ס'האָט נישט קיין טאַטן אַ רב גייט דורך חקירות ודרישות און בחינות? האָט ער זיי געזאָגט: איך האָב אויפֿגעשטעלט די דאָזיקע ישיבה כּדי אַרויסצוברענגען רבנים, און כּדי עס זאָלן אַרויסקומען רבנים דאַרף מען בעלי דעה, מתמידים און תלמידי חכמים וואָס זאָלן קענען פֿירן קהילות בישראל. אָבער די דאָזיקע, די קינדער פֿון די רבנים - זיי וועלן סײַ־ווי־סײַ ווערן רבנים; דער טאַטע וועט נפטר ווערן און מען וועט אויטאָמאַטיש אויפֿנעמען דעם זון. אַז ער וועט ממילא זײַן אַ רב, זאָל ער כאָטש וויסן פֿון וועלכער זײַט מען עפֿנט דעם ספר, זאָל ער כאָטש לערנען אַ ביסל גמרא און וויסן ווי אַזוי מע לערנט. וואָס מע קען ראַטעווען - ראַטעווע איך; אָבער פֿונדאַמענטאַל זוך איך אַז עס זאָלן אַהער קומען נאָר ערלעכע און פּאַסיקע.
דאָס איז "עצלה תפיל תרדמה": ווער ס'איז פֿויל אין תורה, פֿרעגט מען אים אַ שאלה - אָדער ער שלאָפֿט אײַן אָדער ער ראָטעוועט זיך מיט טרעפֿענישן. דעריבער זײַ נישט קיין פֿוילער, נאָר זײַ פֿאַרנומען מיט תורה, כּדי דו זאָלסט וויסן אַ דבר חכמה און זײַן בקי דערין.
"ונפש רמיה תרעב" - סופו אַז ער וועט ווערן אַן אָרימאַן. און אַזוי אויך דער וואָס באַנאַרט בײַ זײַן לערנען, זאָגט רש"י: צו מאַכן זײַן תורה חבילות חבילות, צום סוף וועט ער פֿאַרגעסן. און די כוונה איז משמע אַז ער כאַפּט אַ סך אָן זיך צו פֿאַרטיפֿן - ער לערנט אַ סך אַ סך, חבילות חבילות, און איז נישט מעיין אין יעדער זאַך און פֿירט נישט אויס די הלכה'דיקע מסקנות און חזרט נישט איבער די סוגיא. אַזאַ מענטש וועט צום סוף פֿאַרגעסן. אָבער דער וואָס לערנט בנחת ובניחותא, איז מסכם יעדע סוגיא און קומט אָן צום פסק הלכה, און דערנאָך נאָך אַ סוגיא און נאָך אַ סוגיא, און נישט חבילות חבילות - דער וועט געדענקען וואָס ער האָט געלערנט. דאָס איז "נפש רמיה": דער וואָס פֿירט זײַן לערנען מיט רמיה, זײַן זעל וועט הונגערן ווען ער וועט דאַרפֿן פּסקענען אַן הלכה.
רבנו יונה ערקלערט: אויסער דעם היזק פֿונעם פֿאַרשפּעטיקן דאָס אָנהייבן די אַרבעט - אַז די גרעסטע שוועריקייט איז וואָס דער פֿוילער שטייט נישט אויף צו טאָן - איז אויך בשעת דער אַרבעט אַליין פֿאַראַן אַ שאָדן בײַם פֿוילן. ווײַל דער וואָס איז זריז און פֿאָרזיכטיק אין זײַן אַרבעט וועט אויפֿטאָן אין איין שעה מער ווי דער פֿוילער אין צוויי שעה. קומט אויס אַז דער פֿוילער ווערט געשעדיקט טאָפּלט. מען קען דאָס זען בײַ קינדער: ווען מען בעט פֿון זיי עפּעס און זיי האָבן נישט קיין חשק - קודם כּל ביז ער מאַכט עס נעמט ער דיר אַרויס די יאָרן, און ווען ער טוט עס שוין נעמט ער אַרויס די לעצטע כּוחות; ער טוט עס מיט אַן אָפֿענעם אומװוילן, מאַכט אַ האַלבע אַרבעט, פֿון גרינגשעצונג, און אַן אַרבעט פֿון דרײַ מינוט שלעפּט ער אויס אויף אַ פֿערטל שעה און מאַכט דיר משוגע ביז ער ענדיקט.
און נאך א שאדן: ווען א מענטש האט א חשק צו דער מלאכה, דערוועקט דער חשק זיין הארץ עס צו טאן ווי עס דארף צו זיין, מיט שמחה און מיט פינקטליכקייט אזוי ווי עס פאדערט זיך. אבער דער עצל האט נישט קיין שום חפץ אין דער מלאכה; די גאנצע מלאכה איז אויף אים אנגעוואנדן מיט געוואלד, בלית ברירה - "וואס קען מען טאן, איך מוז דאך מפרנס זיין א משפחה". און ווער עס טוט א מלאכה אן קיין רצון, טוט עס נאר לחצאין לשליש ולרביע, זיין מלאכה ווערט נישט געטאן כהוגן, און אזא מלאכה וועט אים נישט ראטעווען פון זיין ארימקייט. ער טוט ווייניגער וויפיל מען דארף, מיט ווייניגער פינקטליכקייט און מיט ווייניגער הקפדה - און אזא מלאכה וועט אים נישט ארויסנעמען פון זיין עניות.
אויב אזוי, וואס זאל דער מענטש זיך לערנען דערפון? ער זאל זיין א זריז, ער זאל טאן די זאכן מיט זריזות און מיט חשק. אבער אויך דא דארף מען זיך היטן נישט איבערצוטרייבן צום צווייטן זייט. עס זענען דא מענטשן וואס האבן אן איבערפלוס פון מאטיוואציע צו מצליח זיין, און דער וועג איז זיי צו לאנג - דעריבער זוכן זיי קורצע וועגן: "והחכמה מאין תמצא" - פון א קאמבינאציע. "זארג נישט, דא האב איך פארקירצט, דארט האב איך נישט פארשריבן, דא האב איך נישט אזוי געטאן". דאס איז רמיה, און אויף דעם ווערט געזאגט "ואץ ברגלים חוטא". און דאס איז דער טייטש "ונפש רמיה תרעב": ווייל דער וואס יאגט זיך צו מאכן עשירות, און מאכט פארמעגן מיט חמס, תרמית און אונאה, וועט פארלירן זיין עשירות בענין רע און זיין נפש וועט הונגערן. ביידע עקן זענען שלעכט: עצלות פירט צו א תרדמה, און פון דער אנדערער זייט ברענגט די איבעריגע מאטיוואציע צו נארן, ליגנט זאגן און האנדלען שלא ביושר, און דאס אליין וועט אראפווארפן דעם מענטש אין זיינע געשעפטן און מאכן אז זיין נפש זאל הונגערן.
און נאך א ביאור זאגט רבינו יונה, אז הא תליא בהא: דער עצל, זיין עצלות ווארפט אויף אים א תרדמה, אבער מען מוז זיך דאך מפרנס זיין פון עפעס, און ער איז צו פויל צו ארבעטן - ממילא זוכט ער קורצע וועגן דורך גניבה און רמאות. א משל: צוויי מענטשן ארבעטן אין א פאבריק. איינער זוכט מינימום שעה'ן, מינימום ארבעט, די גרינגסטע מלאכות - און מיט אלע זיינע תנאים גייט ער ארויס מיט א געהאלט פון דריי טויזנט שקל. זיין חבר קומט ארבעטן באמת, ער ארבעט וויפיל מען דארף, אמאל אויך שעות נוספות, און ווען עס מאכט זיך שווערערע ארבעט נעמט ער עס אויף זיך - און ער קומט ארויס מיט אכט טויזנט. און דער עצל, וואס וויל זיך נישט פלאגן, גייט אהיים מיט דריי טויזנט וואס דעקט קוים דעם טעלעפאן און עלעקטריק חשבון. וואס טוט ער? ער פארקירצט דעם וועג: ער גנב'עט זאכן פונעם פאבריק אן עס איינשרייבן אינעם מאגאזין, מאכט קאמבינאציעס, ווייל ער "מוז האבן השלמת הכנסה". און דערצו נאך גייט ער ארום מיט א שלעכט הארץ אויפן בעל הבית פונעם פאבריק: קוק וואספארא געהאלט ער גיט מיר. ר' איד, קוק לויט וויפיל דו האסט געארבעט - דאס זענען דיינע שעה'ן; דא האסטו נישט געקענט אנקומען, דארט איז דיר געווען שווער, דא האסטו געדארפט היטן דאס קינד. "אולת אדם תסלף דרכו ועל ה' יזעף לבו" - און דא, אויפן באס יזעף לבו. אלזא, "עצלה תפיל תרדמה", און נאכדעם "ונפש רמיה" - ער האנדלט מיט רמיה ווייל ער מוז האבן נאך געלט - און צום סוף "תרעב".
דער גאון פון ווילנא ערקלערט דעם פסוק פארקערט: אזוי ווי "אבנים שחקו מים", וואס דער טייטש איז נישט אז די שטיינער האבן צעריבן דאס וואסער, נאר אז דאס וואסער האט צעריבן די שטיינער - אזוי אויך דא: די תרדמה ווארפט אן די עצלות. דאס שלאפן ברענגט צו דער מדה פון עצלות; ווער עס זוכט כסדר צו שלאפן, קומט צו אן עצלות אז ער טוט גארנישט מיט זיך. "ונפש רמיה" - דער וואס וויל אנזאמלען פארמעגן און אנפולן זיינע שפייכלערס אויף א וועג פון רמיה - "תרעב".
און ווי דער דרך פונעם גר"א, אז אלע ענינים פון משלי שלמה רירן אן דעם עסק התורה והמצוות, אזוי אויך דא: דורך דער תרדמה קומט מען צו עצלות, ער זיצט און טוט נישט קיין מצוות, ער זיצט און איז בטל פון עסק התורה. און ווער איז די "נפש רמיה"? איינער וואס לערנט אסאך און חזר'ט נישט איבער; ער וויל אנזאמלען אסאך - וועט ער הונגערן, ווייל עס וועט גארנישט בלייבן אין זיין האנט און ער וועט גארנישט געדענקען פון זיין תורה. און עס קען זיין אז דאס איז אויך דער פשט אין רש"י אויף "עושה תורתו חבילות חבילות": ער זאמלט אסאך אן און חזר'ט עס נישט איבער כסדר.
דער מלבי"ם דערמאנט אז מיר האבן שוין געזען עטליכע מאל אז שלמה המלך לויבט די חריצות און פארדאמט די עצלות, ווי "נרדם בקציר בן מביש". אבער דא איז ער מחדש אז די רמיה איז נאך ערגער פון עצלות. און פארוואס? דער עצל וועט נישט הונגערן, ווייל די עצלות ווארפט אויף אים א תרדמה, און ווען א מענטש שלאפט פילט ער נישט קיין הונגער, ער האט נישט קיין שום געפיל. אבער די רמיה איז ערגער דערפון: ערשטנס, דער רמאי וועט נישט דערגרייכן זיינע געברויכן, ווייל ער גייט אין אן אומגראדן וועג; און צווייטנס, ער בלייבט דאך וואך, און ווען א מענטש איז וואך פילט ער דעם הונגער. אויב אזוי, ווער איז ערגער, דער רמאי אדער דער עצל? דער רמאי - ווייל דער עצל שלאפט כאטש איין און שפירט נישט דעם הונגער, בעת דער רמאי בלייבט וואך און שפירט די יסורים פונעם הונגער.
שֹׁמֵר מִצְוָה שֹׁמֵר נַפְשׁוֹ בּוֹזֵה דְרָכָיו (יומת) [יָמוּת]׃ (טז) - דער וואס היט א מצוה היט זיין נשמה, און דער וואס פאראכטעט זיינע וועגן וועט שטארבן.
דער אבן עזרא ערקלערט: וואס מיינט "שומר"? אז ער זאל עס נישט פארלאזן, ער זאל בלייבן צוגעקלעבט צו דער מצוה - און דערמיט היט ער זיין נפש פון טויט. "ובוזה דרכיו", דאס הייסט די וועגן אין וועלכע ער דארף גיין, דרכי ה' - "ימות". און וואס איז דער טייטש "ימות"? אדער מיתה בידי שמים, אז ער וועט שטארבן פאר זיין צייט, אדער ער וועט גע'הרג'עט ווערן דורך בית דין, ווייל אמאל טוט א מענטש עובר זיין אויף א מצוה וואס די תורה האט מחייב געווען אויף דעם מיתה מיט עדים והתראה. און דערפאר, זאגט דער אבן עזרא, פארשטייט מען פארוואס עס איז דא דא א קרי וכתיב: דער קרי "יָמוּת" - מיתה בידי שמים, ווען עס איז נישט פאראן קיין עדים והתראה; און דער כתיב "יוּמַת" - הריגה דורך בית דין, ווען ער איז עובר געווען מיט עדים והתראה.
רבינו יונה ערקלערט: ווער עס וויל היטן זיין נפש - זאל היטן מצוות. די מצוה איז דאס וואס היט אפ דעם מענטשנ'ס נפש, ווארום זי איז חייך ואורך ימיך, "ויהיו חיים לנפשך וחן לגרגרותיך" - און דעמאלט וועסטו גיין רואיג און זיכער אויף דיין וועג. ווער היט אפ דעם מענטש און פארלענגערט זיינע טעג? די מצוות. און מיר האבן שוין פריער גערעדט אז עס איז געווארן אויפגעוויזן אין פארשונגען אז אריכות ימים איז פארבונדן דירעקט מיטן צאל מאל וואס א מענטש גייט אין בית המדרש; אזוי האט מען געפונען אין א פארשונג פון בר אילן אוניווערסיטעט, און מען האט געזען אז אין געגנטער וואו עס זענען דא מער שומרי מצוות איז די לעבנס-ערווארטונג העכער. היינט זאגט מען דיר "שומר דיעטע" אדער אנדערע זאכן, אבער שלמה המלך, דער חכם מכל אדם, זאגט: דו ווילסט היטן די נפש? זאלסט זיין בגדר "שומר מצוה".
לעומת זה, "בוזה דרכיו ימות": ווער עס פאראכט זיינע וועגן און גיט נישט אכטונג גראד צו מאכן זיינע פירונגען - וועט שטארבן. ווארום אויב שמירת המצוות ברענגט צו שמירת הנפש, ברענגט דאס פארמיאוסן פון די מצוות צום אונטערגאנג פון דער נפש. און רבינו יונה באטאנט: עס איז דא א האפענונג, דאס הייסט עס איז דא א מעלה, פאר איינעם וואס זינדיגט און היט נישט קיין מצוה, מער ווי פאר א מענטש וואס פאראכט. פארוואס? ווייל ביי א מענטש וואס זיין יצר האט אים איבערגעוואקסן, איז דער הקדוש ברוך הוא מאריך אף צו אים, ווייל אפשר מארגן וועט ער יא בייקומען זיין יצר; היינט האט דער יצר אים בייגעקומען, מארגן וועט ער בייקומען דעם יצר. דאס איז געזאגט געווארן אויף איינעם וואס פירט נאך א מלחמה. אבער עס איז דא א מענטש וואס האט שוין אויפגעגעבן, און נאך מער פון דעם - עס דאכט זיך אים אז ער האט בכלל גארנישט וואס צו פאררעכטן אין זיינע מידות און אין זיינע דרכים. איר קענט דאך די סארט מענטשן: "דאס בין איך, נעמט מיר אן אזוי ווי איך בין", "אזוי בין איך, און רייצט מיר נישט אויף, ווייל ווען איך רעג מיך אויף איז נישט כדאי צו זיין נעבן מיר". דער מענטש טראכט בכלל נישט אז ער דארף פאררעכטן זיינע דרכים.
דער זעלבער מענטש האלט נישט אז זיין מידה איז פגום; ער זאגט דיר: יענער האט אזא טבע און א צווייטער האט אן אנדערע טבע, דאס איז מיין טבע, פארטיק, דאס בין איך. און אויף דעם זאגט רבינו יונה אז ער מאכט א טעות צו מיינען אז דער שאדן פון די מידות איז בלויז מצד די מעשים. דאס הייסט, ער האלט: אויב איך האב א שלעכטע מידה - איז נישט געפערליך, כל זמן איך האב גארנישט שלעכטס געטון זאלסטו מיר גארנישט זאגן. איך האב מיך גערעגט אויף דיר? ריכטיג. האב איך דיר געשלאגן? ניין. אויב אזוי, שווייג. די שלעכטע מידה אליין, לויט זיין מיינונג, איז נישט קיין שלעכטע זאך. "דאס וואס איך בין א חמדן - פון וועמען האב איך געגנב'עט? ביסט גערעכט, איך האב אין מיר די מידה פון חמדה און תאוות הממון, אבער איך האב קיינעם נישט געשעדיגט".
זאגט רבינו יונה: דער מענטש מאכט א טעות, און ער וועט שטארבן אן קיין האפענונג, וויבאלד ער דערקענט נישט אין דער שלעכטקייט פון די מידות. און פארוואס? "כי לא ייתכן לבעל המידות הרעות שיימלט מן הפעולות הנשחתות". הערט נאר וואס פאר א יסוד: מען קען נישט אפטיילן א שלעכטע מידה פון א שלעכטער פעולה, ווייל בדרך כלל וועט דער בעל מידות רעות מוזן צוקומען דורך דעם צו א שלעכטער פעולה. א מענטש וואס איז א קנאי - וועט מוזן שאטן פאר זיין חבר. א כעסן - וועט מוזן פייטשן א צווייטן, צי פיזיש, צי ער וועט אים פארשעמען, באליידיגן אדער שרייען אויף אים. א בעל גאוה - מען קען נישט זאגן "דאס איז נאר מיין אייגענע זאך"; דו וועסט זיכער וויי טון א צווייטן, זיך פירן צו אים מיט גאות, רעדן צו אים אן געדולד און מיט זלזול. א חמדן - וועט מוזן ערגעץ אנקומען צו צונעמען אויך פון יענעמס געלט, ווייל ער גלוסט און ער האט נישט מיט וואס צו באצאלן, און ער וועט שאטן יענעמ'ס געלט. מען קען נישט זאגן "איך האב א שלעכטע מידה וואס קומט קיינמאל נישט למעשה"; אז עס איז דא א שלעכטע מידה, וועט זי ערגעץ אויסברעכן און קומען לידי מעשה.
און נאך מער: וויסן זאלסטו אז די שלעכטע מידות אליין זענען פאראכט און מאוס, אפילו אויב דו וועסט זאגן אז דו האסט זיי קיינמאל נישט ארויסגעברענגט אין דער מעשה. און פון וואו ווייסט מען דאס? אין דער תורה שטייט "לא תגנוב" - דאס איז א מעשה; אבער פון וואו ווייסט מען אז אויך די מידה אליין איז שלעכט? פון קלארע פסוקים: "תועבת ה' כל גבה לב" - אפילו ער האט קיינעם נישט געטשעפעט, איז גבהות הלב מצד זיך אליין א שלעכטע זאך. "תועבת ה' שפתי שקר" - אפילו וואס מען רופט היינט א "ווייסער ליגן" (שקר לבן), וואס האט קיינעם נישט געשאדט און קיין שלעכטס נישט געטון. און אגב, פארוואס רופט מען דאס א ווייסער ליגן? ווייל לבן הארמי האט אנגעהויבן מיט די שטיק; דאס איז א ליגן פון לבן. און אזוי אויך "לא תחמוד" - די תורה אסר'ט דאס חמדה אליין; דער עצם רצון צו טון שלעכטס איז שוין פאר זיך א שלעכטע זאך. און דאס איז וואס רבינו יונה זאגט צום סוף: דער פסוק לערנט אונז אויס אז עס איז נישטא קיין האפענונג פארן בוזה דרכיו. ווער עס האט שלעכטע מידות האט נישט קיין האפענונג, און ער איז ערגער פון א מענטש וואס דא און דארט האט ער פארנאכלעסיגט א מצוה - ווייל די שלעכטע מידה איז שלעכט מצד זיך אליין, און זי וועט אויך ברענגען שלעכטע תוצאות.
דער גאון מווילנא ערקלערט: דער עיקר פון די מצוות איז פאר חיי העולם הבא; דארט היטן די מצוות אפ דעם מענטש ער זאל נישט אריינפאלן אין שחת און זאל געראטעוועט ווערן פון גיהנם. "שומר מצוה שומר נפשו" - נישט זיין גוף נאר זיין נפש. ווילסטו היטן דיין נפש פון אראפגיין אין גרוב אריין? טו די מצוות פון השי"ת, וואס זיי זענען דער לבוש מיט וועלכן מען איז זוכה צו גן עדן. אבער "בוזה דרכיו" גייט ארויף אויף דער הנהגה פון די מידות, און דאס געהערט מער צו עולם הזה: ווער עס האט פארדארבענע מידות ליידט שוין דא ביים לעבן, ביז עס קען אים פירן אפילו צום טויט. ווארום אז א מענטש פירט זיך מיט שלעכטע מידות, וועט ער בדרך כלל זיך קריגן מיט מענטשן, אנמאכן מחלוקות, און מאכן אז איינער זאל זיך אזוי כעס'ן אויף אים און אים אפילו דערהרגענען - קומט אויס אז ער פארקירצט זיינע טעג מיט זיינע שלעכטע מידות. "בוזה דרכיו" - אין די ענינים פון עולם הזה, "ימות" אויף דער וועלט; "שומר מצוה" - אין די ענינים פון עולם הבא, "שומר נפשו" אויף יענער וועלט.
דער מלבי"ם ערקלערט: פארן מענטש שטייען צוויי וועגן - "ראה נתתי לפניך את החיים ואת הטוב, את המוות ואת הרע, ובחרת בחיים". דאס איז דער ציווי פון דער תורה, אז דער מענטש זאל אויסוועלן דעם גוטן וועג. נאר אמאל ווייסט דער מענטש נישט אויף וועלכן וועג צו גיין; עס איז דא א וועג וואס זעט אים אויס גראד, אבער ביים סוף איז דאס א וועג פול מיט שטערונגען און מכשולים. וואס זאל ער טון? ער זאל צוהערן צום קול פון די מצוות ה', ער זאל זען וואס השי"ת באפעלט צו טון - אויף דעם וועג זאלסטו גיין, דאס איז דער גראדער וועג, און דורך דעם וועסטו היטן דיין נפש.
אבער א מענטש וואס זאגט "קיינער ווייסט נישט וואס איז ריכטיג און וואס נישט, איך גיי לויט ווי מיין געוויסן זאגט מיר, לויט ווי מיין הארץ זאגט מיר" - דאס איז דער "בוזה דרכיו", וואס גייט אין די פאראכטענע וועגן פון זיין הארץ. ווייל נאך וואס גייט ער דען? נאך די תאוות פון זיין הארץ; למעשה טוט ער וואס עס שמעקט אים, און נאך מער, ער רעדט זיך איין אז ער איז אין ארדענונג: "איר ערליכע אידן, א צווייטער זאגט אייך ווי אזוי זיך צו פירן; איך בין אן אייגענער מענטש, איך נעם נישט קיין באפעלן פון אנדערע, און וואס איך פארשטיי אז עס איז מאראליש - דאס טו איך". און נאך מער פון דעם, ער שפירט אז ער איז נאך מער מאראליש ווי דיר: "דו האסט געגעבן צדקה ווייל די תורה האט געהייסן געבן, אבער איך האב געגעבן צדקה ווייל איך פארשטיי פון מיין מאראל אז מען דארף העלפן א מענטש". ביז וואו דער יצר הרע נארט אויס דעם מענטש, אז ער איז זיכער אז וואס ער טוט איז פיל ריכטיגער, ווייל ביי אים קומט עס פון אינעווייניג און ביי דיר פון א באפעל.
און באמת, צי ציט דאָס האַרץ צום גוטן אָדער צום שלעכטן? "כי יצר לב האדם רע מנעוריו". און אויב מען לאָזט דעם מענטש ווי ער איז - וואָס וועט פון אים אַרויסקומען? "ועיר פרא אדם ייוולד". ווען דער מענטש ווערט געבוירן פון זיין מוטערס בויך, קומט ער אַרויס ווי אַ פרא; לאָז אים אַליין - בלייבט ער אַ פרא, און אַ פרא לערנט זיך נישט אויס. דערפאַר, ווער עס זאָגט: "מצד מיר אַליין וועל איך זיך פירן אויף אַ גוטן וועג אָן תורה", גייט אין די פאַראַכטע דרכים פון זיין האַרץ - און ער וועט שטאַרבן אַ מיתת הנפש. לויטן מלבי"ם מיינט "ימות" דאָ נישט בגוף ווי די דברי הגר"א, נאָר מיתת הנפש.
ווילסטו וויסן וויאַזוי מען קלייבט אויס דאָס גוטע און וויאַזוי מען טוט גוטס? מוזט איר מקבל זיין אַ ציווי אלוקי. און דערפאַר זאָגן מיר אַז ביי הר סיני איז אַראָפּגעקומען אַ "אנך" - "אנוכי ה' אלוקיך". אנך מיינט אַ מאָס-געצייג, אַ וואָג-שנור (פּלאַס) מיט וואָס מען דאַרף זיך שטענדיק בודק זיין: צי פאַס איך צו צו דעם אנך אָדער נישט. וואָרום אויב דער מענטש באַשטימט פאַר זיך אַליין וואָס איז מוסרי - און מיר האָבן שוין גערעדט וועגן דעם אָן אַן עק - זענען דאָך די גרעסטע רוצחים און פאַרברעכער אין דער היסטאָריע געווען זיכער אַז זיי זענען מוסרי, און אוי און וויי אויב דער מענטש זאָל באַשטימען וואָס איז מוסרי. נאָר ווער עס וויל זיין אַ שומר נפשו, זאָל אויסקלייבן בלויז דאָס גוטע און נישט גיין אויף קרומע און געפערלעכע וועגן און נישט אויסקלייבן דעם טויט - זאָל ער זיין אַ "שומר מצווה": וואָס דער אויבערשטער האָט געהייסן טאָן, דאָס וועט זיכער פירן צום גוטן, ווייל דער אויבערשטער האָט באַפוילן, און דער הקדוש ברוך הוא וויל בלויז מיין טובה, און ער ווייסט וואָס ס'איז גוט. אויב אַזוי, שומר מצווה - היט אָן שום ספק זיין נפש; און בוזה דרכיו, דער וואָס גייט אין די פאַראַכטע וועגן פון זיין האַרץ, וועט סוף כל סוף שטאַרבן אַ מיתת הנפש, ווייל באמת איז אונדזער נטיה אַ ציאונג צום שלעכטן.
די דאָזיקע פיר פסוקים מאָלן אויס איין ליניע: וואָס שטעלט אויף דעם מענטש און וואָס וואַרפט אים אַראָפּ. אַ בן כסיל צוזאַמען מיט מדייני אישה - ווערט דער צער גרעסער סיי אינעווייניק אין שטוב און סיי אינדרויסן. בית והון קען מען ירשענען פון די אבות, אָבער אַן אישה משכלת - וואָס היט דאָס פאַרמעגן און פירט דאָס הויז מיט שכל - איז בלויז אַ מתנת ה'. די עצלות וואַרפט אָן אַ טיפן שלאָף, סיי אין פרנסה און סיי אין תורה, און די רמייה איז ערגער פון איר: דער עצל שלאָפט כאָטש און שפּירט נישט דעם הונגער, בשעת דער רמאי בלייבט וואַך און הונגעריק. און דער מסקנא: "שומר מצווה שומר נפשו" - דער מענטש קען נישט באַשטימען פאַר זיך אַליין וואָס ס'איז גוט, נאָר ער מוז גיין צום ליכט פונעם ציווי אלוקי; און ווער עס פאַראַכט זיינע דרכים און מידות, וואָס זיי אַליין זענען פאַראַכט און מוזן בהכרח פירן צו שלעכטע מעשים - וועט סוף כל סוף שטאַרבן, סיי אויף דער וועלט און סיי אויף יענער וועלט.