קאפיטל י"ט אין משלי באשעפטיקט זיך מיט די יסודות פון עבודת המדות: מיטן יחס צווישן שכל און הארץ, צווישן רייכטום און ארימקייט, צווישן אמת און ליגן. אין דעם שיעור וועלן מיר פארטיפן אין צוויי הויפט ענינים פונעם קאפיטל: דער פסוק "קֹנֶה לֵּב אֹהֵב נַפְשׁוֹ", און דערנאך די צוויי ענלעכע פסוקים "עֵד שְׁקָרִים לֹא יִנָּקֶה" - איינמאל אין פסוק ה' און איינמאל אין פסוק ט' - און וואס די תורה לערנט אונז מיט דער דאזיקער חזרה.
קֹנֶה־לֵּב אֹהֵב נַפְשׁוֹ שֹׁמֵר תְּבוּנָה לִמְצֹא־טוֹב׃ (ח) - דער וואס קויפט זיך א הארץ האט ליב זיין נפש, דער וואס היט אפ תבונה וועט געפינען גוטס.
דער ווילנער גאון ערקלערט: דער וואס שאפט זיך א גוט הארץ - ווערט קודם כל אנגערופן "אוהב נפשו". פארוואס? ווייל דורך א גוט הארץ קומט פארן מענטש שכר אויף יענער וועלט, לעולם הבא. א מענטש וואס האט ליב זיין נפש, וואס וויל איר פאראיידלען, שאפט פאר איר און פארבינדט צו איר א גוט הארץ, און פירט זיך אויף אין אלע זיינע ענינים מיט גוטהארציקייט.
און מען קען דאס זען אויך אויפן פשוטן פלאך. ווער איז בדרך כלל א בעל מידות רעות? דער וואס פירט זיך אויף צו אנדערע מיט גראבקייט, אן קיין דרך ארץ און מיט שנאה. בדרך כלל איז דאס א מענטש וואס איז צעקריגט מיט זיך אליין. אויפן נפשיותדיקן שטאנדפונקט איז אים נישט גוט מיט זיך, ער איז נישט צופרידן פון זיך, און דאס שפיגלט זיך אפ אויף זיין אויפפירונג צו אנדערע. מען זעט דאס ווען א מענטש גייט דורך א תקופה פון א משבר: זיין גאנצער באציאונג צו זיינע נאנטע ענדערט זיך - צו זיין ווייב, צו זיינע קינדער. ער איז ברוגז, ער האט נישט קיין געדולד, ער רעאגירט שארף, ער טשעפעט יעדן איינעם וואס שטייט אים אין וועג. פארוואס? ווייל ער איז צעקריגט מיט זיך אליין.
און אזוי אויך ביי א קינד: ווען א קינד פירט זיך אויף מיט אזא התנהגות, דארף מען גלייך קוקן וואס עס גייט אריבער אויף אים אינעווייניג. עס קען זיין אז איינער פייניקט אים, עס קען זיין אז אין חדר רודפ'ט מען אים, עס קענען זיין טויזנט און איין זאכן. די מציאות איז, אז דער וואס פייניקט אנדערע און פירט זיך אזוי אויף - עפעס טוט זיך ביי אים אינעווייניג. אבער דער וואס האט ליב זיין נפש, דער וואס לעבט מיט זיין נפש מיט א גרויסער ליבשאפט און איז נישט צעקריגט מיט איר, איז זיין גאנצע באציאונג צו אנדערע א גינסטיקע, ליבליכע און דערנענטערנדיקע באציאונג. ער האט א גוט הארץ צו אנדערע, ווייל זיין נפש איז גאנץ מיט אים - ער איז אן אוהב נפשו.
און ווער עס וויל אז די תבונה זאל בלייבן אפגעהיט אין זיין הארץ - זאל לערנען כדי צו געפינען גוטס. עס זענען דא צוויי מענטשן וואס קענען לערנען: איינער געדענקט וואס ער האט געלערנט, און דער צווייטער געדענקט נישט. פארוואס? ווייל דער איינער לערנט כדי צו מקיים זיין, און דער צווייטער לערנט עס בלויז אלס א חכמה בעלמא.
דער וואס לערנט כדי צו מקיים זיין, געדענקט שוין מצד דער נאטירלעכער סיבה. ער זאגט: "א רגע, וויאזוי דארף מען דאס טון פונקטליך? זאג מיר נאכאמאל - קודם נעמט מען ארויס דאס עסן און דערנאך די פסולת? קודם לייגט מען אזוי, דערנאך של ראש, און וויאזוי פארבינדט מען דעם קנופ אויפן פינגער?" פארוואס איז ער אזוי מדקדק? ווייל מארגן אינדערפרי דארף ער דאס טון בפועל. אבער דער וואס לערנט סתם אלס א חכמה בעלמא - וואס פאר א סיבה זאל ער האבן צו געדענקען? וועלכער וועג זאל ער האבן צו געדענקען? ער זעט דאך דערין נישט קיין תורה וואס ער דארף מארגן מקיים זיין.
און עס איז פאראן אין דעם אויך א סגולדיקע בחינה: תורה וואס ווערט געלערנט לשמה, כדי צו היטן, צו טון און צו מקיים זיין, איז א תורה וואס בלייבט נתקיים. און תורה וואס ווערט געלערנט ווי אן אויסערליכע חכמה - איז נישט קיין תורה וואס בלייבט נתקיים. דאס איז די סגולה פון דער תורה, אז זי בלייבט נתקיים ביי דעם וואס לערנט איר מיט אירע תנאים און אויפן פאסיקן אופן ווי מען דארף איר לערנען.
דער מלבי"ם, לויט זיין שטייגער, ערקלערט אז דאס הארץ איז דער כוח הממשלה אינעם מענטש. די הערשאפט אינעם מענטש ווערט שטענדיג צוגעגליכן צום הארץ, און דאס הארץ איז דער הערשער וואס נייגט דעם מענטש צו טון לויט זיין ווילן. און דער מלבי"ם זאגט: אפילו ווער עס קען גוט די געזעצן פון חכמה - איז דאס הארץ נאך אלץ נישט זיינס, ווייל אינעם הארץ הערשן די תאוות און די רצונות. עס קען זיין אז אינעם שכל ווייסט מען גאנץ גוט אז מען דארף אזוי טון, אבער למעשה טוט מען פונקט פארקערט, ווייל דאס הארץ ציט אויף דער פארקערטער זייט.
און וואס איז דער תפקיד פונעם מענטש? איבערצוגעבן די הערשאפט פארן שכל איבער זיינע רצונות. עס "גלוסט זיך מיר זייער", אבער אינעם שכל פארשטייט מען אז אזא זאך איז גאר שלעכט, אז אויף אזא זאך קומט גיהנום, און אז אזא זאך וועט מיר שטארק שאטן. און דאס גלוסטן איז בלויז א רגע'דיגע תאווה, און דער שכל פרובירט אים איבערצורעדן זיך צו שטארקן דערויף. עס איז דא אן אומאויפהערליכע מלחמה צווישן דעם שכל און דעם הארץ.
דעריבער "קֹנֶה לֵּב אֹהֵב נַפְשׁוֹ": דער וואס האט ליב זיין נפש און וויל נישט אז זי זאל פארשניטן ווערן דורך דעם שונא - דאס איז דער יצר הרע - זארגט ער איינצוקויפן דאס הארץ, אז דער כוח הממשלה זאל געצויגן ווערן צום גוטן, צו טון דעם רצון ה', מקיים זיין מצוות און לערנען תורה. און ווער עס האט נישט ליב זיין נפש - לאזט ער דאס הארץ בוזשעווען לויט זיין ווילן, און דאס הארץ ציט אים נאך אלע תאוות, און מיט דעם שאט ער גאר שטארק פאר זיין נפש. פארוואס? ווייל ער האט נישט איינגעקויפט דאס הארץ, און דאס הארץ האט געטון ווי עס האט אים געפאלן און לויט זיין גלוסט נאכצוגיין זיינע תאוות.
וויאזוי קויפט מען דאס הארץ? ווי עס שטייט "בְּלֵב נָבוֹן תָּנוּחַ חָכְמָה". דורך התבוננות אין די וועגן פון חכמה, מיטן כוח פון תבונה, וועט די מלחמה אוועקפאלן און דאס הארץ וועט זיין אונטער זיין רשות. ווער עס טראכט אריין און פרעגט זיך: וואס וועט מיר ארויסקומען פון דער עבירה? די הנאה איז דאך בלויז א רגע'דיגע און מען וועט דאך דארפן געבן א דין וחשבון דערויף - קויפט ער אפ דאס הארץ בכוח פון התבוננות.
די תבונה איז אזוי ווי געלט מיט וואס מען קויפט סחורה, ווי עס שטייט "קְנוֹת בִּינָה נִבְחָר מִכָּסֶף". מיט דעם דאזיגן געלט, דורך התבוננות, קויפט ער אפ דאס הארץ אז עס זאל געהערן צו אים. מיט וואס? "שֹׁמֵר תְּבוּנָה" - אז דורך דעם התבוננות זעט ער אלע פאלשע וועגן וואס דאס הארץ פרובירט אים איינצורעדן צו גיין דערין, און אלע וועגן וואס דער יצר הרע פרובירט אים אוועקצופירן צו זיי. התבוננות איז דער איינציגער כוח וואס קען שטיין ווי א שילד קעגן דעם יצר הרע.
און דערפאר וויל דער יצר הרע נישט אז א מענטש זאל אריינטראכטן. ער זאגט: "גלייך, קום טו עס, יעצט, אויפן סקונדע". פארוואס? ווייל אויב מען וועט טראכטן - איז דא א שאנס זיך צוריקצוהאלטן. ווידער דער יצר הטוב וויל אז יעדע זאך זאל געטון ווערן מיט התבוננות, מיט געלאסנקייט און מיט ישוב הדעת.
און אט, אויף דער צווייטער זייט פון דער זעלבער שיטה: דער יצר הרע זאגט דאך נישט "טו נישט" חס ושלום. ער זאגט "טו יא" - אבער מארגן. דף היומי? בעזרת ה', פארוואס נישט? אבער אין זעקס יאר ארום הייבט זיך אן א נייער מחזור, וועסטו אנהייבן צוזאמען מיט יעדן פון מסכת ברכות, און דעמאלט וועסטו האבן דעם גאנצן דף היומי כסדר. מעשר? דער יצר הרע איז "ברייט-הארציג" מיט דיר: גיב גאר א חומש! אבער נישט יעצט - יעצט דארף מען חתונה מאכן די קינדער און מען האט גרויסע הוצאות. דער יצר הרע איז גרייט מען זאל טון, אבער נאר נישט יעצט.
"צֵא הִלָּחֵם בַּעֲמָלֵק" - און וואס שטייט ווייטער? "מָחָר". און ווייסט איר ווער עמלק איז? עמלק איז דער "מארגן". טו עס, אבער מארגן - דאס איז עמלק. גיי און שלאג זיך מיט דעם עמלק וואס זאגט אויף יעדע זאך "מארגן, מארגן". די דיעטע וועט מען אנהייבן נאך די ימים טובים; מען קומט צו א בעל מלאכה און מען בעט ער זאל ענדיגן די ארבעט - זאגט ער "נאך די ימים טובים". אלעס מארגן, אפשטיפן און אפשטיפן. עס איז דא א כלל פון דעם פוילן: "שטופ קיינמאל נישט אפ אויף מארגן וואס דו קענסט אפשטופן אויף איבערמארגן". דאס איז די שיטה פונעם יצר הרע. אבער דער יצר הטוב זאגט: "הַיּוֹם אִם בְּקֹלוֹ תִשְׁמָעוּ" - יעצט, אין דעם יעצטיגן מאמענט, און נישט אפשטיפן אויף מארגן.
א מענטש וואס איז אריבער א שווערע עקסידענט האט פארציילט, אז ער איז געפארן מיט זיין משפחה אינעם אויטא, זיך אנגעשטויסן אינעם אויטא פאר אים, און דער קאר האט זיך עטליכע מאל איבערגעדרייט. ער האט דערציילט: "מיר זענען ארויס פונעם אויטא אן קיין שום שאדן. איר ווייסט וואס מיינט אן קיין שאדן? אפילו א קריץ איז אויף מיר נישט געווען. דער קאר האט זיך עטליכע מאל איבערגעדרייט, איז צוריקגעפאלן אויף די רעדער, און מיר זענען ארויסגעקומען - איך, מיין ווייב, די קינדער - אלע אינגאנצן געזונט. א חסד ה'". און בדרך אגב, זעט נאר ווי שטארק מען מוז זיך אנבינדן מיט די פאסיקעס: יעדער איז געווען צוגעבונדן, און דאס עופ'עלע איז געווען צוגעבונדן אינעם זיץ און דער זיץ איז געווען באהעפט פונקטליך צום בענקל. ווי שטארק דארף מען דערויף מקפיד זיין.
און ער האט צוגעלייגט: "איך ווייס אויך פארוואס איך בין געראטעוועט געווארן, און נישט אין מיין זכות און נישט אין קיינעמ'ס זכות. פאר מיר זענען ארויסגעפארן אויפ'ן אויספלוג, האב איך געליינט א בלעטל וואס מען האט געלייגט אין פאסט-קעסטל איבער אן ערליכן אברך א ירא שמים, עפעס גאר א באזונדערער, וואס איז נסתלק געווארן בדמי ימיו און איבערגעלאזט אן אלמנה מיט זיבן יתומים - א חברותא פון רבי ישראל ווינטרויב זכר צדיק לברכה, וואס ער אליין איז געווען א גרויסער מקובל. איך בין זייער נתפעל געווארן פון די דברים וואס זענען דארט געשטאנען. איך האב געוואוסט אז מיר שטייען פאר'ן ארויספארן, און איך האב געזאגט פאר מיין ווייב: קלינג אן קופת העיר און געב א תרומה פון פינף הונדערט שקל פאר דער משפחה. האט זי מיר געזאגט: פארוואס דורך קופת העיר? איך וועל עס געבן גלייך פאר זיי. האב איך איר געזאגט: ניין, אויב מיר וועלן געבן גלייך וועט עס אפגעשטיפט ווערן, גיי ווייס ווען און ווי אזוי, און מיר גייען דאך שוין ארויס אט-אט. קלינג אן יעצט מיט'ן קרעדיט קארטל און געב די תרומה. און א מינוט פאר מיר זענען ארויס פון שטוב - האט זי אנגעקלונגען און מנדב געווען פינף הונדערט שקל פאר דער משפחה".
און ער האט מיר געזאגט: "איך האב נישט קיין שום ספק אז צדקה תציל ממות. אויף א געווענליכן אופן וואלט איך געזאגט: מארגן, אפשר וועלן מיר געבן דירעקט, לאמיר גיין און זען. איך האב אבער געוואוסט אז אויב איך וועל עס אפשטופן - גיי ווייס. און ווען איך וואלט עס יא אפגעשטיפט, ווער ווייסט וואו איך וואלט היינט געווען". (און אגב, קופת העיר גיט איבער הונדערט פראצענט פון דער תרומה, זיי רעכענען נישט אראפ קיין הוצאות פאר דער הנהלה און אפיס, ווייל זיי האבן באזונדערע תורמים פאר אלע הוצאות המשרד, און אלעס וואס א מענטש גיבט קומט אן אין גאנצן פאר יענער משפחה.)
צדקה תצילנו ממות - דא איז נישט פאראן קיין חכמות. בכח פון צדקה אפילו אזא רשע ווי נבוכדנצר, כל זמן ער האט געגעבן צדקה - איז ער געראטעוועט געווארן, און אין דער מינוט וואס ער האט אויפגעהערט די צדקה, איז די גאנצע גזירה וואס איז נגזר געווארן אויף אים געקומען אויף אים. און זעט וואס דאס איז: דער יצר הרע זאגט "אוודאי געב צדקה, אבער וואס יאגסטו זיך?" און דער יצר הטוב זאגט: יעצט! אז ס'איז א מצוה - פיר עס אויס תיכף ומיד.
און דאס איז וואס שטייט: "קונה לב אוהב נפשו" - ווי אזוי? דורך "שומר תבונה למצוא טוב". איידער דער יצר הרע רעדט אים איין צו טון א דבר עבירה, זאגט ער: איך ווארט, איך טראכט זיך אריין, איך טו נישט די זאכן באלד. און דעם לשון "שומר תבונה" קען מען אויך טייטשן א לשון פון ווארטן, ווי "וְאָבִיו שָׁמַר אֶת־הַדָּבָר". ער טוט נישט די עבירה אויפ'ן פלאץ, נאר ער היט און ווארט און באטראכט די זאך, און אויב ער זעט אז ס'איז נישט כדאי און לוינט זיך נישט - ציט ער זיך צוריק און טוט עס נישט.
"למצוא טוב" - אזא מענטש וועט געפינען גוטס. צום סוף וועט ער מאכן די ריכטיגע באשלוסן און וועט נישט נכשל ווערן אין אן עבירה, ווייל ער וועט שטענדיג בודק זיין דעם יצר. ווארום דער יצר הרע ווייזט אונז אסאך מאל עבירות כאילו זיי זענען מצוות; אבער דער וואס ווארט און טראכט אריין וועט נישט צוקומען צו אן עבירה, און ער וועט געפינען בלויז גוטס, ווייל ער וועט קענען באמערקן די פאלקלאפן פונעם יצר - וואו ער פירט אים פארפירעריש בלאנדזשען, און וואו ער מאכט אים מיינען אז דאס איז א מצוה, בעת זיין גאנצע כוונה איז נאר אים אריינצופירן אין זיין נעץ און אים ברענגען צו א דבר עבירה.
עֵד שְׁקָרִים לֹא יִנָּקֶה וְיָפִיחַ כְּזָבִים לֹא יִמָּלֵט׃ (ה) - א פאלשער עדות וועט נישט בלייבן ריין פון שטראף, און דער וואס בלאזט ליגנס וועט נישט אנטלויפן.
עֵד שְׁקָרִים לֹא יִנָּקֶה וְיָפִיחַ כְּזָבִים יֹאבֵד׃ (ט) - א פאלשער עדות וועט נישט בלייבן ריין פון שטראף, און דער וואס בלאזט ליגנס וועט אונטערגיין.
רבנו יונה שטעלט זיך אפ אויף דעם וואס דער ענין ווערט איבערגעחזרט אין דער פרשה צוויי מאל, אין פסוק ה' און אין פסוק ט', און כמעט מיט'ן זעלבן לשון - דארט "לא ימלט" און דא "יאבד". און פארוואס? "כי נכון הדבר להזהיר לעד מאוד על הרחקת הכזבים, כי אין לו לדובר שקרים אחרית ותקווה" (ווייל ס'איז ריכטיג צו ווארענען אויפ'ן שארפסטן אופן איבער דערווייטערן ליגנס, ווייל דער וואס רעדט ליגנט האט נישט קיין צוקונפט און קיין האפענונג). און ער ניצט א מליצה אויפ'ן פסוק ביי יוסף "וְעַל הִשָּׁנוֹת הַחֲלוֹם פַּעֲמַיִם כִּי מְמַהֵר הָאֱלֹקִים לַעֲשֹׂתוֹ": אזוי אויך דא, דאס וואס דער ענין חזר'ט זיך איבער צוויי מאל לערנט אונז ווי שטארק מען דארף דאס דערווייטערן און וויפיל מען דארף ווארענען דערויף. ווען די תורה חזר'ט איבער א זאך עטליכע מאל, וויל זי ווארענען דערויף ווידער און ווידער, אז מען מוז זיך היטן דערפון מיט א גרויסער זהירות.
עס שטייט "כִּי יְשָׁרִים דַּרְכֵי ה', צַדִּיקִים יֵלְכוּ בָם וּפֹשְׁעִים יִכָּשְׁלוּ בָם". און חז"ל האבן געזאגט: פאר די וואס זענען מיימינים דערין - איז עס א סמא דחיי, און פאר די וואס זענען משמאילים דערין - איז עס א סמא דמותא. און רש"י טייטשט: "למיימינים" - דער וואס לערנט תורה מיט זיין גאנצן כח כראוי וכהוגן, פאר אים איז זי א סם חיים. אבער "המשמאילים בה" - דער וואס לערנט תורה כדי זיך אויפצוקלוגן אין חכמות העולם, כדי צו באקומען א טיטל, כדי צו קריגן אויף שומרי מצוות - די זעלבע תורה, נישט נאר וואס זי באשיצט און שיצט נישט אויף אים, נאר זי ווערט ביי אים פארוואנדלט אין א סם המות.
און וואס איז דער ביאור הדברים? דא האט דער ווילנער גאון א טיפן ביאור. די תורה איז מן השמים - פון דארט האבן מיר זי מקבל געווען, און זי איז א זאך רוחני: ווען א מענטש רעדט דברי תורה, איז דאס הבל הפה, א רוחניות'דיגע זאך. ווידעראום די מעשה המצוות איז מן הארץ, און מיר פירן עס אויס מיט ערדישע זאכן: מען לייגט תפילין אויפן האנט - און וואס זענען די תפילין? הויט פון א בהמה. און אזוי ווייטער, אלע מצוות באשעפטיגן זיך מיט גשמיות'דיגע זאכן.
און פון דעם ערקלערט דער ווילנער גאון דעם פסוק "אֱמֶת מֵאֶרֶץ תִּצְמָח וְצֶדֶק מִשָּׁמַיִם נִשְׁקָף". די מדה פון דער ערד איז אמת, און דאס איז ווייל "אמת מארץ תצמח" - דורך דעם וואקסן ווערט אנטפלעקט דער אמת פון דער ערד. האסט געזייט גערשטן - וועלן וואקסן גערשטן. ווייץ - ווייץ. קנאבל - קנאבל. ציבלעך - ציבלעך. וואס דו האסט אריינגעלייגט אין איר, דאס וועסטו באקומען, און זי פעלשט קיינמאל נישט אין איר ארבעט. ס'איז נישט פאראן אזא זאך אז מען זאל זייען גערשטן און באקומען ווייץ; איר מדה איז א מדת אמת, און דעם אמת זעט מען אין "תצמח", אין דעם וואס זי לאזט וואקסן.
און וואס מיינט "וצדק משמים נשקף"? וויאזוי טוט די ערד וואקסן? דורך רעגן, וואס קומט און דערטרינקט די ערד. איז דען דער הקדוש ברוך הוא שולדיג אראפצוברענגען פאר אונז רעגן? ער איז נישט שולדיג - דערפאר ווערט דער רעגן אנגערופן צדקה, ווייל דער הקדוש ברוך הוא טוט מיט אונז צדקה און ברענגט אראפ פאר אונז רעגן. און אויף דער ערד קען מען דאס נישט זאגן, ווייל די ערד וואקסט אויס דאס וואס איך האב אריינגעלייגט אין איר - איך האב אריינגעלייגט גערשטן און באקומען גערשטן; דאס איז אמת און נישט צדקה, ווייל זי האט מיר געגעבן גענוי וואס איך האב געלייגט. אבער דער רעגן - וואס האסטו געלייגט פאר אים? גארנישט. זאגט הקדוש ברוך הוא: איך האב געגעבן, דאס איז צדקה. דערפאר "צדק משמים נשקף" - דער רעגן וואס קומט אראפ פונעם הימל הייסט צדק, ווייל ער קומט אראפ מיט צדקה וחסד.
און נישט נאר דאס, נאר דער רעגן קומט אן צו יעדן איינעם בשווה און טוט זיין פעולה בשווה. און אויב די פעולה ווערט געטאן בשווה - צי איז דאס לטוב אדער לרע? זאגט דער ווילנער גאון: עס ווענדט זיך אין די מקבלים. דער רעגן וואקסט אויס - און וואס וואקסט ער אויס? דאס וואס דו האסט געזייט. האסטו געזייט ווייץ - וועט וואקסן ווייץ. האסטו געזייט סם המות - וועסטו באקומען סם המות. דאס געבן פונעם רעגן איז גלייך פאר יעדן, און די צדקה דערין איז גלייך פאר אלעמען, אבער וואס עס וועט ארויסוואקסן דערפון ווענדט זיך אינעם מענטש - אין דעם וואס דער מענטש וועט זייען.
און די רעגנס ווערן אנגערופן "טוב", גוט פאר דער וועלט. און אזוי אויך די תורה וואס קומט מן השמים - די תורה איז א בחינה פון רעגן, ווי עס שטייט "יַעֲרֹף כַּמָּטָר לִקְחִי" - "לקחי" איז די תורה, און זי איז ווי דער מטר. און וואס טוט די תורה וואקסן אינעם מענטש, א סם חיים אדער א סם המות? ס'ווענדט זיך וואס דו וועסט זייען. "למיימינים בה סמא דחיי, ולמשמאילים בה סמא דמותא".
און דערפאר זעט מען אזעלכע וואס מיט דער תורה וואס זיי האבן געלערנט גייען זיי און שטעכן אן יעדער הייליגער זאך. פון וואנעט קומט דאס? פון דער תורה! וויאזוי? פונקט ווי דער מטר - די פראגע איז וואס דו האסט געזייט. האסטו געזייט סם המות, וועט וואקסן סם המות; האסטו געזייט גוטע זאכן, וועלן וואקסן גוטע זאכן. די תורה איז די בחינה פונעם צדק וואס איז משמים נשקף, און זי וואקסט אויס דאס וואס דער מענטש האט געזייט; זי איז די וואס אנטוויקלט דאס וואס ליגט אין הארצן פונעם מענטש. לערנט מען תורה לשמה - וועט די תורה אים אנטוויקלען אלס א צדיק. לערנט מען לשם אנדערע כוונות - וועט די זעלבע תורה ארויסברענגען א שורש פורה ראש ולענה.
און אדרבה, די דאזיגע תורה וועט פארגרעסערן זיינע עבירות און די שלעכטע מעשים פון יענעם מענטש, ווייל אלס אן עם הארץ וואלט ער נישט אזוי געשעדיגט און נישט אזוי קאליע געמאכט; אבער צוליב דער תורה וואס ער האט געלערנט האט זי אויסגעוואקסן דעם סם המות וואס אין אים און אים שטארק פארגרעסערט, ווייל בזכות זיין תורה איז ער געווארן א "מאן דאמר", א מענטש וואס מען גייט הערן זיין דעת - און וויבאלד ער האט געלערנט תורה מיט קרומקייט, לאזט די זעלבע תורה וואקסן קרומע זאכן. די תורה איז ווי דער רעגן וואס וואקסט אויס דאס וואס מען האט געזייט.
און פון דא צום ביאור הפסוק. "עד שקרים לא ינקה": ווען א מענטש לערנט און אין זיין מויל איז נישט פאראן קיין תורת אמת, נאר זיין תורה איז ליגן אין זיין מויל - נישט כדי מקיים צו זיין און נישט כדי צו טאן דעם רצון הבורא - איז דאך דער לימוד א לימוד פון שקר. וואס יעצט האסטו דאך געלערנט אז מען דארף לייגן תפילין אויף דער לינקער האנט, און דו לייגסט גארנישט קיין תפילין. יעצט האסטו געלערנט אז מען דארף היטן יום השבת לקדשו, און דו היטסט נישט קיין שבת. יעצט האסטו געלערנט אז מען דארף פארריכטן די מעשים, און דו פארריכטסט נישט דיינע מעשים.
דו האסט געמאכט די תורה פאר א פלסתר. די תורה איז אן עדות פאר ישראל, און לויט דיר איז זי א "עד שקרים" - אלעס וואס די תורה זאגט עדות איז שקר, ווייל אויב וואלט עס געווען אמת, פארוואס טוסטו עס נישט? דו באציסט זיך צום דבר תורה ווי צו א זאך וואס איז נישט אמת. אזוי לערנט מען היינט תנ"ך אין פילע שולעס: "דער נביא זאגט אזוי, ס'איז פאראן אן אמונה וואס האלט אז אזוי איז געווען" - אלעס ווערט געלערנט כאילו דאס איז סתם מחשבות פון פריערדיגע דורות, נישט אז ה' האט געגעבן די תורה, און נישט עפעס וואס איז מחייב. און אויב אזוי, ווערט די גאנצע תורה ביי דיר א "עד שקרים". און דערפאר "לא ינקה" - ער וועט באצאלן א טייערן פרייז, און ווי דער לשון פונעם ווילנער גאון, דורך דעם וועט זיך פארגרעסערן זיין רשעות און דער פשע וועט זיך נישט קענען רייניגן.
גיט אכט אויפן דיוק: די תורה ווערט אנגערופן עדות פאר ישראל, און אויב עס זאגט "שקרים" בלשון רבים, וואלט מען געדארפט זאגן "עדים שקרים" אדער "עדות שקרים". פארוואס שטייט "עד" בלשון יחיד און "שקרים" בלשון רבים? זאגט דער ווילנער גאון: די תורה איז ווי צוויי עדים - תורה שבכתב און תורה שבעל פה. און דער דרך פון די מינים איז צו כופר זיין אין תורה שבעל פה, דערפאר איז דער דגש אויף "עד", איינס. פון וואו הייבט זיך אן די כפירה פון די מינים? פון תורה שבעל פה: "דאס האבן די רבנים צוגעלייגט", "דאס איז געקומען שפעטער", "יעדס מאל זענען זיי געקומען און צוגעלייגט זאכן, אבער דאס שטייט נישט אין דער תורה און מען איז נישט מחויב דערין". און דערפאר שטייט "עד" בלשון יחיד. און פונדעסטוועגן שטייט "שקרים" בלשון רבים, ווייל צום סוף וועט ער אנקומען צו טענה'ן אז אלעס איז שקר - ער הייבט נאר אן ביי דער תורה שבעל פה.
וואס מיינט "יפיח כזבים"? א מענטש וואס אין אנפאנג האט ער געלערנט, געטאן אביסל צדקה ומעשים טובים - און שפעטער האט ער אפגעטראטן. און מיר האבן שוין מסביר געווען דעם גדר פון כזב: דאס איז ווי א נחל אכזב, און דאס איז דער חילוק צווישן שקר און כזב. שקר - פון אנפאנג אן איז עס נישט געווען אמת; כזב - עס האט זיך אנגעהויבן ריכטיג אבער עס האט אנטוישט (הכזיב), זיין סוף איז נישט געווען ריכטיג. א מענטש וואס האט אנגעהויבן א גוטע מעשה און זי נישט משלים געווען - דאס איז א מעשה כזב, ווייל עס איז דא נישטא קיין השלמה פונעם גוטן מעשה.
און דערפאר, איינער וואס האט געלערנט תורה און געטאן אביסל צדקה ומעשים טובים און שפעטער אפגעטראטן - וועט ער פארלירן די ערשטע מעשים, ווי עס שטייט "צִדְקַת הַצַּדִּיק לֹא תִזָּכֵר" ביום פשעו. אבער מען מוז באטאנען: מען רעדט דא פון איינעם וואס האט "שנה ופירש" - וואס איז געווען תוהה על הראשונות. ער האט געטאן מעשים און מקיים געווען מצוות, און נאכדעם האט ער געזאגט: "וואס פאר א נאר בין איך געווען, פאר וואס האב איך פארשווענדעט מיין צייט אין ישיבה" - און דעמאלט מעקט מען אים אפ די יארן וואס ער האט געלערנט תורה. א זאך וואס איז נורא ואיום. דאס איז "תוהה על הראשונות", וואס באדויערט און האט חרטה אויף די מצוות וואס ער האט געטאן.
אבער אויב א מענטש האט געלערנט תורה און האט פארדארבן, ווייל זיין יצר הרע האט זיך מתגבר געווען אויף אים - צי האט ער חרטה אויף די מצוות וואס ער האט געטאן? בשום אופן נישט! ער וועט באקומען שכר אויף זיי, און דער שכר וועט אים בלייבן; ער וועט זיך פריער מוזן מצרף און מטהר זיין אין גיהינום, אבער ער וועט באקומען שכר. ווידעראום אויב ער זאגט "א שאד איך האב מקיים געווען מצוות, א שאד איך האב פארשווענדעט די צייט" - דאס איז דער תוהה על הראשונות, וואס צדקת הצדיק לא תזכר לו ביום פשעו. דאס איז "ויפיח כזבים": ער האט אנגעהויבן מקיים צו זיין און צום סוף איז עס געווארן אן אכזב - "יאבד", אלע זיינע גוטע מעשים וועלן פארגעסן ווערן און נישט דערמאנט ווערן.
דער מלבי"ם טייטשט דעם פסוק אויף אן אנדער אופן. "עד שקרים לא ינקה": א מענטש וואס האט מתבונן געווען - ווייל בינה איז דאך דער כוח וואס קען מבדיל זיין צווישן איין זאך און דער צווייטער און זיך מתבונן זיין צווישן אמת און שקר, און "בינה" איז מלשון התבוננות - און פונדעסטוועגן האט ער ארויסגעברענגט פון זיין מויל א שקר, ווי למשל מכחיש צו זיין די מציאות הבורא און מכחיש זיין זיין השגחה, "לא ינקה": ער וועט באשטראפט ווערן פאר די עצם דברים וואס ער האט געטאן.
"ויפיח כזבים" - דאס הייסט דורך פארשידענע פאלשע סברות, פאלשע היקשים און א דימוי מילתא למילתא שלא על פי האמת. דער דאזיגער כזב זעט זיך נישט אן גלייך: אין אנהויב זעט עס אויס ווי ער זאגט פארשטענדליכע זאכן, ער ברענגט ראיות, מקורות און ציטאטן, אבער נאכן עיון ווערט קלאר אז אלעס איז עורבא פרח און עס איז נישטא אין דעם קיין שום ממשות - דערפאר הייסט דאס "כזבים", "יאבד". און דער מלבי"ם לייגט צו, אז לויט דעם ביאור איז דער פסוק דא אינגאנצן אנדערש פונעם פסוק אין פסוק ה' ווי ער האט דארט מסביר געווען, און קומט אויס אז די תורה חזר'ט זיך נישט איבער, ווייל אויף יעדן פלאץ רעדט זי פון אן אנדערן ענין.
פרק י"ט שטעלט פאר אונז צוויי צענטראלע עבודות. די ערשטע - "קונה לב אוהב נפשו": דאס הארץ איז דער כוח הממשלה אינעם מענטש, און די תאוות ווילן איבער אים הערשן. ווער עס האט ליב זיין נפש, קויפט דאס הארץ מיטן געלט פון תבונה און התבוננות, און לערנט כדי לקיים - און ממילא ווערט זיין תורה אפגעהיטן ביי אים, און זיינע מדות כלפי אנדערע ווערן גוט, ווייל זיין נפש איז בשלמות מיט אים. לעומת זה דרוקט דער יצר הרע "יעצט, תיכף ומיד" ביי אן עבירה, און שטופט אפ "מארגן, מארגן" ביי א מצווה - און דאס איז עמלק וואס מען דארף קעמפן קעגן אים. די צווייטע - "עד שקרים לא ינקה", וואס איז צוויי מאל איבערגעחזרט געווארן שטארק מזהיר צו זיין זיך דערווייטערן פון כזבים: די תורה איז ווי רעגן וואס פאלט גלייך אויף יעדן, און מאכט וואקסן דאס וואס דער מענטש האט פארזייט - פאר די מיימינים בה איז זי א סם חיים, און פאר די משמאילים בה א סם מות. און דער וואס האט אנגעהויבן מיט גוטס און איז שפעטער געווארן תוהה על הראשונות - גייען אלע זיינע גוטע מעשים פארלוירן. דעריבער זאל א מענטש היטן זיין תבונה, לערנען כדי לקיים, און מקיים זיין תיכף ומיד - און דעמאלט וועט ער געפינען גוטס.