דער קאפיטל פאר אונז באשעפטיקט זיך מערסטנס מיט מוסר און די וועגן פון חכמה, און מיר שטעלן זיך דא אפ אויף דריי פסוקים וואס זענען פון די גרויסע יסודות פון עבודת האדם: קבלת עצה און מוסר, די השגחה עליונה וואס שטייט העכער אלע פלענער פונעם מענטש, און די מהות פון דעם מענטשנ'ס אינערלעכן געשטאלט וואס ווערט אנטפלעקט אין זיין חסד.
שְׁמַע עֵצָה וְקַבֵּל מוּסָר לְמַעַן תֶּחְכַּם בְּאַחֲרִיתֶךָ׃ (כ) - הער צו אן עצה און נעם אן מוסר, כדי דו זאלסט קלוג ווערן אין דיין שפעטערדיגן לעבן.
רבינו יונה שטעלט דעם פסוק לויטן סדר פונעם קאפיטל: פריער האבן מיר געזען ווי דער חכם ווארנט דעם פאטער מוסר'ן זיין זון ("יַסֵּר בִּנְךָ כִּי יֵשׁ תִּקְוָה"), און יעצט ווענדט ער זיך צום זון אליין און ווארנט אים מקבל צו זיין דעם מוסר פון זיין טאטן - ער זאל אויסהערן זיין פאטער'ס קול. "למען תחכם באחריתך" - דאס הייסט, בעת דו ביסט נאך א יונגער בחור זאלסטו קלוג ווערן, כדי דער מוסר זאל דיך ענדערן צום גוטן. שוין פון דיין יוגנט זאלסטו טראכטן וועגן דיין שפעטערדיגן לעבן. און זיין לשון איז: "ואל יאמר אסבר עד אשר אגדל, ואז אכין לבי לעבודת אלוהי, כי לא ידע האדם עתו" - אזוי ווי עס שטייט אין פסוק "הֲלָהֵן תְּשַׂבֵּרְנָה עַד אֲשֶׁר יִגְדָּלוּ". זאלסט נישט זאגן: איך וועל ווארטן ביז איך וועל אויסוואקסן.
מען האט אמאל געפרעגט א איד: נו, דו קומסט אין שול אריין? האט ער געענטפערט: איך בין אן עיראקער. האט מען אים געפרעגט: און וואס איז דערמיט? האט ער געזאגט: ביי עיראקער פאנגט מען אן צו גיין אין שול ביי די זעכציג יאר. האט מען אים געזאגט: די דאזיגע הלכה שטייט דאך אין ערגעץ נישט געשריבן, אויך נישט אינעם בן איש חי. פון וואנעט נעמען זיך אזעלכע אויסטראכטענישן? קום שוין יעצט! ווייסט דען א מענטש צי ער וועט דערלעבן די זעכציג יאר? פון וואו ווייסט מען וואס עס וועט זיין מיטן מענטש? דעריבער פירט רבינו יונה אויס און ברענגט דעם קומענדיגן פסוק: "רַבּוֹת מַחֲשָׁבוֹת בְּלֶב אִישׁ" - א מענטש האט פלענער אויף נאך דרייסיג יאר, בשעת ער ווייסט נישט וואס עס וועט זיין אין דריי מינוט ארום.
און דאס איז וואס חז"ל האבן געזאגט: "שוב יום אחד לפני מיתתך" - קען דען א מענטש וויסן דעם טאג פון זיין טויט? נאר ער זאל תשובה טון היינט, אפשר וועט ער מארגן שטארבן, און אזוי זאל ער טון יעדן איינציגן טאג, און עס קומט אויס אז אלע זיינע טעג זענען אין תשובה, ווי עס שטייט "בְּכָל עֵת יִהְיוּ בְגָדֶיךָ לְבָנִים". דעריבער "שמע עצה וקבל מוסר למען תחכם באחריתך" - די כוונה איז נישט אויף אין זעכציג יאר ארום, נאר נעם אן מוסר יעצט, ווייל דו ווייסט דאך נישט וואס דער מארגן וועט ברענגען.
דער ווילנער גאון ערקלערט: די נפש פונעם מענטש עקלט זיך און שיידט זיך אפ פון צוויי זאכן. דאס ערשטע - א זאך וואס זיין שכל זאגט אים פארקערט. דאס צווייטע - א זאך וואס איז שווער פאר זיין קערפער. צום ערקלערן: אויב מען פאדערט פון א מענטש, און אפילו מען צווינגט אים, צו טון א זאך וואס ער האלט מיט זיין שכל גאר אנדערש - איז אים דאס זייער שווער, און בפרט אויב ער איז איבערצייגט אז מען דארף טון א געוויסע זאך און מען פארלאנגט פון אים דאס פארקערטע. צום ביישפיל: איינער האט אים זייער וויי געטאן, און גייסטיג שפירט ער א באדערפעניש נקמה צו נעמען פון יענעם, זיך אפצורעכענען מיט אים, "אים צו ווייזן", און מען קומט און הייסט אים טון א זאך קעגן זיין שכל - מען זאגט אים זיך מתגבר צו זיין, זיך איינצוהאלטן, נישט צוריקצוצאלן. עס איז זייער שווער פאר א מענטש צו טון א זאך וואס איז קעגן זיין ווילן. און די צווייטע זאך - עס איז זייער שווער פאר א מענטש צו טון א זאך וואס איז שווער פאר זיין קערפער: שווערע פלאג, א מחלה וואס פייניגט דעם גוף, אדער א זאך וואס פאדערט א גרויסע אנשטרענגונג.
און אויף די צוויי זאכן גייט דער פסוק. "שמע עצה" - רעדט זיך פון זאכן וואס זענען קעגן דיין אייגענער עצה און קעגן דיין מחשבה, און פונדעסטוועגן, אויב עס איז א גוטע זאך - הער צו די עצה. "וקבל מוסר" - דאס איז די צווייטע זאך, וואס איז שווער פארן גוף, ווייל מוסר איז לשון ייסורים: אפילו אויב די דאזיגע ייסורים זענען בטבע קעגן דעם מענטשנ'ס ווילן, און דער גוף קען זיי נישט פארנעמען - פונדעסטוועגן נעם אן דעם מוסר. און די כוונה איז נישט אז א מענטש זאל גיין און זיך פייניגן מיט כוח, נאר אז אויב עס קומען אויף דיר ייסורים - נעם עס אן. זאלסט נישט זיין פון די "מטריסין", פון די וואס האבן טענות און קושיות אויפן רבונו של עולם, נאר נעם אן דעם מוסר. און פארוואס? ווייל דאס וואס דו האסט ייסורים איז צוליב דיין נארישקייט - מען האט געטאן אומריכטיגע מעשים, מען האט פארבלאנדזשעט פונעם גראדן וועג, מען האט געטאן זאכן וואס צוליב דעם קומען ייסורים. און דערפאר זאל מען דאס אננעמען מיט שמחה און מיט א גוט הארץ.
"למען תחכם באחריתך" - ווייל אויב מען גיט א גוטע עצה, כאטש עס איז שווער אויפן געמיט זי אנצונעמען און מען וואלט געוואלט עפעס אנדערש, אבער צווישן אונז גערעדט: וואס איז בעסער, אז מען זאל נקמה נעמען אדער נישט נקמה נעמען? אוודאי נישט נקמה צו נעמען - סיי מצד בין אדם לחבירו, און סיי מצד דעם וואס עס וועט זיין נאך די הונדערט און צוואנציג יאר, ווען מען וועט באקומען א גרויסן שכר פאר דער התגברות אליין. און אזוי אויך "קבל מוסר": די דאזיגע ייסורים - נאך די הונדערט און צוואנציג יאר, וואס וועט דער מענטש זאגן? וועט ער דאנקען פאר די ייסורים וואס ער האט געהאט, צי ער וועט זאגן "א שאד"? ער וועט באדאנקען, און נישט בלויז באדאנקען, נאר ער וועט זאגן: פארוואס האב איך נישט געהאט נאך אזעלכע ייסורים? ווייל ווען נישט די ייסורים, זאגט דער גר"א, וואלטן מיר נישט געפונען אונזערע הענט און פיס אין דער עולם האמת. נאר א דאנק די ייסורים האט דער מענטש דארט אויבן עפעס א פתחון פה, און אויב נישט - אוי לנו ואוי לנפשנו פאר אלע אונזערע עבירות. ייסורים זענען א זיכוך, ווי די גמרא זאגט: תשובה תולה וייסורים ממרקים. קומט דאך אויס אז ייסורים זענען מכפר, און ממילא "תחכם באחריתך" - די זאך איז גוט פאר דיר, און אין דיין סוף וועסטו נאך דאנקען דערויף, וועסט נעמען דערפון מוסר און דורך דעם ווערן קלוג.
און מען קען נאך מסביר זיין, אז דורך די ייסורים ווערט "תחכם באחריתך" שוין דא אויף דער וועלט: א מענטש איז געגאנגען אויף א נישט גוטן וועג און עס זענען געקומען אויף אים ייסורים, ער האט אנגעהויבן כאפן א קלאפ דא און א קלאפ דארט, און דאן שטעלט ער זיך אפ און זאגט צו זיך: קום און טראכט אריין וואס עס טוט זיך מיט דיר, פארוואס קומען די אלע קלעפ - דא אן הפסד און דארט א נזק? און דעמאלט באשליסט ער צו מאכן א שינוי לטובה. ער האט געהאט פארשידענע מעשים וואס ער האט געטון, און ער באשליסט זיי צו טוישן: ער האט נישט קובע עתים לתורה געווען - באשליסט ער צו באשטימען צייטן פאר תורה; ער האט נישט מדקדק געווען אויף תפילה בציבור - באשליסט ער מקפיד צו זיין; ער האט געהאט טריפענע כלי מכשירים אין שטוב - באשליסט ער זיי ארויסצוווארפן. קומט אויס אז די קבלת המוסר ברענגט דעם מענטש צו ווערן קלוגער אין זיין אחרית, און לויט דעם רעדט מען בכלל נישט בלויז אויף דער עולם הבא נאר דא אויף דער וועלט: מען האט אויסגענוצט די דאזיגע ייסורים אלס א שטופ פאראויס פאר עבודת השם - איז דאס דאך גאר געוואלדיג, און דורך דעם האט מען קונה געווען חכמה.
דער מלבי"ם ערקלערט: אויב דו ווילסט קונה זיין חכמה, מוזסטו אויסהערן אַן עצה, ווייל דער וואס הערט אויס אַן עצה איז אַ חכם. און ווי אמת איז די זאַך! ווער איז אַ קלוגער מענטש? אַ מענטש וואס ווען מען גיט אים אַן עצה, בייגט ער צו אַן אויער: האסטו מיר עפעס צו זאגן? איך בין גרייט צו הערן, איך וויל הערן, אפשר וועט דאס מיר פאררעכטן. אבער עס זענען דא אַזעלכע וואס מען קומט רעדן מיט זיי און זיי שטעלן דיך אפ: ניין, ניין, אלעס אין ארדענונג, איך ווייס שוין, איך ווייס, איך האב דאס שוין געלערנט, דו דארפסט מיר נישט זאגן, איך ווייס וואס דו ווילסט, אלעס ווייס איך - כולנו חכמים, מיר אלע זענען קלוג... אַזאַ מענטש וועט בלייבן אַ נאַר זיין גאַנץ לעבן. פאַרוואס? ווייל ער זוכט קיינמאל נישט צו לערנען, קיינמאל נישט צו הערן פון אנדערע, ער איז זיכער אז ער ווייסט שטענדיג אלעס.
און עס קען דאך זייער גוט זיין אז יענער מענטש וואס שטייט נידעריגער פון דיר אין תפיסה, אין קאפ, אין פארשטאנד - אבער צופעליג האט ער געהאט אַ גוטע עצה פאר דיר, אַן עצה וואס האט דיך געראטעוועט. וויפיל מאל ווייסן מיר פון אַזאַ זאַך: עפעס וואס ער האט געטראכט און דו האסט נישט געטראכט, עפעס וואס דער קדוש ברוך הוא האט אַראָפּגעשיקט דורך אים. אויב דו הערסט אויס אַן עצה פון יעדן איינעם - נעמסטו עפעס מיט; און אויב דו הערסט נישט אויס, ווייל דו ביסט זיכער אז דו פארשטייסט אליין - וועסטו פיל מאל טון זאכן און נכשל ווערן אין זיי, בלויז צוליב דעם וואס דו האסט נישט געוואלט אננעמען קיין עצות פון אנדערע.
און נאך ערקלערט דער מלבי"ם דעם חילוק צווישן "שמע עצה" און "קבל מוסר": די עצה איז לויט די דרכי החכמה, און דער מוסר איז מצד יראת השם און יראת העונש. ווען איך גיב דיר אַן עצה צו טון אַזוי און אַזוי, זאג איך: אַזוי לערנט אויס די חכמה, אַזוי זאגט דער שכל הישר, אַזוי הייסט די תורה - דאס איז אַן עצה. קעגנאיבער דעם מיינט "קבל מוסר": איך זאג דיר אז עס לוינט זיך דיר צו טון אַזוי, אפילו אויב דו פארשטייסט דאס נישט, אפילו אויב עס איז דיר שווער אנצונעמען - זאלסטו וויסן אז ווער עס טוט נישט אַזוי וועט באקומען יסורים, ווער עס טוט נישט אַזוי וועט דער קדוש ברוך הוא אים באשטראפן. דאס הייסט אז מען טוט די זאכן מתוך יראת העונש, און נישט פון אַן הבנה אז די זאַך איז קלוג און ריכטיג. און מיט דעם "תחכם באחריתך" - און מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל אז יעדעס ארט וואו עס שטייט "אחרית", רעדט מען פון דער תכלית און פון דעם גליק וואס קומט צום סוף, און פון דער לעצטער אחרית, דאס הייסט אויף דער עולם הבא: אין דיין אחרית, אין עולם הבא, וועסטו נאך דאנקען פאר די עצות און פאר דעם מוסר וואס מען האט דיר געגעבן, וואס זיי זענען די וואס האבן דיך געפירט אויפן גלייכן וועג.
רַבּוֹת מַחֲשָׁבוֹת בְּלֶב אִישׁ וַעֲצַת יְהֹוָה הִיא תָקוּם׃ (כא) - פיל מחשבות זענען דא אין הארצן פון אַ מענטש, אבער די עצה פונעם אייבערשטן, זי וועט באשטיין.
"תקום" - לשון פון זי וועט נתקיים ווערן, זי וועט שטיין. און "עצת ה'" דא איז נישט קיין עצה אין אונזער באגריף, אז דער אייבערשטער גיט אַן עצה, נאר מלשון גזירה, ווי "ה' צְבָאוֹת יָעָץ וּמִי יָפֵר" - ה' צבאות האט נגזר געווען און ווער קען דאס מבטל זיין. קומט אויס: "רבות מחשבות בלב איש", אבער די גזירה פונעם אייבערשטן איז די וואס וועט צום סוף נתקיים ווערן.
דער גאון מווילנא מסביר: ווען אַ מענטש וויל עפעס טון, אויספירן אַ פעולה, וואס טוט דער קלוגער מענטש? ער מאכט אַ חשבון פון אלע צדדים: אַ רגע, אויב איך וועל טון אויף דעם וועג - ניין, דעמאלט וועט אפשר זיין אַזאַ פראבלעם; לאמיר פרובירן אויפן צווייטן וועג; און אויב איך וועל דאס טון יעצט קען זיין אז עס וועט זיך מאכן אַ מניעה פאר מיר, וועל איך פרובירן דאס צו טון שפעטער. בקיצור, ביים טראכטנדיקן מענטש לויפן דורך פילע מחשבות ביז ער פירט אויס אַן ענין, ווייל ער טראכט און פלאנעוועט די פעולה ביז די קלענסטע פרטים. אויף דעם זאגט שלמה המלך: זאלסטו וויסן, אלע מחשבות און אלע פלענער זענען גארנישט - "עצת השם היא תקום". וואס דער קדוש ברוך הוא האט דיר אַריינגעלייגט אַן עצה אין הארצן, דאס איז צום סוף וואס וועט מצליח זיין. און אפילו מען זאגט נישט "מצליח זיין" - דאס איז צום סוף וואס איך וועל טון, ווייל עס קען זיין אז איך בין נכשל געווארן, און פאַרוואס? ווייל איך האב געהאט אַ נישט ריכטיגע עצה. און ווער האט אַריינגעלייגט די עצה אין מיין הארץ? דער קדוש ברוך הוא, ווייל אין זיינע חשבונות האט ער געוואלט אז איך זאל נישט מצליח זיין. און דער עיקר - שטענדיג צו געדענקען אז דאס איז מאיתו יתברך.
און וואס איז די נפקא מינה? אז אויב איך האב מצליח געווען, וואס זאג איך געווענליך? "ווייסטו פאַרוואס איך האב מצליח געווען? איך האב גוט אויסגערעכנט, איך האב געמאכט אַ חשבון אז אויב איך וועל טון אַזוי און אויב איך וועל אויך טון אַזוי, און דערפאר האב איך אויסגעוועלט אַזוי" - דאס הייסט איך וויל נעמען דעם קרעדיט פאר זיך אליין, צו זאגן אז מיין פלאן און מיין עצה און מיין מחשבה האבן מיר געברענגט צו דער הצלחה. אגב, ביי אַ דורכפאל איז נישטא אַזאַ חשש, ווייל ביי אַ דורכפאל וועל איך שטענדיג טרעפן שולדיגע: יענער האט מיר אונטערגעשטעלט אַ פוס, עס איז פונקט געווען אַ מיתון, דער דאלאר איז פונקט געפאלן, און דער רואה חשבון האט נישט ריכטיג אויסגערעכנט און האט מיר מטעה געווען. דער כישלון, ווי באוואוסט, איז אַ יתום, אבער די הצלחה האט פילע עלטערן.
און אזוי אויך אין עבודת השם: ווען אַ מענטש האט הצלחה שפירט ער אז דאס קומט פון אים, און ווען ער פאלט דורך שפירט ער אז מען האט אים אַראָפּגעווארפן. און דאס איז וואס מען זאגט: "כל הגדול מחברו יצרו גדול ממנו" - אויב דו האסט מצליח געווען אין עפעס, זאלסטו טראכטן אז דאס איז בזכות וואס יענער האט דיר געהאלפן, און דיין רב האט דיר געגעבן אַ ריכטיגע עצה, און יענער האט דיר גוט אויסגעלערנט, און דערפאר ביסטו מצליח געווען. ווידער ווען דו ביסט געפאלן, דארפסטו שטענדיג זאגן: איך בין שולדיג אין מיין פאלן, און זוך נישט קיין שותפים צו פארענטפערן פאַרוואס דו האסט נישט מצליח געווען. און דאס איז "כל הגדול מחברו" - אויב דו ביסט געווארן גרויס, הברענג דאס נישט אויף זיך אליין, דאס איז "מחברו", בזכות וואס דער האט מיר געהאלפן און יענער האט מיר געגעבן אַ האנט. "יצרו גדול ממנו" - אויב דו ביסט נכשל געווארן און אפגעטון עבירות, דאס איז "ממנו", דיין אייגענער גרויסער יצר הרע, און נישט ווייל יענער האט מיר מכשיל געווען. באשולדיג זיך אליין: דאס איז פון דיר. אבער אויב דו ביסט גרויס - זוך ווער עס האט דיר געהאלפן אז דו ביסט אנגעקומען צו אַזאַ גדלות. און מענטשן טוען פונקט פארקערט: די הצלחות שרייבט מען צו צו זיך אליין, און די דורכפעלער לייגט מען ארויף אויף אנדערע.
לאמיר צוריקקומען צום גר"א: זאלסטו וויסן, אפילו אויב צום סוף האסטו מצליח געווען - "עצת השם היא תקום". וועסטו זאגן: אבער איך האב דאך געטראכט! אויף דעם זאגט דער תרגום אויפן פסוק "כִּי הוּא הַנֹּתֵן לְךָ כֹּחַ לַעֲשׂוֹת חָיִל" - "עצה למקנה נכסין", אפילו די עצה צו קויפן נכסים איז מאיתו יתברך. ווער האט מיר אַריינגעלייגט אין הארץ די עצה צו טראכטן וועגן דעם? דער קדוש ברוך הוא. אַ דאַנק, רבונו של עולם, וואס דו האסט מיר געגעבן אַזאַ רעיון. אלעס איז מאיתו יתברך.
און אזוי אויך פארקערט: א מענטש האט געעפנט א געשעפט און איז דורכגעפאלן, און הייבט אן באשולדיגן און באשולדיגן. ר' איד, אן באשולדיגן קיינעם - פארוואס בין איך דורכגעפאלן? ווייל דער רצון השם איז געווען איך זאל דורכפאלן. פארוואס? חשבונות שמים, איך ווייס נישט, אבער דער הקדוש ברוך הוא האט געוואלט איך זאל נישט מצליח זיין אין דעם; ס'קומט מיר נישט די דאזיגע פרנסה; דאס איז אנשטאט אנדערע יסורים וואס קומען מיר - איך ווייס נישט, אבער דער רצון השם איז געווען איך זאל דורכפאלן. און דאס מיינט נישט אז איך זאל נישט ציען קיין מסקנות אויף ווייטער - מיר האבן שוין פריער גערעדט אז מסקנות אויף ווייטער דארף מען יא ציען, און דאס נעקסטע מאל ווען ער וועט עפענען א געשעפט זאל ער זאגן: פאריגע מאל איז געווען אזא און אזא חיסרון, איך צי א מסקנה און וועל פרובירן צו פאררעכטן, ווייל מען דארף גיין בדרך הטבע. אבער קומען באשולדיגן און זאגן אז דעמאלט בין איך דורכגעפאלן צוליב די דאזיגע סיבות - עס זענען דא מענטשן וואס האבן געהאט אלע סיבות דורכצופאלן און האבן יא מצליח געווען. פארוואס? ווייל דער אויבערשטער האט געוואלט. און דאס איז אלעס. און דערפאר איז נישטא וואס צו קלאפן על חטא אויף דעם וואס איך בין דורכגעפאלן: דער אויבערשטער האט געוואלט דו זאלסט דורכפאלן און ביסט דורכגעפאלן. אויף ווייטער זאלסטו משתדל זיין אז אלעס פון א גשמיות'דיגן און לאגישן שטאנדפונקט זאל זיין געלונגען, און פרוביר נאכאמאל - אבער דער סך-הכל איז "עצת ה' היא תקום".
דער גר"א לייגט צו און פרעגט: פארוואס האט דער פסוק געטוישט דעם לשון? ער וואלט דאך געדארפט זאגן "רבות מחשבות בלב איש ומחשבת ה' היא תקום", אדער "רבות עצות בלב איש ועצת ה' היא תקום". פארוואס צום ערשט "מחשבות" און דערנאך "עצה"? און ער ענטפערט: "עצה" הייסט דאס וואס איינער גיט מיר אן עצה, זי קומט שטענדיג פון אינדרויסן - און דאס וואס דער אויבערשטער גרייט אן אין מיין הארץ ווערט אנגערופן אן עצה; לעומת זאת איז א "מחשבה" דאס וואס דער מענטש אליין טראכט. און דאס איז דער טייטש: "רבות מחשבות בלב איש" - אלע מחשבות וואס לויפן מיר דורך אין קאפ זענען מיינע, אבער "עצת ה'", דאס וואס דער אויבערשטער לייגט מיר אריין אין הארץ, דאס איז צום סוף וואס עס וועט שטיין און באשטיין.
דער מלבי"ם ערקלערט: "מחשבות" זענען דאס וואס דער מענטש טראכט איבער אלע זייטן פון דער זאך, איידער ער קומט צו צום תכלית הדבר - צום פלאן וויאזוי צו האנדלען. און זיי זענען פיל אינעם הארץ פונעם מענטש, ווייל דער מענטש האט דאך א בחירה צי צו טון אזוי צי אזוי, און ממילא לויפן אים דורך אין מח פיל מחשבות וואס צו טון. אבער וויסן זאלסטו, אז אויף דעם אופן וועסטו נישט דוקא אנקומען צו דער ריכטיגער עצה, נישט בהכרח וועסטו אנקומען אויפן ריכטיגן וועג וואס טרעפט צום ציל פון זיין באגער. און ווי אזוי קען מען וויסן צי מען וועט טאקע אנקומען צו דער ריכטיגער הכרעה? "ועצת ה' היא תקום" - דער גמר הדבר און דער גמר המעשה זענען אונטער השגחת השם. און ווען דו וועסט מאכן פלענער און טראכטן מחשבות, אויב די עצת השם איז פארקערט פון דיינע מחשבות, וועלן אלע דיינע מחשבות און אלע דיינע פלענער נישט העלפן זיי ארויסצוברענגען מכח אל הפועל: פלוצלונג וועט דא זיין א פנצ'ער, דארט וועט זיך עס נישט אויסשטעלן, און דארט איז עס נישט געגאנגען. און פארוואס? ווייל הגם די מחשבות זענען דיר געגעבן געווארן, אבער וואס עס וועט זיין צום סוף - דאס איז מאת השם, און עצת השם היא תקום און זי וועט מבטל זיין די בחירה.
מיט פשוט'ע ווערטער: אמאל מישט זיך דער הקדוש ברוך הוא אריין אין דער בחירה חפשית פונעם מענטש. מען טאר נישט מאכן קיין טעות און מיינען אז די בחירה חפשית איז אן קיין גרעניץ. מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם פריער, אז לויט דער מיינונג פון פילע בעלי מחשבה קען א מענטש, למשל, נישט פלאנעווען צו הרג'ענען יענעם אויב ס'איז נישט נגזר געווארן אויף אים. און מיר האבן געזאגט אז עס איז דא אין דעם א מחלוקת, און די שיטה פונעם אור החיים איז נישט אזוי, אבער מיר נעמען אן אזוי על פי הגר"א ועוד, און אזוי איז מקובל ביי אונז - אז א מענטש קען נישט שאדן מאכן פאר יענעם אויב עס איז נישט נגזר געווארן אויף אים מן השמים. און דערפאר, אפילו ער וועט טראכטן א סך מחשבות, וועט צום סוף עצת השם זיך אויספירן, און זי וועט מפר זיין זיין מחשבה.
און נאך מער פון דעם זאגט מען נאך בשם ר' שמחה בונים פון פשיסחא: אסאך מיינען בטעות אז די כוונה פונעם פסוק איז, אז טראץ אלע מחשבות וואס זענען אין דיין הארץ, וועט נאר די עצת השם אויפגעשטעלט ווערן און נישט וואס דו האסט געטראכט. האט ער געזאגט: דאס איז נישט דער פשט, און דער פשט איז פיל טיפער. "רבות מחשבות בלב איש" - א מענטש האט פיל פלענער צו גיין אויף זיין וועג, און דער וועג איז פארקערט פונעם רצון השם און פון דער מחשבת השם, און מיט דעם אלעם איז נישט אז עצת השם ברעכט אפ זיין מחשבה, נאר אדרבה: זיין מחשבה אליין איז די וואס ברענגט צום סוף ארויס מכח אל הפועל די עצת השם. דאס הייסט, אלע פלענער וואס איך האב געפלאנט כדי צו טון "איקס", און דער בורא עולם וויל "וואי" - טוט נישט דער הקדוש ברוך הוא פארקערט פון וואס איך וויל, נאר אלע וועגן וואס האבן געפירט צו "איקס" וועלן למעשה פירן צו "וואי". א גרויסן דאנק אז דו האסט אזוי געטון, דו האסט מיר געהאלפן! ווייל איך פלאן באמת עפעס אנדערש, און דאס וואס דו האסט געטון איז נישט בלויז נישט קעגן דעם רצון השם, נאר דאס אליין וועט צום סוף פירן צום פלאן פונעם בורא עולם.
דער פשוט'ער משל אויף דעם איז גזירת פרעה. דער אויבערשטער וויל עס זאל געבוירן ווערן דער מושיען של ישראל, און פרעה זאגט: איך וועל נישט צולאזן אזא זאך, "כָּל הַבֵּן הַיִּלּוֹד הַיְאֹרָה תַּשְׁלִיכֻהוּ" - יעדן איינעם זאל מען ווארפן אינעם יאור, און לאמיר יעצט זען פון וואו עס וועט דא ארויסקומען דער גואל פון עם ישראל. און וואס האט ער דערמיט גורם געווען? זיין טאכטער איז ארויס שפאצירן צום יאור, און אט זעט זי דארט א קינד וואס וויינט אין א תיבה אויפן ברעג טייך - און פארוואס איז ער דארט אין דער תיבה? צוליב דער גזירה פון איר פאטער! און זי האט רחמנות געהאט אויף אים, און אים גענומען, און וואו האט זי אים געלייגט? אינעם פאלאץ פון פרעה. ווער ציט אים אויף, ווער גיט אים צו עסן? פרעה. ווער לערנט אים אויס גינוני מלכות? פרעה. און פון וואו האט משה רבינו געהאט די דרייסטקייט און דעם כח צו שטיין קעגן פרעה? די שבעים זקנים וואס זענען מיטגעקומען מיט אים האבן זיך אפגעשאקלט איינער נאכן צווייטן, און משה שטייט פאר פרעה. טראכט נאר אריין: א מעכטיגער קעניג, וואס קען דיר אין איין רגע אראפהאקן דעם קאפ, און דו קומסט פונעם פאלק פון קנעכט, און זאגסט אים "שלח את עמי"; און אויב נישט - הארציגער, וואספארא מכות דו גייסט כאפן; שיקסטו שוין יעדן ארויס? אה, ס'שטימט דיר נישט? גרייט זיך צו צו מכת דם. וואספארא מוט דארף מען האבן אזוי צו רעדן צו א מלך! לייבן און טיגערס זענען דארט געווען ביים אריינגאנג, און ער שפאצירט זיי אדורך. בזכות וועמען? א דאנק דיר פרעה, בזכותך - האסט אים אויפגעצויגן דא אין דיין פאלאץ, און דערפאר האט ער נישט קיין מורא פונעם פאלאץ און ווערט נישט נתפעל, ער קען זיינע מוצאיו ומובאיו, און דערשרעקט זיך נישט צו שטיין פאר דיר. קומט אויס אז פרעה מיט זיין גזירה האט נישט בלויז נישט מבטל געווען דעם רצון השם, נאר ער אליין איז געווען דער גורם אז עצת השם זאל מקוים ווערן.
און פונקט אזוי איז אויך געווען מיט המן. ווען ער האט געוואלט גזירה'נען גזירות אויף כלל ישראל, איז א חלק פון זיין מהלך געווען צו ראטן פאר אחשורוש מען זאל אוועקנעמען ושתי - און וואס וועט ער פארדינען דערפון? אז ווי נאר ושתי וועט מער נישט זיין קעניגין, וועט זיין טאכטער אריינקומען אינעם פאלאץ, און ער וועט זיין מקורב למלכות און וועט קענען פארשלאגן זיין "ענדגילטיגן פלאן", די עצה פון אגג וואס וויל פארטיליגן כלל ישראל. און וואס זאגן מיר אים? א גרויסן דאנק דיר, המן! "ממוכן" איז דאך המן, און ער איז דער וואס האט געגעבן די עצה צו טויטן ושתי, און מיט דיין עצה האסטו אריינגעברענגט אסתר'ן, און אז דו האסט אריינגעברענגט אסתר'ן - איז זי דאך די וואס וועט דיר צום סוף אראפנעמען דעם קאפ, זי איז די וואס וועט דיר הרג'ענען. קומט אויס אז די מחשבה וואס דו האסט געטראכט האט נישט נאר נישט דערווייטערט דעם ג-טליכן פלאן, נאר אדרבה זי איז די וואס האט פאראויסגערוקט דעם מהלך אלוקי. "רבות מחשבות בלב איש" - און די דאזיגע מחשבות זענען די גורמים אז "עצת ה' היא תקום".
הרב דסלר זאגט אז דער זעלבער יסוד עקזיסטירט נישט בלויז אינעם מיקרא נאר אויך אינעם מאקרא, אין דער אלגעמיינער הנהגה פון דער וועלט. דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן די וועלט, און וואס איז דער תכלית פון דער בריאה? "כל הנברא בשמי ולכבודי בראתיו יצרתיו אף עשיתיו" - אלע באשעפענישן זענען באשאפן געווארן כדי עס זאל נתגדל און נתקדש ווערן זיין נאמען אויף דער וועלט. דא עקא, אז מיר פארשטייען דאס נישט אינגאנצן, און ליידער פארקריכן מיר פונעם וועג; מיר ווערן נישט קיין אור לגויים, מיר ווערן נישט דער עם הנבחר וואס יעדער זעט אים און זאגט "אשרי העם שככה לו, אשרי העם שה' אלקיו", וואויל איז דעם פאלק וואס האבן געלערנט תורה, וואויל איז דעם פאלק וואס האבן מקבל געווען די תורה ביים בארג סיני - אדרבה, מיר זענען געווארן ווי שפלים ביי די פעלקער. און אויב אזוי, לכאורה איז דאך די עצת השם נישט מקוים געווארן, מיר האבן דאך אויסגעוועלט א וועג וואס איז סותר די עצת השם.
זאגט הרב דעסלער: עס וועט דיר גארנישט העלפן, עצת ה' היא תקום ווי עס זאל נאר זיין - אדער דורך דיר אדער אויף דיין רוקן. און פארוואס? ווייל עס זענען פאראן צוויי וועגן ווי אזוי מ'וועט אנערקענען אויף דער וועלט אז עס איז דא א בורא לעולם. איין וועג - אז יעדער וועט זען ווי עם ה' איז מצליח העכער און איבער, אזוי ווי אין דער תקופה פון שלמה המלך, די רענעסאנס תקופה פונעם יידישן פאלק (נישט דאס יידנטום פון שפאניע און גלות שפאניע - די תקופה פון שלמה, דאס איז געווען די תקופה), וואס דעמאלט זענען געקומען פון דער גאנצער וועלט צו לערנען ווי אזוי מען פירט א מלוכה און ווי אזוי מען פירט א פאלק לויט דער תורה - א קידוש השם עצום. און קעגנאיבער דעם, ווען כלל ישראל פאלט אראפ פון זייער מדריגה און זיי ווערן פארטריבן און גלות'ן, סחופים ודוויים, און עס שטייט דער לעצטער דור און זאגט "עַל מֶה עָשָׂה ה' כָּכָה לָאָרֶץ הַזֹּאת, מֶה חֳרִי הָאַף הַגָּדוֹל הַזֶּה" - דער גוי וואס וועט דארט שטיין וועט שוידערן און פייפן, ער וועט שטיין פארגאפט, און וואס וועט ער דעמאלט זאגן? "עַל כִּי עָזְבוּ אֶת ה' אֱלֹהֵיהֶם". און צו וואספארא מסקנא קומט ער אן? אז עס איז דא א בורא לעולם, און אז אויב מען גייט קעגן זיין ווארט באקומט מען אן עונש. און ווי אזוי איז ער אנגעקומען צו דער מסקנא? דורך אונז. זאגט מען דיר: עס וועט גארנישט העלפן, שם השם וועט פארעפנטלעכט ווערן אויף דער וועלט - אדער דורך דיר, אז דו וועסט טאן גוטע זאכן און באקומען גוטס; אדער אויף דיין רוקן, אז מען וועט באקומען וואונדערלעכע מכות וואס קיין שום פאלק אויף דער וועלט האט נישט באקומען, און מ'וועט גערודפ'ט ווערן אויף אן אופן וואס קיין שום אומה איז נישט גערודפ'ט געווארן, און מ'וועט צעשפרייט ווערן אין גלות'ן וואס קיין שום אומה איז נישט צעשפרייט געווארן, און עס וועלן זיין אזעלכע שוידערלעכע און שרעקלעכע זאכן דווקא פאר'ן יידישן פאלק, ביז אלע וועלן צוקומען צו דער מסקנא "על כי עזבו את ה' אלוהיהם". אזוי אז אין סוף דבר, אין יעדן פאל, עצת ה' היא תקום - וואס דער רצון פון השי"ת איז דאס וועט זיין, אפילו אויב דו וועסט זיך פארקליגערן.
תַּאֲוַת אָדָם חַסְדּוֹ וְטוֹב רָשׁ מֵאִישׁ כָּזָב׃ (כב) - דאס גלוסטן פונעם מענטש איז זיין חסד, און בעסער איז אן ארימאן ווי א פאלשער מענטש.
בנוגע דעם סוף פונעם פסוק, "וטוב רש מאיש כזב", איז צו ערקלערן אז דער רש דא איז א רש בדעת, אן ארימאן אין פארשטאנד, און ער איז בעסער פון א מענטש וועמענס דעות זענען פאלש און פארדרייט. ווארום ווייסט איר דען וואס עס מיינט אויסצוראטן פארדרייטע דעות? ווער עס האט פאלשע דעות דארף שווער ארבעטן אין צוויי שלבים: קודם כל אויסצוראטן די פאלשע השקפות, און דערין ליגט א געוואלדיגע שוועריקייט אים ארויסצושלעפן פון די דאזיקע דעות; און ערשט דערנאך, אינעם צווייטן שלב, וועט ער גיין און אנהויבן לערנען די אמת'ע דעת התורה, די חכמה, און דעמאלט וועט ער זוכה זיין צו זיין חסד. אויב אזוי, וואס איז בעסער? עס איז בעסער א רש בדעת ווי איינער וואס זיינע דעות זענען פאלש, ווייל דער רש בדעת וועט זוכה זיין צום חסד ה' פיל שנעלער ווי אן איש כזב.
דער מלבי"ם טייטשט "תאות אדם חסדו" אויף א דריטן אופן - גיט אכטונג: עס רעדט זיך דא נישט פון תאווה מלשון גלוסטן, אזוי ווי דער ביאור פונעם ווילנער גאון, און נישט מלשון נווה, "מה נאוו לחייך", אזוי ווי דער ביאור פון רבינו יונה, נאר מלשון תואר, אזוי ווי "וְהִתְאַוִּיתֶם לָכֶם הֹר הָהָר", מלשון מאכן א צייכן און א תואר. "תאות אדם חסדו" - דער חסד וואס דער מענטש טוט איז דער וואס באשיינט זיין תואר. דער תואר פונעם מענטש איז זיין חסד, און די אינעווייניגסטע צורה פונעם מענטש ווערט דערקענט דורך דעם חסד: לויט דעם חסד ווערן דערקענט זיינע מידות און אייגנשאפטן. דו ווילסט וויסן וואס עס איז דער תואר פונעם מענטש, וואס איז זיין ישות? דאס איז זיין חסד.
"וטוב רש מאיש כזב" - א מענטש וואס זאגט צו און אנטוישט, וואס טוט נישט, איז דער רש בעסער פון אים. פארוואס? ווייל דער רש האט כאטש נישט צוגעזאגט, און זיין נשמה קען זיין גענויגט צו חסד נאר ער האט נישט מיט וואס. קעגנאיבער דעם דער איש כזב זאגט צו הבטחות און ער האט יא מיט וואס, און מיט זיין ליגנט צו אנדערע ווייזט ער נאר זיינע שלעכטע מידות. ביים רש ווערט נישט אנטפלעקט קיין שלעכטע מידה, ווייל ער האט נישט געטאן קיין חסד צוליב דעם וואס ער פארמאגט נישט; אבער דער עושר וואס אנטוישט יענעם - ביי אים ווערט אנטפלעקט זיין נעגאטיווע מידה, און די שלעכטקייט פון זיין תואר דערקענט זיך אין דעם וואס ער זאגט צו און גיט נישט. און ווי דערמאנט, איז "תאות" דא אזוי ווי "והתאויתם לכם" און "תַּאֲוַת גִּבְעֹת עוֹלָם", וואס דארט איז די כוונה מלשון תו, מלשון תואר.
דריי יסודות האבן מיר געלערנט: "שמע עצה וקבל מוסר" - שטופ נישט אפ די עבודת ה' אויף דער עלטער, ווייל קיין מענטש ווייסט נישט וואס א טאג וועט געבערן; און זיי גרייט מקבל צו זיין סיי דאס וואס דער שכל שטעלט זיך קעגן דעם (עצה) און סיי דאס וואס דער קערפער שטעלט זיך קעגן דעם (מוסר און יסורים), ווייל די יסורים רייניגן און לעטערן, און וועקן נאך אויף דעם מענטש צו א תיקון שוין אויף דער וועלט, און צום סוף וועסטו נאך דאנקען דערויף. "רבות מחשבות בלב איש" - אלע פלענער פונעם מענטש און זיינע חשבונות זענען גארנישט, און נישט בלויז אז עצת ה' בטל'ט אפ זיינע מחשבות, נאר צומאל זענען זיינע אייגענע מחשבות דער כלי דורך וועלכן עס ווערט מקוים עצת ה', ווי די גזירה פון פרעה וואס האט מגדל געווען משה רבינו אין זיין פאלאץ און ווי די עצה פון המן וואס האט אריינגעברענגט אסתר המלכה אינעם פאלאץ; און אין דער גאנצער וועלט בכלל - שם ה' וועט פארעפנטלעכט ווערן אדער דורך אונז אדער אויף אונזער רוקן. און פון דעם א וועג אין לעבן: די הצלחה זאל מען תולה זיין אין סייעתא דשמיא און אין יענעם, און דעם דורכפאל זאל מען תולה זיין אין זיך אליין. און צום סוף "תאות אדם חסדו" - דער אינעווייניגסטער תואר פונעם מענטש און זיין גאנצע ישות ווערן געמאסטן אינעם חסד וואס ער טוט, און דערפאר איז בעסער א רש וואס האט נישט מיט וואס, ווי אן איש כזב וואס פארמאגט יא און גיט נישט.